Құдайдың кеңшілігі: Діни түсініктер мен мағынасы

Кіріспе

Христиан дініндегі ұғым
тамақтан алғандағы дұға

Батыс христиан теологиясында рақым – Құдай жарататын және оны адамға көмек ретінде беріп, Құдайдың оны алуын қалауынан туындайтын нәрсе, оның оны алуға жетісуіне байланысты емес. Батыс христиандары оны Құдайдың адамдарға берген ерікті сый ретінде түсінеді – "жомарт, тегін, күтпеген және лайықсыз" – ол Құдайдың құдайлық ұнауы, махаббаты, мейірімі және Құдайдың құдайлық өміріне қатысу нысанында көрінеді. Шығыс православие шіркеуінде рақым – Құдайдың жаратылмаған Энергиясы. Шығыс христиандары арасында рақым – 2 Петір 1:4-те сипатталғандай, Құдайдың Табиғатына қатысу болып саналады, ал рақым – Құдайдың өзінің іс-әрекеті, ешқандай тауар сияқты қарастырылмайтын жаратылған зат емес. Құдайдың қасиеті ретінде ол күнәкарларды құтқаруда ең жақсы көрінеді және Батыс христиандығы Құдай мен жеке адам арасындағы рақым қарым-қатынасындағы бастама әрқашан Құдайдың жағында екенін айтады. Рақымның құралдары туралы мәселе "католицизм мен протестантизмді, кальвинизм мен арминиандықты, қазіргі теологиялық либерализм мен теологиялық консерватизмді бөліп тұратын шешуші мәселе" деп аталады. Католик шіркеуі "сакраменттер олар білдіретін рақымды береді" дейді, себебі Мәсіх пен Киелі Рух Құдайдың билігіне бағынған нәрсені құдайлық өмірге айналдырады: "Мәсіх пен оның Рухының күші [әрбір сакрамент] арқылы және оның ішінде, қызметшінің жеке қасиеттілігіне қарамастан әрекет етеді. Дегенмен, сакраменттердің жемісі оларды қабылдаған адамның ниетіне де байланысты". Қасиетті құпиялар (сакраменттер) Құдайдың рақымына қатысу құралы ретінде қарастырылады, өйткені Құдай өз Шіркеуі арқылы жұмыс істейді. Католиктер, православие және протестанттар сенімнің Құдайдың сыйы екеніне келіседі, Ефестіктерге 2:8-де айтылғандай: "Себебі сенім арқылы рақыммен құтқарылдындар, және ол сіздерден емес, Құдайдың сыйы". Лютерандар рақымның құралдары – "Сөз және сакраменттердегі жақсы жаңалық" екенін айтады. Джон Уэсли былай деп жазды: "Ол Құдай Рухының рақымы Құдайдың барлық балаларының жандарына жеткен ұлы арна". Кальвинистер "адамның рақымсыз өмір сүруіне" баса назар аударады. Бірақ Құдай "алғашқы рақым" немесе "алдын ала рақым" арқылы қол ұшын береді. Кальвинистік ілімде: "Барлық адам баласы рухани өлі болғандықтан, Құдай оларды қайта тірілту арқылы рухани өмірге қайтадан келтірмейінше, ешкім де осы рақымды қабылдағысы келмейді" делінеді. Құдай тек құтқарылуға алдын ала белгілеп қойған адамдарды ғана қайта тірілтеді. Арминийлер Құдайдың рақымын адамның еркін еркімен бірге жұмыс істеу деп түсінеді. Евангелистік теолог Чарльз К. Райридің айтуынша, қазіргі либералды теология "адамдардың өз тағдырын өздері шеше алуына және Құдайдың рақымынан мүлдем тәуелсіз өз құтқарылуын жүзеге асыруына тым көп мән береді".

In Western Christian theology, grace is created by God who gives it as help to one because God desires one to have it, not necessarily because of anything one has done to earn it. It is understood by Western Christians to be a spontaneous gift from God to people – "generous, free and totally unexpected and undeserved" – that takes the form of divine favor, love, clemency, and a share in the divine life of God. In the Eastern Orthodox Church, grace is the uncreated Energies of God. Among Eastern Christians generally, grace is considered to be the partaking of the Divine Nature described in 2 Peter 1:4 and grace is the working of God himself, not a created substance of any kind that can be treated like a commodity. As an attribute of God it manifests most in the salvation of sinners and Western Christianity holds that the initiative in the relationship of grace between God and an individual is always on the side of God. The question of the means of grace has been called "the watershed that divides Catholicism from Protestantism, Calvinism from Arminianism, modern theological liberalism from theological conservatism." The Catholic Church holds that it is because of the action of Christ and the Holy Spirit in transforming into the divine life what is subjected to God's power that "the sacraments confer the grace they signify": "the power of Christ and his Spirit acts in and through [each sacrament], independently of the personal holiness of the minister. Nevertheless, the fruits of the sacraments also depend on the disposition of the one who receives them." The Sacred Mysteries (sacraments) are seen as a means of partaking of divine grace because God works through his Church. Catholics, Eastern Orthodox and Protestants agree that faith is a gift from God, as in Ephesians 2:8: "For by grace you have been saved through faith, and that not of yourselves; it is the gift of God." Lutherans hold that the means of grace are "the gospel in Word and sacraments." That the sacraments are means of grace is also the teaching of John Wesley, who described the Eucharist as "the grand channel whereby the grace of his Spirit was conveyed to the souls of all the children of God". Calvinists emphasize "the utter helplessness of people apart from grace." But God reaches out with "first grace" or "prevenient grace". The Calvinist doctrine known as irresistible grace states that, since all persons are by nature spiritually dead, no one desires to accept this grace until God spiritually enlivens them by means of regeneration. God regenerates only individuals whom he has predestined to salvation. Arminians understand the grace of God as cooperating with one's free will in order to bring an individual to salvation. According to Evangelical theologian Charles C. Ryrie, modern liberal theology "gives an exaggerated place to the abilities of people to decide their own fate and to effect their own salvation entirely apart from God's grace."

Қасиеттілік пен шынайы рақым

Қасиетті Тома Аквинскийдің "Теологиялық сомасында" кең таралған категория бойынша, рақым оны қабылдаған адамды Құдайға ұнамды ету үшін (gratia gratum faciens) – осылайша адам қасиеттіленіп, ақталады – немесе қабылдаған адамға басқа біреуді Құдайға (gratia gratis data) бастауға көмектесу үшін беріледі. Рақымның бұл түрі, gratia gratum faciens, өз кезегінде, киелілендіруші (немесе тұрақты) рақым ретінде сипатталуы мүмкін – Шіркеуге сәйкес, адам ақталудан кейін құдайлық өмірге ие болады; немесе нақты рақым ретінде – ол киелілендіруші рақымның әлі болмаған жерде оны тудыруға, немесе ол бар жерде оны сақтауға және арттыруға бағытталған уақытша (тұрақты емес) көмектерге қатысты. Католик шіркеуінің катехизисі бойынша:

text=Киелілендіруші рақым – бұл тұрақты сыйлық, жанды Құдаймен бірге өмір сүруге, Оның сүйіспеншілігімен әрекет етуге мүмкіндік беретін, берік және табиғаттан тыс бейімділік. Құдайдың шақыруына сәйкес өмір сүруге және әрекет етуге тұрақты бейімділік құрайтын тұрақты рақым, Құдайдың араласуына қатысты нақты рақымдардан ерекшеленеді, ол өзгерудің бастапқы кезеңінде де, қасиеттендіру жұмысының барысында да болады. Шіркеу айтуынша, киелілендіруші рақымның құйылуы күнәкарды Құдайдың қасиетті баласына айналдырады, осылайша адам Иса Мәсіхтің құдайлық ұлдығына қатысады және Қасиетті Рухтың бойына сіңуін қабылдайды. Киелілендіруші рақым, егер адам өзінің қабылданған ұлдығын қабылдамаса, яғни Құдаймен достығын үзетін өлімдік күнә жасаса, жаннан мәңгілікке дейін кетіп қалмайынша, жанда тұрақты болып қалады. Жеңіл күнәлар, олар "мүсіркеуді сақтауға мүмкіндік берсе де, оны ренжітеді және жаралайды". Дегенмен, Құдай шексіз мейірімді, және киелілендіруші рақымды өкінішпен толы жүрекке қайтаруға болады, әдетте Татуласу құрметінде (немесе Құрбандық құрметінде).

Августин Пелагийге қарсы

V ғасырдың басында Британиядан келген деген болжам бар, Пелагий есімді аскет Римдегі қоғамның моральдық жағынан нашарлағанын көріп, алаңдады. Ол осы бейхабарлықты Августин сияқты басқалар уағыздаған құдайлық рақым туралы діни ілімге байланыстырды. Пелагий адамдардың ерік бостандығына ие екенін және жақсылықты да, жамандықты да таңдай білетінін батыл айтты. Августин Пелагийдің өзінің жазбаларына емес, Пелагийдің ізбасарларының шектен тыс айтқан сөздеріне сүйене отырып, Батыс христиандығындағы доктринаның кейінгі дамуына ұзақ әсер ететін пікірталас бастады. Пелагиандық ілім 418 жылы Карфаген соборында, негізінен Августинның талабы бойынша жоққа шығарылды. Дегенмен, Пелагийдің үйреткені, көптеген жағдайларда жартылай пелагиандық деп аталады. Жартылай пелагиандық ой-пікірде құтқарылу процесіне Құдай да, адам да бірдей қатысады. Адамдар ерік бостандығымен шешімдер қабылдайды, оған Құдай жаратылыс, табиғи рақым, "күшті" рақым және Құдайдың зұлым күштерге қойған шектеулері арқылы көмектеседі. Құдай адамды рухани өсу мен құтқарылу жолында нақты таңдаулар жасауға үнемі жетеледі және оған көмектеседі. Жартылай пелагиандық, синергизмге ұқсас, бұл дәстүрлі патристикалық ілім. Джон Кассиан, патристикалық іліммен байланыстыра келе, адамдар өздерін құтқару үшін рақымға мұқтаж болғанымен, толық бұзылу деген нәрсе жоқ екенін, адамдарда бастапқы күнәнің әсер етпеген моральдық немесе ақыл-ой қабілеті сақталғанын және құтқарылу үшін адамдардың құдайлық рақыммен бірлесіп жұмыс істеуі керектігін (синергизм) үйретті. Бұл ұстаным Шығыс православие шіркеуі мен көптеген реформаланған протестанттар тарапынан қолданылады, ал католик шіркеуінде әсіресе Иезуиттер орденімен байланысты.

Католиктер мен протестанттар

1547 жылы протестанттық наразылықтарды қарастырып, айыптауға тырысқан Трент соборы Рим-католик шіркеуін даулы ағымдардан тазартуды және мейірім мен ақталу туралы протестанттық тұжырымдамалардан ерекшеленетін, Рим-католик шіркеуінің ортодоксалды ілімін орнатуды мақсат етті. Ол ақталу мен қасиеттенудің бір процестің бөліктері екенін үйретті. Ақталудың мейірімі Мәсіхтің құрбаны арқылы беріледі, ақталған адамның өзінің ешқандай еңбегі жоқ, ол тек Құдайдың мейірімі арқылы ғана қызмет ете алады. Себебі, Екінші Ватикан соборы мәлімдегендей, "қасиеттілік пен шындықтың көптеген элементтері (католик шіркеуінің) көрінетін құрылысының сыртында табылады".

Янсеншілер иезуиттерге қарсы

Кальвинистер мен арминиандар протестантизмде рақымның мағынасын талқылап жатқан шақта, католиктерде де Янсеншілер мен иезуиттер арасында осыған ұқсас пікірталас болып өтті. Корнелиус Янсеннің 1640 жылғы «Августин» атты еңбегі католик теологиясын түпкі күнә, адамның тәбәлігі, Құдай рақымының қажеттілігі және тағдыр тақырыптарына қайта бағыттауға тырысты, осы тақырыптарды ол Августин еңбектерінде тапқан болатын. Янсеншілер, пуритандар сияқты, өздерін дүниеден бөлініп шыққан жиналған шіркеудің мүшелері деп санады және Port Royal монастырьлары сияқты рухани жандануға ұмтылған мекемелерде бірікті. Блез Паскаль иезуиттердің казуистикасындағы моральдық босаңдық деп атаған нәрсеге қарсы шықты. Янсеншілдік теология католицизм ішінде азшылық болып қала берді, ал 17 және 18 ғасырлардың екінші жартысында кальвинизммен ұқсастығы үшін дінге қарсылық деп жарияланды, бірақ оның стилі аскеттік айналымдарда ықпалды болып қалды.

Шығыс христиандығы

Шығыс православие шіркеуінде рақым Құдайдың жаратылмаған Энергияларымен теңестіріледі. Шығыс христиандары арасында рақым, 2 Петірдің 1-тарауында сипатталғандай, Құдайдың Табиғатына қатысу деп есептеледі. Православие адамның құтқарылуы үшін немесе күнә дертiнен айығу үшін, адамның еркі Құдайдың рақымымен бірлесіп жұмыс істеуі қажет және мүмкiн екенін үйретеді. Бұл бірлескен жұмыс синергизм деп аталады (сондай-ақ, жартылай пелагиандық және монергизм қараңыз), осылайша адамдар Құдайдың келбетинiмен үлкен ұқсастыққа ие болып, құдайға айналуы мүмкiн – бұл процесс теозис деп аталады – Құдайдың жаратылмаған Энергияларымен бірігу арқылы (сезімдерге Табор нұры ретінде ашылған). Бұл, әсіресе, хесихазм деп аталатын дұға жасау әдісі арқылы жүзеге асырылады.

Протестанттық реформация

Протестанттық реформация соңғы орта ғасырлық католик теологиясындағы рақым мен ізгілік ұғымдарына қарсылық танытты.

Лютер мен лютерандық теология

Мартин Лютердің 1517 жылы Виттенбергтегі шіркеу есігіне тоқсан бес тезисін жариялауы ортағасырлық шіркеудің формалды ритуалдық қағидалары мен қазыналық ілімдерінің тікелей салдары болды. Бұл әрекет Ватиканнан индульгенция сатуға уәкілеттік алған Иоганн Тетцельдің келгенімен жеделдетілді. Осы индульгенциялардың күші Папа Климент VI жариялаған рақым қазынасы туралы доктринаға негізделген. Теория бойынша, имандылықпен жасалған амалдар арқылы жиналған құрмет, сенушінің қасиеттілік сыйларын арттыра алады. Шіркеуге сыйлықтар беру – имандылықтың бір көрінісі еді. Сонымен қатар, шіркеудің адал жандарды жұмаққа жеткізу үшін қажеттіден артық рақымға толы қазынасы болды. Шіркеу осы артықшылығынан жердегі алтынға айырбастауға дайын еді. Мартин Лютердің осы практикаға, ол құтқарылуды сатып алумен байланысты болғандықтан, деген ашуы Пауылдың рақым туралы көзқарасына қайта оралуға, Яғұптың көзқарасынан алыстауға себеп болды. Лютер адамдардың Құдайдың алдында әлсіз екенін, олардың имандылық амалдары оның шексіз қадір-қасиетінің алдында толыққанды жеткіліксіз екенін үйретті. Егер Құдай тек әділ болса, мейірімді болмаса, барлығы тозаққа түсер еді, өйткені адамзаттың ең жақсы өкілдері де тозаққа лайық. Адамзаттың өз күштерімен құтқарылуға қабілетсіздігі, тіпті ең жақсы ниеттердің де адамның күнәлі табиғатымен бүлінгенін көрсетеді. Бұл доктрина кейде толық бұзылу деп аталады, бұл термин кальвинизм мен оның туысқандарынан алынған. Адамдар тек сенім арқылы (sola fide) және тек рақым арқылы (sola gratia) құтқарылады. Жақсы амалдар – сенушілердің құтқарушыларына деген алғыс сезімінен туындауы керек; бірақ олар құтқарылу үшін жеткіліксіз және ешкімді құтқара алмайды; Лютердің құтқарылу туралы ілімінде "құрмет" ұғымына орын жоқ. (Дегенмен, құтқарылғандар үшін жұмақта түрлі сыйлықтар болуы мүмкін.) Тек Құдайдың тегін, лайықсыз рақымы ғана адамды құтқара алады. Ешкімнің Құдайдың рақымына талап етуге құқығы жоқ, және құтқарылу оның жомарттығы арқасында ғана мүмкін болады. Сенушілердің алуға болатын рақым қазынасына қарамастан, лютерандық сенімде құтқарылу рухани банкроттыққа айналады, онда тәубешілер өздерінің жеткіліксіз ресурстарын мойындайды және оларды құтқару үшін тек Құдайға сеніп тапсырады. Августиннің заңды ақталу туралы алаңдауын құтқарылудың негізгі метафорасы ретінде қабылдап, лютерандық сенімде сенушілер әділ етілмейді, олар Мәсіхтің әділдігімен жабылған болып есептеледі. Олар өздерін ақтауға күші жоқ екенін мойындағандықтан, олардың күнәларының жазасы алынады, өйткені Иса оларды өз қанымен төлеген. Оған сенгендерге оның әділдігі есептеледі, осылайша олар оның меншігіне айналады.

Martin Luther's posting of his ninety five theses to the church door in Wittenberg in 1517 was a direct consequence of the perfunctory sacramentalism and treasury doctrines of the medieval church. The act was precipitated by the arrival of Johann Tetzel, authorized by the Vatican to sell indulgences. The effectiveness of these indulgences was predicated on the doctrine of the treasury of grace proclaimed by Pope Clement VI. The theory was that merit earned by acts of piety could augment the believer's store of sanctifying grace. Gifts to the Church were acts of piety. The Church, moreover, had a treasury full of grace above and beyond what was needed to get its faithful into heaven. The Church was willing to part with some of its surplus in exchange for earthly gold. Martin Luther's anger against this practice, which seemed to him to involve the purchase of salvation, began a swing of the pendulum back towards the Pauline vision of grace, as opposed to James's. Luther taught that men were helpless and without a plea before God's justice, and their acts of piety were utterly inadequate before his infinite holiness. Were God only just, and not merciful, everyone would go to hell, because everyone, even the best of mankind, deserves to go to hell. Mankind's inability to achieve salvation by its own effort suggests that even the best intentions are somehow tainted by mankind's sinful nature. This doctrine is sometimes called total depravity, a term derived from Calvinism and its relatives. It is by faith alone (sola fide) and by grace alone (sola gratia) that men are saved. Good works are something the believers should undertake out of gratitude towards their Savior; but they are not sufficient for salvation and cannot earn anyone salvation; there is no room for the notion of "merit" in Luther's doctrine of redemption. (There may, however, be degrees of reward for the redeemed in heaven.) Only the unearned, unmerited grace of God can save anyone. No one can have a claim of entitlement to God's grace, and it is only by his generosity that salvation is even possible. As opposed to the treasury of grace from which believers can make withdrawals, in Lutheranism salvation becomes a declaration of spiritual bankruptcy, in which penitents acknowledge the inadequacy of their own resources and trust only in God to save them. Accepting Augustine's concern for legal justification as the base metaphor for salvation, the believers are not so much made righteous in Lutheranism as they are considered covered by Christ's righteousness. Acknowledging that they have no power to make themselves righteous, the penalty for their sins is discharged because Jesus has already paid for it with his blood. His righteousness is credited to those who believe in and thus belong to him.

Классикалық және Уэсли арминий теологиясы

XVII ғасырдың басында голланд теологы Якоб Арминий арминиандық ілімді қалыптастырды және Кальвиннің теологиясынан, әсіресе сайлау және тағдыр туралы ұстанымдарынан бас тартты. Арминиандық ілім адамның ерік бостандығы мен Құдайдың алдын ала білу мүмкіндігінің үйлесімділігін растайды, сондай-ақ теологиялық детерминизммен оның сәйкес еместігін көрсетеді. Арминиандық ілімде тағдыр Құдайдың алдын ала білуіне негізделген, бұл кальвинизмнен өзгеше. Осылайша, рақым арқылы құтқарылу ұсынысы таза себеп-салдар, детерминистік тәсілмен сөзсіз қабылдануға мәжбүр ететін күш емес, керісінше, еркін қабылдауға немесе бас тартуға мүмкіндік беретін ықпал мен жауап беру арқылы іске асырылады. Арминиандық ілімде Құдай құтқарылу процесінде бастамашылық танытады және Оның рақымы барлық адамдарға жетеді. Бұл алдын ала рақым арқылы жүзеге асырылады, ол барлық адамдарға Игі хабарды түсіндіріп, оларды құтқарылуға қарай қозғайды және шынайы иманға ие болу мүмкіндігін сыйлайды. Роджер Олсон айтқандай: "[Арминийдің] евангелистік синергизмі құтқарылудағы барлық күшті, қабілетті және тиімділікті рақымға қалдырады, бірақ адамдарға Құдай берген қарсы тұру немесе қарсы тұрмау мүмкіндігін береді. Адамдардың жасайтын жалғыз "үлесі" – рақымға қарсылық танытпау". Кейін Джон Уэсли де кальвинистік тағдыр туралы ілімді қабылдамады және Уэсли теологиясында көрініс тапқан арминиандық түсініктерді ұстанды. Бұл методистік шіркеулердің негізгі ілімі болып табылады. Уэсли де алдын ала рақымға жүгінді, Құдай құтқарылуда алғашқы қадамды жасайтынын, бірақ адамдардың Құдайдың рақымды бастамасына жауап беруге немесе одан бас тартуға ерікті екенін айтты. Алдын ала рақым туралы ілім методизмнің ең маңызды ілімдерінің бірі болып қала береді. Джон Уэсли құтқарылу процесінде Құдайдың рақымының үш түрін атап көрсетті: 1. "Алдын ала рақым" – бұл жаңарудан бұрын болатын, мүмкіндік беретін рақым ("алдын ала" дегеніміз – бұрынғы) дегенді білдіреді. 2. "Ақталу рақымы" – бұл жаңаруға әкелуі мүмкін, бірақ оған қарсы тұруға болатын рақым. 3. "Сақтау рақымы" – бұл жаңаруды сақтап, қасиеттілікке және соңғы құтқарылуға жетуге көмектесетін рақым. Әсіресе Уэсли христиандардың рақым құралдарын пайдалануға және Құдайдың сақтау рақымының көмегімен христиандық өмірде өсуді жалғастыруға тиіс екенін үйретті.

In the beginning of the 17th century, the Dutch theologian Jacobus Arminius formulated Arminianism and departed from Calvin's theology in particular on election and predestination. Arminianism affirms the compatibility between human free will and divine foreknowledge, and its incompatibility with theological determinism. Predestination in Arminianism is based on divine foreknowledge, unlike in Calvinism. Thus, the offer of salvation through grace does not act irresistibly in a purely cause effect, deterministic method but rather in an influence and response fashion that can be both freely accepted and freely denied. In Arminianism, God takes initiative in the salvation process and his grace comes to all people. This is done through prevenient grace which acts on all people to convince them of the Gospel, draw them strongly towards salvation, and enable the possibility of sincere faith. As Roger Olson put it: "[Arminius]' evangelical synergism reserves all the power, ability and efficacy in salvation to grace, but allows humans the God granted ability to resist or not resist it. The only "contribution" humans make is nonresistance to grace." Later, John Wesley also rejected the Calvinist doctrine of predestination, and had the same Arminian understanding as expressed in Wesleyan theology. It remains the standard teaching of Methodist churches. Wesley also appealed to prevenient grace, stating that God makes the initial move in salvation, but human beings are free to respond or reject God's graceful initiative. The doctrine of prevenient grace remains one of Methodism's most important doctrines. John Wesley distinguished three kinds of divine grace in the process of salvation: 1. "Prevenient grace" which is an enabling grace preceding regeneration ("prevenient" means preceding). 2. "Justifying grace" which can bring regeneration but which is resistible. 3. "Sustaining grace" which helps a person to remain into regeneration, and to reach sanctification and final salvation. In particular Wesley taught that Christian believers are to participate in the means of grace and to continue to grow in the Christian life, assisted by God's sustaining grace.

Протестанттық реформация және экклезиология

Протестантизмнің үш негізгі теологиялық мектебінде – лютерандық, кальвинистік және арминиандық – құтқарылу ісінде Құдайдың бастамашылығына ерекше мән беріледі, ол тек рақым арқылы, тек сенім арқылы іске асырылады, осы тұжырымдамалар жүйелердегі айырмашылықтарға қарай әртүрлі түсіндіріледі. Классикалық кальвинизм діни сакраменттердің «ұсыныс келісімінің белгілері мен морындары» және «құтқарылудың тиімді құралдары» екенін үйретеді, ал лютерандықтар жаңа өмір, сенім және Мәсіхпен бірігудің Киелі Рух сакраменттер арқылы атқаратын жұмысы арқылы берілетінін үйретеді. Дегенмен, протестант әлемінің көп бөлігі үшін сакраменттер Лютердің (және шамалы дәрежеде Кальвиннің) оларға тағайындаған маңыздылығын жоғалтты. Бұл 311 жылы Солтүстік Африкадағы Донатистерде де көрінген анабаптистердің идеяларының ықпалымен болды, содан кейін бұл идеялар конгрегациялисттер мен баптисттер қозғалыстары арқылы кальвинистерге, ал пиетизм арқылы лютерандарға тарады (бірақ лютерандықтың көп бөлігі 19 ғасырдың ортасынан кейін пиетист қозғалысына қарсы шықты). Сакраменттерге баса назар берілмеген жағдайда, олар «үлгілерге» айналады, яғни Киелі кітап талап ететін құлшылық актілері, бірақ олардың әсері ғибадат етушінің жанына тигізетін ерікті әсерімен ғана шектеледі. Бұл сенім баптисттер мен анабаптистердің сенушілерді шомылдыру тәжірибесінде көрініс табады, ол христиан қауымдастығының мүшесі ретінде нәрестелерге емес, ақыл-есі жетіп, имандылықтарын жариялаған ересектерге беріледі. Бұл үлгілер ешқашан ізгі амалдардың арқасында дұрыс деп есептелмейді. Мұндай идеялардың жарығында түсіндірілген рәсім ешқандай құтқарылуға жеткізбейді, сондай-ақ оны орындау күнәларды кешіруге әкелмейді; сенуші сенім арқылы алған кешірім шомылдыру рәсімінде ғана бейнеленеді, бірақ тиімді қолданылмайды; құтқарылу және Мәсіхке қатысу «Мені есіңде сақтау үшін осыны істеңдер» (Иеміздің соңғы кешкі асы) және шомылдыру рәсімі христианның күнәға өлімі мен Мәсіхте қайта тууының бейнесін көрсетеді, Еухаристия арқылы берілмейді. Баптистер үшін шіркеу – Иса Мәсіхке шын ниетпен сенгендердің жиыны, олар құлшылық ету, әріптестік және Мәсіх олар үшін жасағандарды еске алу үшін жиналады.

Protestantism in all three major schools of theology – Lutheran, Calvinist, and Arminian – emphasize God's initiative in the work of salvation, which is achieved by grace alone through faith alone, in either stream of thinking – although these terms are understood differently, according to the differences in systems. Classical Calvinism teaches that the sacraments are "signs and seals of the covenant of grace" and "effectual means of salvation", and Lutheranism teaches that new life, faith, and union with Christ are granted by the Holy Spirit working through the sacraments. However, for a large portion of the Protestant world, the sacraments largely lost the importance that Luther (and to a slightly lesser degree, Calvin) attributed to them. This happened under the influence of ideas of the Anabaptists which were ideas also seen in the Donatists in North Africa in 311 AD, and these ideas then spread to Calvinists through the Congregationalist and Baptist movements, and to Lutherans through Pietism (although much of Lutheranism recoiled against the Pietist movement after the mid 19th century). Where the sacraments are de emphasized, they become "ordinances", acts of worship which are required by Scripture, but whose effect is limited to the voluntary effect they have on the worshipper's soul. This belief finds expression in the Baptist and Anabaptist practice of believer's baptism, given not to infants as a mark of membership in a Christian community, but to adult believers after they have achieved the age of reason and have professed their faith. These ordinances are never considered works righteousness. The ritual as interpreted in light of such ideas does not at all bring about salvation, nor does its performance bring about the forgiveness of sins; the forgiveness which the believer has received by faith is merely pictured, not effectively applied, by baptism; salvation and participation in Christ is memorialized ("this do in remembrance of me" in the Lord's Supper and baptism picturing a Christian's rebirth as death to sin and alive in Christ), not imparted, by the Eucharist. The Church to the Baptists becomes an assembly of true believers in Christ Jesus who gather together for worship and fellowship and remembering what Christ did for them.

Православтық

Епископ Калистос (Уэр), Ішкі патшалық: Жиналған еңбектер (Сент-Владимир семинариясы, 2000)
«Паломниктің жолы» және «Паломник жолын жалғастырады», Ольга Савин аударған (Шамбала, 2001)