Рудольф Лоце: Неміс философы және логигісінің өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Неміс философы және логик (1817–1881)

Рудольф Герман Лотце (21 мамыр 1817 – 1 шілде 1881) – неміс философы және логик. Ол медицина ғылымында да білім алып, биологияны жақсы меңгерген. Ол, егер физикалық әлем механикалық заңдар мен қатынастармен басқарылса, онда әлемдегі дамуды әлемдік сананың қызметі ретінде түсіндіруге болады деп саққан. Оның медициналық зерттеулері ғылыми психологияның негізін қалаушы еңбектердің бірі болды.

Өмірбаян

Лотце Саксония Корольдігінің Баутцен қаласында дәрігердің ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Зитау гимназиясында білім алды; классикалық авторларды өте жақсы көріп, өмірінің ортасында Софоклдің «Антигонасын» латын тіліне поэзиялық түрде аударды. Он жеті жасында медицинаны ресми оқуға түскенімен, алдымен Лейпциг университетінде философия және табиғаттану ғылымдарын оқыды. Лотцедің алғашқы зерттеулері екі басты қызығушылыққа негізделді: біріншісі – математика және физика саласындағы Э.Х. Вебер, Альфред Вильгельм Волкман және Густав Фехнердің жетекшілігімен ғылыми зерттеулер, екіншісі – философия тарихы. Ол ғылымға да, Иоганн Готлиб Фихте, Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг және Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің неміс идеализміне де қызығушылық танытты. Лотцедің тұңғыш еңбегі – «De futurae biologiae principibus philosophicis» атты диссертациясы, осы еңбегімен 1838 жылдың шілдесінде медицина ғылымдарының докторы атағын алды. 1840 жылы «De summis continuorum» диссертациясын қорғап, философия ғылымдарының докторы болды. Ол «Метафизика» (Лейпциг, 1841) және «Логика» (1843) кітаптарында философиялық жүйесінің негізін қалады. Бұл кітаптары Лейпциг университетінде кіші лектор болып жұмыс істеген кезінде жарық көрді. Кейін ол Гёттингенге көшіп, Иоганн Фридрих Гербарттың философия кафедрасын мұрагерлік етті. Оның алғашқы екі кітабы оқырмандардың назарына ілікпеді. Адам ағзасының физикалық және психикалық құбылыстарын зерттеуге бағытталған бірқатар еңбектері арқылы ол кеңірек оқырман қауымына танылды. Ол органикалық емес құбылыстарды зерттеуде қолданылған жалпы принциптерді пайдаланды. Кейінгі еңбектерінде адам ағзасын қалыпты және ауру жағдайларда қарастырды. Оларға оның «Allgemeine Pathologie und Therapie als mechanische Naturwissenschaften» (1842, 2-басылымы, 1848), Рудольф Вагнердің «Физиология сөздігіндегі» «Lebenskraft» (1843) және «Seele und Seelenleben» (1846) мақалалары, «Allgemeine Physiologie des Körperlichen Lebens» (1851) және «Медициналық психология немесе жан физиологиясы» (1852) кітаптары кірді. Лотце осы еңбектерін жариялаған кезде медицина ғылымы әлі де Шеллингтің табиғат философиясының ықпалында болды. Сыртқы заттарға бағынышты механикалық заңдар тек органикалық емес әлемде ғана қолданылатындығы есептелді. Механизм – бұл әрбір құбылыстың басқа құбылыстармен (b, c, d) байланысы, оны күшейту немесе оған дейін келуі; механизм – осы әлемдегі оқиғалардың құйылатын және байланысқан қатал формасы. Бұл жазбалардың мақсаты – механизмнің жалпы ережесін орнату болды. Бірақ табиғатты механикалық тұрғыдан қарау материалистік көзқараспен толықтай сәйкес емес. Жоғарыда аталған еңбектердің соңғысында ақыл-ойды және ақыл мен дене арасындағы қарым-қатынасты қалай қарастыру керектігі туралы мәселе кеңінен талқыланды. Жауап: ақыл-ойды материалдық емес принцип ретінде қарастыру керек, бірақ оның денеге және керісінше әсері – психофизикалық механизмнің белгілі заңдарымен сипатталатын таза механикалық болуы керек. Лотценің бұл ілімдері, механизмнің табиғатына қатысты философиялық мәселенің шешімі емес екені туралы ерекше және қайта-қайта ескертулермен айтылса да, көптеген адамдар оны философтың соңғы сөзі деп санайды, Шеллингтің арман-қиялы мен Гегельдің идеалистік теорияларын шешуші түрде жоққа шығарды. Қазіргі заманғы неміс материализмінің өркендеген кезінде жарық көрген Лотценің бұл еңбектері эмпирикалық философияның қарсы лагеріне қосылды. Ол ұшыраған қате түсініктер Лотцеді екі қателікті түзеген шағын polemikaлық памфлет («Streitschriften», 1857) жариялауға итермеледі. Гегельдің формализміне қарсылық танытқандықтан, кейбіреулер оны материалистік мектеппен байланыстырды, ал басқалары – Гербарттың ізбасарлары сапына қосты. Лотце Гербарт мектебіне жатпастығын жоққа шығарды. Алайда, Лейбництің монологиясы Гербарттың іліміне де, өзінің көзқарастарына да бастау болғанын мойындады.

Lotze was born in Bautzen, Kingdom of Saxony, the son of a physician. He was educated at the grammar school of Zittau; he had an enduring love of the classical authors, publishing a translation of Sophocles' Antigone into Latin verse in his middle life. He attended the University of Leipzig as a student of philosophy and natural sciences, but entered officially as a student of medicine when he was seventeen. Lotze's early studies were mostly governed by two distinct interests: the first was scientific, based upon mathematical and physical studies under the guidance of E. H. Weber, Alfred Wilhelm Volkmann, and Gustav Fechner. to the historiography of philosophy. He was attracted both by science and by the German idealism of Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Wilhelm Joseph Schelling and Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Lotze's first work was his dissertation De futurae biologiae principibus philosophicis, with which he gained in July 1838 the degree of doctor of medicine. In 1840 he gained the degree of doctor of philosophy with his dissertation De summis continuorum. He laid the foundation of his philosophical system in his Metaphysik (Leipzig, 1841) and his Logik (1843), short books published while still a junior lecturer at Leipzig University, whence he moved to Göttingen, succeeding Johann Friedrich Herbart in the chair of philosophy. His two early books remained unnoticed by the reading public. He first became known to a larger circle through a series of works which aimed at establishing the study of both the physical and mental phenomena of the human organism. He applied the same general principles which had been adopted in the investigation of inorganic phenomena. These later works considered the human organism in its normal and diseased states. They included his Allgemeine Pathologie und Therapie als mechanische Naturwissenschaften (1842, 2nd ed., 1848), the articles "Lebenskraft" (1843) and "Seele und Seelenleben" (1846) in Rudolf Wagner's Handwörterbuch der Physiologie, his Allgemeine Physiologie des Körperlichen Lebens (1851), and his Medizinische Psychologie oder Physiologie der Seele (1852). When Lotze published these works, medical science was still under the influence of Schelling's philosophy of nature. The mechanical laws, to which external things were subject, were conceived as being valid only in the inorganic world. Mechanism was the unalterable connexion of every phenomenon a with other phenomena b, c, d, either as following or preceding it; mechanism was the inexorable form into which the events of this world are cast, and by which they are connected. The object of those writings was to establish the all pervading rule of mechanism. But the mechanical view of nature is not identical with the materialistic. In the last of the above mentioned works the question is discussed at great length how we have to consider mind, and the relation between mind and body; the answer is we have to consider mind as an immaterial principle, its action, however, on the body and vice versa as purely mechanical, indicated by the fixed laws of a psycho physical mechanism. These doctrines of Lotze, though pronounced with the distinct and reiterated reservation that they did not contain a solution of the philosophical question regarding the nature of mechanism, were nevertheless by many considered to be the last word of the philosopher, a decisive rejection of the reveries of Schelling and the idealistic theories of Hegel. Published as they were during the years when the modern school of German materialism was at its height, these works of Lotze were enrolled in the opposing camp of empirical philosophy. The misinterpretations which he had suffered induced Lotze to publish a small polemical pamphlet (Streitschriften, 1857), in which he corrected two mistakes. His opposition to Hegel's formalism had induced some to associate him with the materialistic school, others to count him among the followers of Herbart. Lotze denied that he belonged to the school of Herbart. However, he admitted that the monadology of Leibniz could be considered the forerunner of Herbart's teachings and also of his own views.

Философиялық еңбектері

Лотце Лейбниц, Кант және Гегельдің идеалистік және рационалистік мұралары мен жаңа материализм мен шындықты ғылыми тұрғыдан түсіндіру арасындағы революциядан кейінгі кезеңде жұмыс істеді. Ол кең байқау саласының барлық жерінде үш ерекше аймақ бар деп сенді: фактілер аймағы, заңдар аймағы және құндылықтар стандарты аймағы. Бұл үш аймақ тек біздің ойымызда ғана бөлек, шындығында бөлек емес. Толық түсінік – фактілер әлемі моральдық және эстетикалық құндылықтардың жоғары стандарттарын заңдар арқылы жүзеге асыратын сала екендігіне сену арқылы келеді. Мұндай одақ, оның пікірінше, тек жеке Құдай идеясы арқылы түсінікті, ол әлемді құру мен сақтау кезінде белгілі бір формалар мен заңдарды ерікті түрде таңдады, олардың табиғи қызметі арқылы Оның жұмысының мақсаттарына жетеді. Лотце телеологиялық идеализм деп аталатын көзқарас ұсынды, оның орталық қағидасы – телемеханизм қағидасы, яғни логика, метафизика және ғылымда механизм телеологиямен үйлесімді. Лотценің тарихи орны өте қызығушылық тудырады. Ол Гербарттың ізбасары екенін жоққа шығарса да, философияның формальды анықтамасы және метафизиканың нысаны туралы оның түсінігі Гербарттың философияны тәжірибе арқылы берілген ұғымдарды қайта құру әрекеті ретінде анықтауымен ұқсас. Осы мақсатта ол Гербартпен бірге Иоганн Готлиб Фихте, Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг және Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің философиясына қарсылық білдірді, олар объективті және абсолютті білімге ұмтылған, сондай-ақ Канттың сынға қарсылығына, ол барлық адам білімінің жарамдылығын анықтауға бағытталған. Бірақ идеалистер үшін абсолютті тек ойдың нысаны болған нәрсе Лотце үшін қатаң философиялық тілмен анықталуы мүмкін емес; абсолюттің бос идеясын мағынамен толтыру үшін адам жүрегінің ұмтылыстарын, біздің сезімдеріміз бен қалауларымыздың мазмұнын, өнердің мақсаттарын және діни сенімнің қағидаларын түсіну қажет. Құдай рухының осы көріністерін (Гегель сияқты) жеке адамның, қоғамның және тарихтың ой-өрісінің өсуін болжамды схемалық біртекті ырғаққа дейін азайту арқылы іздеу және түсіну мүмкін емес. Олардың мәні мен құндылығы тек егжей-тегжейлі зерттеушіге ғана ашылады, өйткені шындық философиядан үлкен және кең. "Бірдің көпке қалай айналуы" деген мәселе тек бізді қоршаған өмірдегі және тәжірибедегі сансыз мысалдарда ғана шешіледі, оларға біз өмір бойы қызығушылық танытуымыз керек және олар барлық пайдалы адам еңбегінің нағыз саласын құрайды. Терминдер мен абстракт ұғымдардың бос екендігіне және жеке өмірдің толықтығына деген бұл сенім Лотцеге өзінің жазбаларында неміс философиялық ой-пікірінің ұлы негізін қалаушы Лейбництің өлімінен кейін қозғалып келе жатқан екі бағытты біріктіруге мүмкіндік берді. Бұл бағыттарды эзотерикалық және экзотерикалық терминдермен анықтауға болады. Біріншісі – барлық нәрсені жүйелеу және білімімізді түсінікті қағидаға дейін қысқарту. Бұл әрекет Лейбництің философиясының терең мағынасын жоғалтты. Екіншісі – классикалық кезеңнің ұлы жазушылары Лессинг, Винкельман, Гете, Шиллер және Гердер еңбектерінде кездесетін жалпы мәдениеттің жүйеленбеген философиясы болды. Олардың барлығы белгілі бір дәрежеде Лейбницке қарыздар екендерін білдірді. Лотце философияны лекция залынан өмірдің нарығына шығарды деп айтуға болады. Әрбір тәсілдің күшті жақтарын түсініп, біріктіру арқылы ол Лейбництің нағыз мұрагері болды. Лотце өмір сүрген және жазған Германиядағы замандастары оның ұстанымын бағаламады. Көптеген жағдайда қате түсінікпен, бірақ сирек сынға алынды, алайда оған үлкен құрмет көрсетілді, оны құлшыныспен тыңдаушылар тыңдады және оны оқығандар саны артып кетті. Бірақ бұл топ ешқашан философиялық мектептің біртүтастығына жетпеді.

Lotze worked in a post revolutionary time of transition between the idealistic and rationalist legacies of Leibniz, Kant and Hegel and the new materialism and scientific interpretation of reality. He believed that everywhere in the wide realm of observation we find three distinct regions: the region of facts, the region of laws and the region of standards of value. These three regions are separate only in our thoughts, not in reality. Full understanding comes through conviction that the world of facts is the field in which those higher standards of moral and aesthetic value are being realized through the medium of laws. Such a union is, for him, only intelligible through the idea of a personal Deity, who in the creation and preservation of a world has voluntarily chosen certain forms and laws, through the natural operation of which the ends of His work are gained. Lotze proposed a view called teleological idealism, whose central principle is the principle of teleomechanism, the idea that, in logic, metaphysics and science, mechanism is compatible with teleology. Lotze's historical position is of much interest. Though he disclaims being a follower of Herbart, his formal definition of philosophy and his conception of the object of metaphysics are similar to those of Herbart, who defines philosophy as an attempt to remodel the notions given by experience. In this endeavor he forms with Herbart an opposition to the philosophies of Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, and Georg Wilhelm Friedrich Hegel which aimed at objective and absolute knowledge, and also to the criticism of Kant, which aimed at determining the validity of all human knowledge. What, however, with the idealists was an object of thought alone, the absolute, for Lotze cannot be defined in rigorous philosophical language; the aspirations of the human heart, the contents of our feelings and desires, the aims of art and the tenets of religious faith must be grasped in order to fill the empty idea of the absolute with meaning. These manifestations of the divine spirit again cannot be traced and understood by reducing (as Hegel did) the growth of the human mind in the individual, in society and in history to the monotonous rhythm of a speculative schematism. The essence and worth which is in them reveals itself only to the student of detail, for reality is larger and wider than philosophy. The problem, "how the one can be many", is only solved for us in the numberless examples in life and experience which surround us, for which we must retain a lifelong interest and which constitute the true field of all useful human work. This conviction of the emptiness of terms and abstract notions, and of the fullness of individual life, led Lotze to combine in his writings the two courses into which German philosophical thought had been moving since the death of its great founder, Leibniz. We may define these courses by the terms esoteric and exoteric. The former was the academic quest to systematize everything and reduce all our knowledge to an intelligible principle. This attempt missed the deeper meaning of Leibniz's philosophy. The latter was the unsystematized philosophy of general culture which we find in the work of the great writers of the classical period, Lessing, Winckelmann, Goethe, Schiller and Herder. All of these expressed in some degree their indebtedness to Leibniz. Lotze can be said to have brought philosophy out of the lecture room into the market place of life. By understanding and combining the strengths of each approach, he became the true successor of Leibniz. The age in which Lotze lived and wrote in Germany did not appreciate the position he took up. Frequently misunderstood, yet rarely criticized, he was nevertheless greatly admired, listened to by devoted hearers and read by an increasing circle. But this circle never attained to the unity of a philosophical school.

Латын және неміс тілдеріндегі шығармалары

De futurae biologiae principiis philosophicis (1838) атты еңбегі. Kleine Schriften басылымында қайта басылған, 1885 жыл. 1-том, 1–25 беттер. De summis continuorum (1840). Gedichte (1840). Metaphysik (1841). Google (Oxford)
Allgemeine Pathologie und Therapie als mechanische Naturwissenschaften (1842). 2-басылым, 1848 жыл. Google (Harvard)
Logik (1843). Google (NYPL) 2-басылым, 1880 жыл. Ueber den Begriff der Schönheit (1845). 1847 жылы қайта басылған. Google (Oxford)
Allgemeine Physiologie des körperlichen Lebens (1851). Google (Harvard)
Medicinische Psychologie oder Physiologie der Seele (1852). Google (Oxford) Google (UMich)
Mikrokosmus: Ideen zur Naturgeschichte und Geschichte der Menschheit (1856–64). 2-басылым, 1868–72 жылдары. 4-басылым, 1884–88 жылдары. 1-том, 1856 жыл. Google (Oxford) Google (UMich)
2-том, 1858 жыл. Google (Oxford) Google (UMich) Google (NYPL)
3-том, 1864 жыл. Google (Oxford) Google (NYPL)
Streitschriften (1857). Google (Harvard)
Geschichte der Aesthetik in Deutschland (1868). Google (Oxford)
System der Philosophie. 1-бөлім. Logik: Drei Bücher (1874). Google (Oxford) Google (UMich) Google (UWisc). 2-басылым, 1880 жыл. 2-бөлім. Metaphysik: Drei Bücher (1879). 2-басылым, 1884 жыл. Geschichte der deutschen Philosophie seit Kant (1882). 2-басылым, 1894 жыл. Google (UWisc)
Grundzüge der Psychologie (1881). Google (Harvard) 2-басылым, 1882 жыл. Google (Oxford)
Grundzüge der Naturphilosophie (1882). Google (Oxford)
Grundzüge der praktischen Philosophie (1882). 2-басылым, 1884 жыл. Google (UCal)
Grundzüge der Religionsphilosophie (1883). 2-басылым, 1884 жыл. Google (Oxford)
Grundzüge der Logik und Encyclopädie der Philosophie (1883). 2-басылым, 1885 жыл. Google (UCal)
Grundzüge der Metaphysik (1883). Google (Oxford)
Grundzüge der Aesthetik (1884). Kleine Schriften (1885–91). 1-том, 1885 жыл. Google (Oxford) Google (Stanford) Google (UWisc)
2-том, 1886 жыл. Google (Harvard)
3-том, 1891 жыл. Google (UWisc)