Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Яһуди мистигі және өзін-өзі Мәсіх деп жариялаған (1626–1676)
Jewish mystic and self proclaimed Messiah (1626–1676)
Саббатай Зеви (שַׁבְּתַי צְבִי; Sabetay Sevi; 1 тамыз 1626 – шамамен 17 қыркүйек 1676) – Османдық яһуди мистигі және Смирнадан (қазіргі Измир, Түркия) бекітілген раввин. Ол, мүмкін, ашкенази тегінен шыққан. Османдық империясының барлық аймақтарында белсенділік көрсеткен Зеви, көптен күткен яһуди Мәсіхі екенін мәлімдеп, саббатейлік қозғалысын құрды. 1666 жылдың ақпанында Константинопольге келгеннен кейін Саббатай, Ұлы визир Кёпрулузаде Фазил Ахмед-пашаның бұйрығымен тұтқындалды. Сол жылдың қыркүйек айында түрмелерден Едирнеге (бұрынғы Адрианополь) императорлық сотқа ауыстырылып, бүлік қоздырды деген айыппен сотталды. Саббатайға Сұлтан Мехмед IV-тің өкілі, Ұлы визирдің ұсынысымен, қандай да бір сынақтан өту арқылы өлімге кесілу немесе ислам дінін қабылдаудың таңдауы берілді. Ол соңғысын таңдаған сияқты, сол кезден бастап түркі киімін киді. Осман мемлекетінің басшылары оның саяси және діни жоспарларын орындағаны үшін оған жомарт зейнетақы берді. Зевиді ұстанған 300-ге жуық отбасы да ислам дініне өтіп, Дёнме деп аталды. Кейіннен Османдықтар оны екі рет жер аударды – алдымен Константинопольге, содан кейін еврейлермен псалмдер оқығандығы үшін бүгінгі Черногориядағы Ульцин қаласына. Ол соңында оқшауланған күйде қайтыс болды. Зевидің отбасы Патрастан шыққан романиот яһудилері еді; оның әкесі Мордехай Мореяда құс сатушы болған. Түркия мен Венеция арасындағы соғыс кезінде Смирна Левант саудасының орталығына айналды, ал Мордехай ағылшын сауда үйінің Смирнадағы өкілі болып, осы арқылы байлыққа ие болды. Сол кездегі яһудилердің қалыпты дәстүріне сәйкес, Саббатайдың әкесі оған Талмудты оқытты. Ол Смирна раввині Йосеф Эскапаның иешивасына қатысты. Заң мәселелеріндегі (халаха) оқу оған ұнамағанмен, Зеви Талмудта білімді болған көрінеді. Сонымен қатар, ол мистицизм мен Каббалаға қызығушылық танытып, Исаак Лурияның ықпалында болды. Әсіресе, тәқуалықты пайдаланып, Құдаймен және періштелермен байланысуға, болашақты болжауға және түрлі кереметтер жасауға тырысқан практикалық Каббала оған тартымды болды. Смирнадағы ағылшын сауда үйінің өкілі болғандықтан, Саббатайдың әкесі ағылшыздармен іскерлік байланыста болған болуы мүмкін, ал оның ұлы үйде Батыстың соңғы заманға қатысты үміттері туралы білуі мүмкін. Ғалымдар әлі де Зевидің қызметіне байланысты дамыған мессиандық қозғалысқа ағылшын және голландтық кальвинистік соңғы заманға қатысты сенімдердің қаншалықты әсер еткенін бағалап жатыр.
Sabbatai Zevi (שַׁבְּתַי צְבִי; Sabetay Sevi; August 1, 1626 – c. September 17, 1676) was an Ottoman Jewish mystic, and ordained rabbi from Smyrna (now İzmir, Turkey). He was likely of Ashkenazi origin. Active throughout the Ottoman Empire, Zevi claimed to be the long awaited Jewish Messiah and founded the Sabbatean movement. Upon arriving in Constantinople in February 1666, Sabbatai was imprisoned on the order of the grand vizier Köprülüzade Fazıl Ahmed Pasha. In September of that same year, after being moved from different prisons around the capital to the imperial courts' seat in Adrianople (now Edirne), he was judged on accusations of fomenting sedition. Sabbatai was given the choice of either facing death by some type of ordeal or of converting to Islam by the Grand Vizier representing Sultan Mehmed IV. He seems to have chosen the latter course, donning a turban from that time on. The heads of the Ottoman state then rewarded him with a generous pension for complying with their political and religious plans. About 300 families who followed Zevi also converted to Islam and became known as Dönme. Subsequently, the Ottomans banished him twice, first to Constantinople, and, when he was heard singing Psalms with Jews, to a small town known today as Ulcinj in present day Montenegro. He later died in isolation. Zevi's family were Romaniote Jews from Patras; his father, Mordecai, was a poultry dealer in the Morea. During the war between Turkey and Venice, Smyrna became the center of Levantine trade and Mordecai became the Smyrna agent of an English trading house, achieving some wealth in the process. In accordance with the prevailing Jewish custom of the time, Sabbatai's father had him study the Talmud. He attended a yeshiva under the rabbi of Smyrna, Joseph Escapa. Studies in halakha, or Jewish law, did not appeal to him, but apparently Zevi did attain proficiency in the Talmud. At the same time, he was fascinated by mysticism and the Kabbalah and was influenced by Isaac Luria. The practical Kabbalah, whose devotees used asceticism to communicate with God and the angels, to predict the future and perform all sorts of miracles, was especially appealing to him. As he was the agent for an English trading house in Smyrna, Sabbatai's father must have had business contact with English people and it's possible that his son learned something about Western millenarian expectations at home. Scholars are still assessing how much influence English and Dutch Calvinist millenarianism had on the messianic movement that developed around Zevi's activities.
Яһудилердің күткен Мәсіхті екені айтылады
Жалпы мессиалық сенімдермен қатар, 1648 жылы Израильді ұзақ күткен яһуди Мессиясы құтқарады деген, Зоар (танымал яһуди мистикалық мәтіні) кітабындағы бір үзіндіге негізделген тағы бір есептеу болды. Саббатай өзінің Мәсіх екенін Исаак Сильвейра мен Мозес Пиньейроға, соңғысы итальяндық раввин және Каббала шебері Джозеф Эргастың қайын інісіне ертерек мәлімдеді. Францияның Авиньон қаласындағы яһуди қауымы 1666 жылдың көктемінде жаңа мемлекетке көшіп кетуге дайындалды. Нехемия 1666 жылдың қыркүйек айының басында үш айлық сапардан кейін Абидосқа жетті. Кездесу жақсы өтпеді. Нехемия Саббатайды жалғаншы екенін жариялады. Кейбір Саббатайшылардың Нехемияны қарсылас ретінде өлтіруді жоспарлағандары айтылады. Келесі күні (16 қыркүйек 1666) Зеви сұлтанның алдына келіп, яһуди киімін шешіп, басына түрік тымақын киіп, осылайша ислам дініне өтті. Сұлтан қанағаттандырылып, Саббатайға (Мәхмүт) Эфенди атағын берді және оны жомарт жалақымен қақпашылыққа тағайындады. Сара және оның ізбасарларының шамамен 300 отбасы да ислам дінін қабылдады. Осыдан кейін бұл жаңа мұсылмандар Донме деп аталды. Оның өмірбаяуын жазған Гершом Шолем оның қабірін 20 ғасырдың басына дейін Салоникадан келген Донме паломниктері зиярат ететінін айтты. "1680 жылдарға қарай Донмелер Осман Грециясындағы көпшілігі яһудилер тұратын, әлемдік Салоника қаласында шоғырланды. Келесі 250 жыл бойы олар тәуелсіз қауымдық өмір сүрді – бір-бірімен некелесіп, бірге бизнес жасады, өздерінің қасиетті орындарын сақтап, құпия дәстүрлерін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізді".
Along with general messianic beliefs, there was another computation, based on a passage in the Zohar (a famous Jewish mystical text), that Israel would be redeemed by the long awaited Jewish Messiah in 1648. Sabbatai revealed his claim to being the Messiah early on to Isaac Silveyra and Moses Pinheiro, the latter a brother in law of the Italian rabbi and Kabbalist Joseph Ergas. The Jewish community of Avignon, France prepared to emigrate to the new kingdom in the spring of 1666. Nehemiah reached Abydos, after a journey of three months at the beginning of September, 1666. The meeting did not go well Nehemiah declared Sabbatai to be an impostor. Some Sabbataians are said to have contemplated murdering Nehemiah as a rival. On the following day (September 16, 1666) Zevi appeared before the sultan, cast off his Jewish garb and put a Turkish turban on his head, thereby accomplishing his conversion to Islam. Satisfied, the sultan rewarded Sabbatai by conferring on him the title (Mahmed) Effendi, and appointing him as his doorkeeper on a generous salary. Sarah and approximately 300 families among his followers also converted to Islam. Thereafter these new Muslims were known as Dönme. His biographer, Gershom Scholem, mentioned that his tomb was visited by Dönme pilgrims from Salonika until the early 20th century. "By the 1680s, the Dönme had congregated in Salonica, the cosmopolitan and majority Jewish city in Ottoman Greece. For the next 250 years, they would lead an independent communal life—intermarrying, doing business together, maintaining their own shrines, and handing down their secret traditions."
Мұра
XIX ғасырда Донме темекі және мата саудасында белгілі болды. Олар прогрессивті мектептер ашып, кейбір мүшелері саяси белсенділікке қатысты. Кейбіреулері «Жас түріктер» деп танылған революциялық партияға, яғни «Бірлік және прогресс комитетіне» (CUP) қосылды. 1912 жылы Грекияның құрамына кірген Салоники (қазіргі Фессалоники) қаласынан Грекия мұсылмандарды, оның ішінде Донмелерді де қуды, олардың көпшілігі Түркияға көшті. Бұл 1923 жылғы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасуымен аяқталды. XX ғасырдың ортасына қарай олардың көпшілігі толыққанды ассимиляцияланды. Сандар бойынша әртүрлі бағалаулар бар. 2016 жылғы мәліметтерге сәйкес, Түркияда әлі де «шамамен 2000» Донме дінін ұстанатын адам бар, бірақ бұл топтан тараған адамдардың саны одан әлдеқайда көп. Олар қоғамда мұсылман ретінде танысып, жеке өмірінде мессиандық/мистикалық еврейлік сенімдерін сақтайды. Кейбір деректерге сәйкес, Донме әлі де түрік саясатында белгілі бір рөл атқарады (әсер ету арқылы), әсіресе Түркиядағы МХП сияқты кейбір саяси партияларда. Дегенмен, басқалары мұны антисемиттік теория деп санайды. Донмелер ақырында үш сектаға бөлінді, олардың әрқайсысының нанымдары өте ерекше болды. Бұл туралы Османдық еврей ғалымдары Абрахам Данон мен Йозеф Нехама жүз жылдан астам бұрын француз тіліндегі еврейтану журналында жазған. 1930 жылдары секталар тарихына арналған толық зерттеуді француз тілінде Абрахам Галанте жариялады. Соңғы кезде профессор Ченгиз Шишман «Үнсіздіктің салмағы» атты жаңа зерттеу жариялады. Израильдің «The Jerusalem Post» газетінде жарияланған мақалада айтылғандай, Каракaш деп аталатын тармақ суфилік дәстүрлерге ереді, ал Капаншылар исламның ықпалына түспеген және қазір толыққанды секулярлы.
By the 19th century, the Dönme had become prominent in the tobacco and textile trades. They established progressive schools and some members became politically active. Some joined the Committee of Union and Progress (CUP), the revolutionary party known as the Young Turks. With the major Dönmeh city of Selanik (now Thessaloniki) becoming part of Greece in 1912, Greece expelled the Muslims, including the Dönme, from its territory, with most migrating to Turkey. This was finalized with the 1923 population exchange between Greece and Turkey. By the mid 20th century they were becoming highly assimilated. Estimates of the numbers vary. As of 2016 there are 'perhaps 2,000' believing Dönme still living in Turkey, though this is dwarfed by the numbers of individual with descent from the group. They have been described as presenting themselves as Muslim in public whilst practising their own forms of messianic/mystical Jewish beliefs in private. Some claim that Dönme still play a role in Turkish politics (one of interference), particularly some political parties in Turkey like the MHP. However, others dismiss it as an antisemitic conspiracy theory. The Dönme eventually split into three sects, each with quite different beliefs, as Ottoman Jewish scholars Abraham Danon, and Joseph Néhama pointed out in French language Jewish Studies journal articles over a hundred years ago. In the 1930s a comprehensive study on the history of the sects was also published in French by Abraham Galanté. More recently, Professor Cengiz Şişman has published a new study called The Burden of Silence. According to a review published in the Israeli newspaper The Jerusalem Post, the branch known as Karakaş follow Sufi influenced practices, while the Kapancıs have not been influenced by Islam at all and are now completely secular.