Кіріспе

Корпорациялардың нарықтық пікірді манипуляциялау мақсатында жасаған мәлімдемелері.

Корпоративтік пропаганда – қоғамдық пікірді немесе қабылдауды қалыптастыру және өз мүдделерін ілгерілету үшін белгілі бір идеологияны таратуға тырысатын корпорациялар мен мемлекеттік органдарды білдіреді. Пропаганда дегені – басқа адамның ойын немесе әрекетін өзгертуге мүдделі тұлғаның ақпаратты немесе идеяларды таратуы. Осы саланың алғашқы дамушыларының екеуі – Гарольд Лассвелл және Эдвард Бернейс. Кейбір ғалымдар қоғамдық қатынастар, маркетинг және жарнама сияқты пропаганда терминдерін Ұйымдастырылған Инау (сендіру) коммуникациясы (ОИК) деп атайды. Корпорациялар аудиторияны тиімді бақылау үшін ОИК-ты қалай пайдалануды үйренуі керек.

Тарих

Тек 20-шы ғасырда ғана "пропаганда" термині кеңірек таныла бастады. Газет және радионың пайда болуы осы терминнің Бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылуы арқасында халыққа таралуына көмектесті. Харольд Лассвелл қазіргі түсініктегідей пропаганданы алғаш рет анықтады. Ол оны психологиялық манипуляциялар арқылы, көбінесе санасыз түрде, басқа адамның пікірін немесе әрекеттерін өзгертуге тырысатын жеке тұлға немесе топ деп түсіндірді.

Алғашқы үгіт-насихат

Пропаганданың алғашқы дамытушыларының бірі Эдвард Бернейс болды. Пропаганда Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ үкіметі Бернейсті Қоғамдық ақпарат комитетіне (CPI) шақырғанда кеңінен танымал болды. Карьерасының басында ол өзін пропагандист деп атады. CPI-де жұмыс істеген кезде Бернейс «Халықпен байланыс жөніндегі кеңес» құрды және қарым-қатынастарды жеке практика ретінде орнықтырды. Ол бір сұхбатында: «Егер мұны соғыс үшін пайдаланса, оны бейбітшілік үшін де пайдалануға болады», – деді, пропаганданың қолданылуы туралы айта отырып. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде пропаганда термині нацистік Германияда қолданылғандықтан, теріс коннотацияға ие болды. Бернейстің «Пропаганда» кітабында, ол осы терминді пайдалану, қоғамның назарына түскім деген ұйымдар үшін өте маңызды екенін айтты. Пропаганданың теріс коннотациясы болғандықтан, ол оны бастапқы мағынасынан бөліп, ұйымдар американдық тұтынушыларға әсер ету үшін нақты хабарларды қолдана алуына мүмкіндік беруді қалады. Ол пропаганданы қарым-қатынастар саласына сәйкес қайта анықтағысы келді. Оның «жаңа пропагандасы» корпорациялардың қоғамдық пікірді қалыптастыру және тұтынушыларды ықпал ету үшін пайдаланатын құрал ретінде қарастырылуы тиіс еді.

Өнімдерді насихаттау

Соғыс жақтау үгітінің табысты болуынан кейін Бернейсті Америка темекі компаниясы американдық әйелдерді темекі шегуге көндірудің жолын табу үшін жалдады. 1920 жылдары темекінің негізгі тұтынушылары ерлер болды, ал Америка темекі компаниясы әйелдерді әлі пайдаланылмаған, үлкен тұтынушылар тобы деп қарастырды. Бернейстің бірінші науқаны әйелдердің сұлулық стандарттарына бағытталды. Ол темекіні салмақ жоғалту құралы ретінде жарнамалау идеясын ойлап тапты. Жарнамалар оларды майлы тағамның орнына темекі тартуға ынталандырды. Бұл науқан өте тиімді болды, әйелдер үйде темекі шегуді бастады, бірақ қоғамда емес. Сондықтан Бернейс екінші науқанды жасады. Бұл жолы ол феминистік қозғалысқа сүйенді. Ол темекіні «бостандық шырағы» деп атап, оның ерлер мен әйелдер арасындағы теңдікті нығайтатынын айтты. Көптеген журналистер Бернейсті және оның жаңа қарым-қатынастар тактикасын сынады. Олар PR мен баспасөз агенттері арасындағы айырмашылықты анықтауда қиындықтарға тап болды. Бернейс PR-дің барлық қоғамға пайда әкелетін моральдық практика екеніне сенді, бірақ осыны басқаларға жеткізуде қиындық көріп отырды. Бернейс өзінің PR анықтамасы толыққанды этикалық екенін санаса да, кейбір ғалымдар оның осы салаға қатысуын сынады. Бернейстің қатысқан оқиғаларының бірі, пропаганданың немесе PR-дің этикасы туралы сұрақтар тудырған, Ұлттық электр жарығы қауымдастығы (NELA) және оның бас компаниясы General Electric (GE) болды. 1928 жылы NELA халықты электрмен жабдықтау компанияларына (GE) иелік етуден аулақ тұруға шақыратын үгіт-насихат науқанын іске қосты. Олардың үгіт-насихаты газеттерде және мектептерде жарияланды. Компания бұл науқанның мақсаты – халықты біліммен қамтамасыз ету және осы сала туралы көбірек ақпарат беру екенін мәлімдеді. Алайда, үкімет тергеу жүргізгенде, олардың мектептер мен оқытушыларды сатып алғаны анықталды. Олар манипуляциялық пропаганданы ғана емес, сонымен қатар қарсы пікірлерді толығымен жоюға бармақ түгелді, бұл Бернейстің пропаганданың мақсатына тікелей қайшы келді. Бернейске осы оқиға туралы жазуды сұрағанда, ол PR кеңесшісі ұйыммен жұмыс істеген кезде толыққанды этикалық ұстанымды сақтауы керек екенін, ал пікір сатып алынса, ол енді этикалық емес екенін айтты. Кейбір корпорациялар PR-ді манипуляциялық мақсатта қолданғанымен, Бернейс PR-ді пайдаланатындар оның этикалық қолданылуын қамтамасыз етуге міндетті екеніне сенді.