Құдайдың Бірлігі: Ислам негізі

Кіріспе

Исламның негізгі қағидасы – Алланы біріктіру

Тәухид – Исламдағы монотеизм ұғымы. Тәухид – діннің орталық және ең маңызды түсінігі, мұсылманның діни сенімінің барлық негізі оған құрылған. Ол Алланың бөлінбес бір (Ахад) және жалғыз (Вахид) екенін нақты айтады. Тәухид – мұсылманның мойынсұнушылық етуінің ең маңызды шарты. Ислам иманның (сенімнің) алғашқы бөлігі – Алланың бірлігіне сену. Мұсылмандар Исламның барлық үйретігі Тәухид қағидасына негізделгенін сенеді. Исламдық тұрғыдан алғанда, Исламның негізгі сенімдерінің (ақида) ішінде Исламды басқа ірі діндерден ерекшелейтін қатаң екіұстамалық бар. Сонымен қатар, Тәухид мұсылмандардан бірнеше құдайға табынудан ғана емес, сонымен қатар ақшаға, әлеуметтік мәртебеге немесе жеке бастың қалауына ұмтылудан бас тартуды, барлық жетістіктер мен құндылықтарды Алладан басқаларға жатқызуды талап етеді, себебі мұндай іс-әрекет өзіндік құдайшылдыққа тең. Құран әлемнен асқан, жалғыз және абсолюттік шындықтың бар екенін үйретеді – ол жаратылыстың барлығынан тәуелсіз, бірегей, тәуелсіз және бөлінбес Жан. Ислам бойынша Алла – жалпыға бірдей Құдай, жергілікті, рулық немесе шешік көзқарасты Құдай емес, және ол барлық жақсылықты біріктіретін абсолюттік күш. Исламдық ой-сананың тарихын ізбасарлардың Тәухидті қабылдаудың мәні мен салдарына қатысты түсініктерінің қадамдық дамуы ретінде қарастыруға болады. Ислам ғалымдарының оны түсінуге қатысты әртүрлі көзқарастары бар. Ислам теологиясы, фиқһ (заңгерлік), философия, суфизм және тіпті Исламның табиғат ғылымдарын түсінуінің барлығы белгілі бір деңгейде Тәухид қағидасын түсіндіруге тырысады. Тәухидтің классикалық анықтамасы бір Құдайға сенуді жариялаумен және Құдайдың бірлігін мойындаумен шектелген. Монотеистік анықтама қазіргі араб тілінде сақталғанымен, қазір көбінесе «біріктіру, одақтасу, бірігу, қосылу; стандарттау, реттеу; консолидация, біріктіру, слияние» мағынасында қолданылады. Құранның 112-бабы, «Ихлас» деп аталады:
«Айтыңыз: «Ол – Алла, Бір.
Алла – әр нәрсенің Сақтаушысы. Ол ешкімді туған жоқ, сондай-ақ Ол да туылған жоқ. Оған тең келер ешбір нәрсе жоқ».»

Tawhid is the concept of monotheism in Islam. Tawhid is the religion's central and single most important concept, upon which a Muslim's entire religious adherence rests. It unequivocally holds that God is indivisibly one (ahad) and single (wahid). Tawhid constitutes the foremost article of the Muslim profession of submission. The first part of the Islamic declaration of faith (shahada) is the declaration of belief in the oneness of God. Muslims believe that the entirety of the Islamic teaching rests on the principle of tawhid. From an Islamic standpoint, there is an uncompromising nondualism at the heart of the Islamic beliefs (aqida) which is seen as distinguishing Islam from other major religions. Moreover, tawhid requires Muslims not only to avoid worshiping multiple gods, but also to relinquish striving for money, social status or egoism, as well as attributing all success and worth to other than God, as this is seen as making an idol of the self. The Quran teaches the existence of a single and absolute truth that transcends the world—a unique, independent and indivisible being who is independent of the entire creation. God, according to Islam, is a universal God, rather than a local, tribal, or parochial one, and is an absolute who integrates all affirmative values. Islamic intellectual history can be understood as a gradual unfolding of the manner in which successive generations of believers have understood the meaning and implications of professing tawhid. Islamic scholars have different approaches toward understanding it. Islamic scholastic theology, jurisprudence, philosophy, Sufism, and even the Islamic understanding of natural sciences to some degree, all seek to explain at some level the principle of tawhid. The classical definition of tawhid was limited to declaring or preferring belief in one God and the unity of God. Although the monotheistic definition has persisted into modern Arabic, it is now more generally used to connote "unification, union, combination, fusion; standardization, regularization; consolidation, amalgamation, merger". Chapter 112 of the Quran, titled al Ikhlas, reads:
Say, "He is Allah—One;
Allah—the Sustainer. He has never had offspring, nor was He born. And there is none comparable to Him."

Этимология

Эдвард Лэйннің классикалық араб тіліндегі сөздігінде айтылғандай, тәухид – шексіз атау, ол "Ол Құдайды жалғыз деп куәландырды немесе жариялады; ол Құдайдың бірлігіне сенуді куәландырды, жариялады немесе басымдық берді" деген мағынаны білдіреді және араб тіліндегі ваххада етістігінен туындаған, ол "Ол оны бір етті; немесе оны бір деп атады" дегенді білдіреді.

Құдайдың бірлігін тану

Хосейн Насрдың айтуынша, Әли – бірінші имам (шииттер көзқарасы бойынша) және төртінші Рашид халифа (сунниттер көзқарасы бойынша) – ислам теологиясын қалыптастырған. Оның сөздері мұсылмандар арасында Алланың Бірлігінің алғашқы рационалдық дәлелдерін қамтиды. Әли былай дейді: «Алла – Бір» дегені, Алланың бейне мен сандардан алыс екенін, тіпті қиялмен де бөлінбейтінін білдіреді. Діннің алғашқы қадамы – Оны Раббы ретінде қабылдау, түсіну және сезіну. Оның Бірлігіне сенудің дұрыс жолы – Оның табиғаттан мүлдем таза және жоғары екенін, Оның мәнісіне ештеңе қосуға немесе алуға болмайтынын түсіну. Яғни, Оның Өзі мен қасиеттерінің арасында ешқандай айырмашылық жоқ екенін, ал Оның қасиеттерін Оның Өзінен бөліп қарауға болмайтынын ұғыну керек. Исламтанушы ғалым Винсент Корнелл Әлиден келесі сөздерді келтіреді: «Алланы тану – Оның Бірлігін тану. «Алла – Бір» деудің төрт мағынасы бар: екеуі жалған, екеуі дұрыс. Жалған екі мағынаның бірі – адам «Алла – Бір» деп айтқанда, санды ойлауы. Бұл жалған, себебі екіншісі жоқ нәрсе сандар қатарына кіре алмайды. Алланың үштен бірі екенін айтушыларды көрмейсің бе? Олар осылай адасқан. Екінші мағынасы – «Мына адам Оның елшісінің бірі», яғни осы түрдің бір бөлігі немесе осы туыстың мүшесі. Бұл мағына да Аллаға қатысты қолданылғанда жалған, себебі ол Аллаға ұқсатуды білдіреді, ал Алла барлық ұқсатудан жоғары. Ал дұрыс екі мағынаның бірі – «Алла – Бір» деп айту, яғни жаратылыстардың арасында Оған теңдес ешбір нәрсе жоқ. Екіншісі – «Алла – Бір» деген сөздің мағынасы, Онда сырттан да, санадан да, қиялдан да ешқандай көптік немесе бөліну ұғымы болмайды. Мұндай Бірлік тек Аллаға ғана тән. Ислам бойынша, әлемді Алла – ең жоғары шындық ретінде қолдап тұрады, Оның қасиеттері бірегей, ал Ол барлық нәрседен ерекше. Таухид жаратушы мен Оның жаратылысы арасындағы кез келген байланысты жоққа шығарады. Бұл көрінбейтін жандардың (джиндер) жаратылысқа қатыспай, жаратылғанын, Алланың бейнесін немесе ұрпағын, немесе бауыр немесе әйел түріндегі жаратылыстағы серіктесті қабылдамауды қамтиды. Жаратушының бірегейлігі күнделікті намаздың (салаһ) «Аллаһу Акбар» (Такбир) сөзінде көрінеді.

According to Hossein Nasr, Ali, the first imam (Shia view) and fourth Rashid Caliph (Sunni view), is credited with having established Islamic theology. His quotations contain the first rational proofs among Muslims of the Unity of God. Ali states that "God is One" means that God is away from likeness and numeration and he is not divisible even in imagination. The first step of religion is to accept, understand and realize him as the Lord The correct form of belief in his unity is to realize that he is so absolutely pure and above nature that nothing can be added to or subtracted from his being. That is, one should realize that there is no difference between his person and his attributes, and his attributes should not be differentiated or distinguished from his person. Vincent J. Cornell, a scholar of Islamic studies quotes the following statement from Ali:

blockquote|To know God is to know his unification. To say that God is one has four meanings: two of them are false and two are correct. As for the two meanings that are false, one is that a person should say "God is one" and be thinking of a number and counting. This is false because that which has no second cannot enter into the category of number. Do you not see that those who say that God is a third of a trinity fall into this infidelity? Another meaning is to say, "So and So is one of his people", namely, a species of this genus or a member of this species. This meaning is also false when applied to God, because it implies likening something to God, whereas God is above all likeness. As to the two meanings that are correct when applied to God, one is that it should be said that "God is one" in the sense that there is no likeness to him among things. Another is to say that "God is one" in the sense that there is no multiplicity or division conceivable in Him, neither outwardly, nor in the mind, nor in the imagination. God alone possesses such a unity. According to Islam, the world is sustained by God as the ultimate reality, unique in his attributes, distinct from everything else. Tawhid denies any affinity between the creator and its creation. This includes that invisible entities (jinn) do not partake in creation but are created; rejection of an avatar or offspring of God; or a partner in creation in form of a sibling or wife. The uniqueness of the creator is expressed in the Daily Prayer's (ṣalāh) phrase Allāhu ʾakbar (Takbīr).

Теологиялық

Әдетте, дінтанушылар Құдайдың бар екенін, біртілдігін және толықтығын дәлелдеу үшін ақыл мен дедукцияны пайдаланады. Олар табиғаттағы тәртіп, мақсат, жоспарлау немесе бағыттылық – не осылардың бірлескендігіне негізделген Құдайдың жаратушы ретінде болуына телеологиялық аргумент қолданады. Телеология – табиғаттың жұмыстары мен процестерінде мақсат немесе жетекші принцип бар деген болжам. Дінтанушылар жиі қолданатын тағы бір аргумент – Reductio ad absurdum. Олар оны оң аргументтердің орнына, қарсыластардың идеяларын жобаудың тиімді тәсілі ретінде қолданады.

Құдай себептердің себебі ретінде

Исламға дейінгі Арабияның көпқұдайлығына қарсы Құран, Алланың барлық нәрсенің жаратушысы екендігі туралы білім, кіші құдайлардың болу мүмкіндігін жоққа шығарады, себебі бұл жаратылыстардың өзі жаратылған болуы керек. Құран бойынша, Алла – әлемді белсенді түрде жаратып, сақтап, жоятын, іштей және сырттай болған құдай. Алланың нәрселердің түпкі себебі ретіндегі шындығы – бұл Алланың, әлемдегі екінші себептер мен кездейсоқ жағдайлардың салдарынан адам түсінігінен жасырылғанына сену. Әш’ари теологтары себеп-салдар қатынасын негізінен қабылдамады, бірақ оны адамзаттың табиғи процестерді зерттеуі мен түсінуіне көмектесетін нәрсе ретінде қабылдады. Бұл ортағасырлық ғалымдар табиғаттың, Алланың әр сәтте "жаңадан жаратып" отыратын біртекті атомдардан тұратынын айтты. Табиғат заңдары – бұл жай ғана көрінетін себептердің (Алланың әдеттері) реттелген тізбегі, ал әр оқиғаның түпкі себебі – Алланың Өзі. Бұл аргументтің басқа түрлері Әвиценнаның басқа еңбектерінде де кездеседі, және бұл аргумент «Шындықтың дәлелі» деп аталды. Әвиценна болмыстың мәселесін жан-жақты зерттеуді бастады, онда ол мәнді (Махият) және болмысты (Вужуд) ажыратты. Ол болмыстың фактісі, барлық нәрсенің мәнінен туындамайды немесе оған есеп бермейді, сондай-ақ форма мен материя өздігінен өзара әрекеттесіп, ғаламның қозғалысын немесе барлық нәрсенің прогрестік дамуын тудыра алмайды деп дәлелдеді. Сондықтан, болмыс, мәнге болмысты қажет ететін, сыйлайтын, беретін немесе қосатын себептік күшке байланысты болуы керек.

Құдай қажетті болмысқа айналды

Құдайдың бар екендігіне қатысты онтологиялық аргументті алғаш рет Авиценна (965-1037) «Шипагерлік кітабының» метафизика бөлімінде ұсынды. Осы аргументтің басқа түрлері де Авиценнаның басқа еңбектерінде кездеседі, және бұл аргумент «Ақиқаттың дәлелі» деп аталды. Авиценна болмыстың мәселесін жан-жақты зерттеді, онда ол мәнді (Махият) және болмысты (Вужуд) ажыратты. Ол, барлық нәрсенің болмысы оның мәнінен туындамайды және оған есеп берілмейді, ал форма мен материя өздерінен-өздері әрекеттесіп, ғаламның қозғалысын немесе барлық нәрсенің дамуын тудыра алмайды деп дәлелдеді. Сондықтан, болмысқа себеп болатын, оны тудыратын, сыйлайтын немесе мәнге қосатын бір күш болуы керек. Ол үшін, себеп өзі бар болуы керек және оның салдарымен бірге болуы керек. Бұл – тек интуиция мен ақыл-ойға сүйенетін априорлық дәлелдеу әдісін қолданудың алғашқы қадамы болды. Авиценнаның Құдайдың бар екендігіне келтірген дәлелі ерекше, себебі оны космологиялық және онтологиялық аргументтердің екеуі ретінде қарастыруға болады. «Бұл онтологиялық, себебі зияттағы «қажетті болмыс» – қажетті Барлыққа аргумент келтірудің бастапқы негізі». Дәлел сондай-ақ «космологиялық, өйткені оның көп бөлігі кездейсоқ болмыстың өздігінен тұра алмайтынын және қажетті Барлықта аяқталуын дәлелдеуге арналған». Авиценнаның Құдайдың бар екендігін қолдау үшін ұсынған тағы бір аргументі – сана мен дене арасындағы қақтығыс мәселесі. Авиценнаның пікірінше, ғалам нақты барлық иелердің тізбегінен тұрады, олардың әрқайсысы төмендегі иеге болмыс сыйлайды және төмендегі тізбектің қалған бөлігінің бар болуына жауапты. Авиценна шексіздік мүмкін емес деп есептегендіктен, бұл тізбек толығымен оның мәні өзінің болмысынан тұратын, сондықтан өзін-өзі қамтамасыз ететін және оған болмыс беру үшін басқа нәрсеге мұқтаж емес бір нәрседе аяқталуы керек. Оның болмысы ешбір нәрсеге тәуелді емес және қажетті емес, бірақ ол өзінде қажетті және мәңгілік, сондықтан ол кездейсоқ болмыс заттарының мәңгілік әлемін құрайтын бүкіл тізбектің қажетті себебі болу шартын қанағаттандырады.

An ontological argument for the existence of God was first proposed by Avicenna (965 1037) in the Metaphysics section of The Book of Healing Other forms of the argument also appear in Avicenna's other works, and this argument became known as the Proof of the Truthful. Avicenna initiated a full fledged inquiry into the question of being, in which he distinguished between essence (Mahiat) and existence (Wujud). He argued that the fact of existence can not be inferred from or accounted for by the essence of existing things and that form and matter by themselves cannot interact and originate the movement of the universe or the progressive actualization of existing things. Existence must, therefore, be due to an agent cause that necessitates, imparts, gives, or adds existence to an essence. To do so, the cause must be an existing thing and coexist with its effect. This was the first attempt at using the method of a priori proof, which utilizes intuition and reason alone. Avicenna's proof of God's existence is unique in that it can be classified as both a cosmological argument and an ontological argument. "It is ontological insofar as 'necessary existence' in intellect is the first basis for arguing for a Necessary Existent". The proof is also "cosmological insofar as most of it is taken up with arguing that contingent existence cannot stand alone and must end up in a Necessary Existent". Another argument Avicenna presented for God's existence was the problem of the mind body dichotomy. According to Avicenna, the universe consists of a chain of actual beings, each giving existence to the one below it and responsible for the existence of the rest of the chain below. Because an actual infinite is deemed impossible by Avicenna, this chain as a whole must terminate in a being that is wholly simple and one, whose essence is its very existence, and therefore is self sufficient and not in need of something else to give it existence. Because its existence is not contingent on or necessitated by something else but is necessary and eternal in itself, it satisfies the condition of being the necessitating cause of the entire chain that constitutes the eternal world of contingent existing things.

Құдайдың бүлінбейтін бүкіләлемдік билігі

Құран мынадай аргумент келтіреді: Құдайдың егемендігінің бірнеше көзі болуы мүмкін емес, себебі "әрбір құдай өзі жаратқан нәрсені алып кетіп, бірі біріне үстемдік етпекші болар еді!" Егер бір Құдай екіншісінен күшті болса, онда бұл Құдайлық мәніне тән қасиеттердегі айырмашылықты көрсетеді, яғни әлсіз Құдай қажетті қасиеттердің бірінен кемшілік танытып, сол себепті антропоморфты болып саналады және одан Құдай атағы алынып тасталады.

Басқа да дәлелдер

Құран адамдарда көпқұдайлыққа деген ішкі теріс көзқарас бар екенін көрсетеді: мысалы, қиын жағдайларда тіпті осы сандық құдайларға табынушылар да жалған құдайларды ұмытып, жалғыз ғана Шын Құдайдан көмек сұрайды. Бірақ қауіп сейілген соң, олар қайтадан басқаларды Құдаймен теңестіре бастайды. "Олар кемеде болғанда, оны дауыл шарласа, шынайы ниетпен Аллаға жалбарынады. Ал Ол оларды құрғаққа шығарған кезде, қайтадан Оған серік қосады". Сондықтан Құдай Өзінің кім екенін пайғамбарлар арқылы хабарлайды. Осы көзқарас бойынша, барлық пайғамбарлардың негізгі хабары: "Алладан басқа табынуға лайық Құдай жоқ" (Худ сүресінде айтылғандай, жалған құдайлардан сақтану).

Атари/Салафи көзқарасы

Исламдағы мәтіндік түсіндіру тәсілі теологиялық спекуляцияларға терең бойлаудан және калам қолданудан сақтануды көздейді. Барлық сунниттер келісетін таухидтің (Рубубия – Раббилік) алғашқы мағынасына қоса, салафизм тағы екі қосымша мағынаны қамтиды: Аль-Асма уа-с-Сифат (Есімдер мен қасиеттер) және Аль-Ибада (ғибадат). Аль-Асма уа-с-Сифатқа заң шығарушы ретіндегі Раббилік кіреді. Осыған орай, салафилер шариғатты өздері түсіндіріп, негіздемесіз қабылданған заңнаманы көпқұдайлықтың бір түрі деп есептейді. Аль-Ибада одан әрі күнделікті амалдардың шариғатқа сәйкес болуын білдіреді. Басқаша әрекет ету Құдайдан өзге билікке немесе құштарлыққа мойынұрумен тең. Таухидтің салафилік ерекшеліктері Алланың егемендігі мен бірегейлігін көлеңкеге түсіруге бейім.

Мұтазили мектебі

Мұтазилилер өздерін тәухид халқы (ахл әл-тәухид) деп атағанды жақсы көретін. Абу әл-Хасан әл-Аш’ари «Мақалат әл-Исламийин» кітабында мутазилиттердің тәухид тұжырымын былай сипаттайды: Құдай бірегей, Оған теңдес ешнәрсе жоқ; Ол дене де емес, жеке тұлға да емес, зат та емес, сондай-ақ жағдай да емес. Ол уақыттан тыс. Ол ешбір жерде немесе ешбір жанда тұрмайды, жаратылыстың ешбір сипаттамасының нысаны емес. Ол шектеулерге ұшырамайды және белгілі бір жағдайлармен анықталмайды, туындатылған да емес, тудыра да алмайды. Ол сезімдермен қабылдаудан тыс. Көз Оны көре алмайды, бақылау Оған жете алмайды, қиял Оны түсіне алмайды. Ол бір нәрсе, бірақ ол басқа нәрселерге ұқсамайды; Ол – барлықбілімді, барлыққұдіретті, бірақ Оның барлықбілімі мен барлыққұдіреті жаратылған ештеңемен салыстыруға келмейді. Ол әлемді ешқандай алдын ала белгіленбеген үлгісіз және көмекшісіз жаратты. Генри Корбиннің айтуынша, осы түсіндірудің нәтижесі – құдайлық сипаттарды жоққа шығару, Құранның жаратылғандығын растау және әлемде Құдайды көру мүмкіндігінің жоққа шығарылуы. Мұтазилиттер Құдайдың барлық оң сипаттардан айырылғанына сенді, себебі барлық құдайлық қасиеттерді Оның өзінің мәні ретінде түсіну керек, және Құдайдың барлық жерде және барлық нәрседе бар екенін жариялады. Олар Құран аяттарын немесе Пайғамбардың хадистерін, мысалы, қол – биліктің метафоралық белгісі; бет – мәнді білдіреді; Құдайдың Аршқа отыруы – құдайлық биліктің метафоралық бейнесі, сияқты антропоморфтық мазмұны бар мәтіндерді метафоралық тұрғыдан түсіндірді.

Аш'ари мектебі

Әбу әл Хасан әл Аш'аридің тасбих және та'тил мәселелерін шешуге ұсынған шешімі, құдайлық болмыстың Құранда аталған қасиеттері мен есімдеріне ие екенін нақтылайды. Осы есімдер мен қасиеттердің нақты мағынасы бар болғандықтан, олар мәннен өзгеше, бірақ одан бөлек тұрғандықтан, өздік болмысқа ие емес. Әл-Аш'аридің бұл мәселедегі зердесі, бір жағынан мән мен қасиетті түсінік ретінде ажыратуға, екінші жағынан мән мен қасиет арасындағы екілік сандық емес, сапалық деңгейде болуын түсінуге бағытталды – бұл Мұтазилалық ой-өрісіне түсініксіз болған жайт. 10-дан 19-ғасырға дейін сүнни исламға басымдық білдірген Аш'ари теологиясы, құдайлықтың толыққанды трансценденттігін қатаң сақтайды және құдайлық бірлікке адам ақылының жете алмайтынын айтады. Ашаризм, осы мәселедегі адам білімінің пайғамбарлар арқылы келген аянмен шектеледі деп үйретеді, ал Құдайдың зұлымдықты жаратуы және Құдай қасиеттерінің антропоморфтық сипаты сияқты сұрақтарда аянды біла кайфа (қалай деген сұрақсыз) қабылдау керек.

Он екілік теология

Он екі діннің теологиясы ислам пайғамбары Мұхаммедтен, бірінші, бесінші, алтыншы, жетінші және сегізінші имамдардан жеткен хадистерге негізделген. Бұл хадистерді Әл-Шейх әл-Садуқ сияқты шиит ғалымдары «әл-Таухид» еңбегінде жинаған. Шиит теологтарының пікірінше, Алланың сипаттары мен есімдері Алланың мәнінен және болмысынан бөлек, тәуелсіз жаратылыс емес. Егер осы сипаттар мен есімдер жеке-жеке қарастырылса, онда ол көпқұдайлыққа (ширк) алып келеді. Алланың өзінің мәніндегі білімі арқылы білетінін айту да дұрыс емес, Алла білімі арқылы біледі, ал білім – Оның мәні. Сондай-ақ, Алланың денесі жоқ және Оны сезуге болмайды. Он екіліктер Алланың есімдерімен, сипаттарымен, іс-әрекеттерімен және танылуымен жалғыз екеніне сенеді. Барлық болмыс Ол арқылы, Одан басталады және Оған қайтады. Алла басқа жаратылыстардан артық немесе кем емес, Ол – болмыстың абсолюттік іс-әрекеті (ууд мутлақ). Егер Одан басқа болмыс болса (яғни, жаратылыс), онда Алла жалғыз емес болар еді. Өйткені, Алланың мәні шексіз, Оның сипаттары мәнімен бірдей, ал шындық – бірегей және бөлінбес. Теориялық тәухид пен ширк арасындағы шекара – әрбір шындық пен болмыстың мәнінде, сипаттарында және іс-әрекеттерінде Одан (Алладан) екенін білу, міне, осы – тәухид. Пайғамбарлардың барлық құлшылықтан тыс істері Алланың рұхсатымен болады, бұл туралы Құранда айтылған. Ал тәухид пен ширк арасындағы шекара – бір нәрсені Аллаға жол емес, өз алдына мақсат ретінде қарастыру.

Философиялық көзқарастар

Әл-Фараби, әл-Рази және әсіресе Авиценна Таухидты ақыл-ойының негізінде түсіндірді, Құран мен Хадис осыған негіз болды. Авиценнадан бұрын мұсылман философтарының талқылаулары Құдайдың жаратушы ретіндегі бірлігі және оның жаратылыс ретіндегі әлеммен қарым-қатынасы төңірегінде болды. Бұрынғы философтарға Плотиннің Құдайдың қарапайымдылығына жасаған баса назары зор әсер етті. Бұл көзқарас исламмен үйлесе ала ма, әсіресе Құдайдың еркіне қандай рөл қалады деген мәселе, ислами зиялылық аясындағы қызу пікірталасқа ұласты.

Суфи және ирфани көзқарасы

Ислам мистикасында (суфизм мен Ирфан) тәухид – Құдайдың бірлігін ауызша ғана мойындау емес, сонымен қатар осы бірліктің іс жүзіндегі және болмыстық түсінілуі де маңызды. Бұл көптіктің әлеміне байланысты түсініктерді жобау арқылы, мәңгілік пен уақытшаны іс жүзінде бөліп қарау жолымен жүзеге асырылады. Идеал – барлық дүниеуи нәрселерден толық тазару. Винсент Дж. Корнеллдің сөзіне сүйенсек, шындықты біртұтас бүтін ретінде сипаттау арқылы Құдайдың монистік бейнесін жасау мүмкін (Суфи метафизикасына қараңыз), онда Құдай – барлық нәрсені сипаттайтын немесе жатқызатын жалғыз ұғым: «Ол – Бірінші де, Соңғы да, Ашық та, Ішкі де, және Ол барлық нәрсені толық біледі».

Мусылман мистикалықтары (суфилер) үшін Құдайдың бірлігін ауызша растау – тәухидтің тек алғашқы қадамы ғана. Келесі қадамдар осы бірлікті өмірде сезіну үшін рухани тәжірибе алуды қамтиды. Тәухидтің түрлі сатыларын Жүнайд Бағдади мен әл-Газзали сияқты мұсылман суфилерінің еңбектерінде кездестіруге болады. Бұл көптіктің әлеміне байланысты түсініктерді іс жүзінде жобамауды білдіреді.

Өмірдің бірлігі

"Бірлік болмысының" (wahdat al wujud) алғашқы егжей-тегжейлі тұжырымдамасы Ибн Арабимен тығыз байланысты. Ғасырлар бойы сыншылар, жақтаушылар және батыс ғалымдары "Бірлік болмысының" мағынасына қатысты сан алуан түсініктер ұсынды. Ибн Арабидің өзі "Бірлік болмысы" терминін қолданған жоқ, және одан бұрынғылар да осыған ұқсас пікірлер білдірген. Мысалы, әл-Газали айтқандай: "Болуда (wujud) Құдайдан басқа ештеңе жоқ. Болу (wujud) тек ғана Һаққа тән". Ғазали суфилердің рухани жолымен көтерілуінің нәтижесі – "әлемде Құдайдан басқа ешбір болмыс жоқ екендігіне және 'Оның жарығынан басқасы жойылады' (Құран 28:88) дегенге куәлік ету" екенін түсіндіреді. Көптеген авторлар Құдайдың болмысын немесе жаратылысын Құдайдың шындығын білдіретін дұрыс атау деп санайды. Барлық мұсылман Құдайдың шындығы бірегей екеніне сенеді, бірақ сыншылар "болу" (wujud) термині осы дүниедегі нәрселердің болуына да қолданылатынын, ал осы доктрина жаратушы мен жаратылыстың арасындағы шекараны жоятынын айтады. Жақтаушылар Ибн Араби мен оның ізбасарларының "Ашарит формуласымен үйлесетін күрделі метафизиканы ұсынатынын" көрсетеді: "Сипаттар Құдай да емес, Құдайдан бөлек те емес". Алланың "белгілері" (аят) және "іздері" (асар) – жаратылыстар – Құдаймен бірдей де емес, одан бөлек те емес, себебі Құдай бір мезгілде жоқ және бар, трансценденттік және имманенттік ретінде түсінілуі керек. Дұрыс түсіндірілгенде, wahdat al wujud осы екі көзқарас арасындағы қажетті нәзік тепе-теңдікті көрсетеді. Суфилердің көптегені үшін "мен" деп айту немесе өзін Құдайдан бөлек күш деп санау – бұл түрлі құдайға табыну. Суфизмнің метафизикалық космологиясында Құдайдың қаһарлы күші – жай ғана жағдай емес, қажеттілік. Сондықтан, Құдайдан басқа ешкімге құлшылық ету мүмкін емес. Өзін құрметтеу арқылы, адам Алла Тағалаға жалал (улық) есімімен құлшылық етеді. Осы есімге құлшылық ету керек, содан кейін оны Ібіліс (шайтан) жеткізеді. Екі улықтың бірдей болуы мүмкін емес, сондықтан адам Құдайдың жақындасуына, рақымына ие бола алмайды және Құдайдың қаһарына ұшырайды.

The first detailed formulation of "Unity of Existence" (wahdat al wujud) is closely associated to Ibn Arabi. Widely different interpretations of the meaning of the "Unity of Existence" have been proposed throughout the centuries by critics, defenders, and Western scholars. Ibn Arabi himself did not use the term "Unity of Existence" and similar statements had been made by those before him. For example, according to al Ghazali "There is nothing in wujud [existence] except God Wujud [Existence] only belongs to the Real One". Ghazali explains that the fruit of spiritual ascent of the Sufi is to "witness that there is no existence in the world save God and that 'All things are perishing except his face' (Qur'an 28:88)"

Many authors consider being or existence to be the proper designation for the reality of God. While all Muslims believe the reality of God to be one, critics hold that the term "existence" (wujud) is also used for the existence of things in this world and that the doctrine blurs the distinction between the existence of the creator and that of the creation. Defenders argued that Ibn Arabi and his followers are offering a "subtle metaphysics following the line of the Asharite formula: "The attributes are neither God nor other than God." God's "signs" (ayat) and "traces" (athar)—the creatures—are neither the same as God nor different from him, because God must be understood as both absent and present, both transcendent and immanent. Understood correctly, wahdat al wujud elucidates the delicate balance that needs to be maintained between these two perspectives." Utterance of I or considering oneself as in power separate from God, is a form of idolatry for many Sufis. In the metaphysical cosmology of Sufism, God's sovereignty is a necessity instead of an accident. Therefore, it is impossible to worship something else but God. By venerating the self, one worships God in the name of Jalal (majesty). This name is supposed to be worshipped and then transmitted by Iblis (Satan). Since it is impossible for two majesties to coexist, one cannot participate in divine intimacy or mercy and will also be subject to God's wrath.

Мұсылман мәдениетіне әсер ету

Исламның тәухид доктринасы барлық жаратылыстарға және адам өмірінің барлық жағына қолданылатын, толық билікке, ерікке немесе заңға ие Құдайды ұсынады. Ертедегі мұсылмандар діннің мемлекет, құқық және қоғам салаларын қамтитынын түсінген. Ислам үйретімінің барлығы тәухид принципіне негізделген деп саналады.

Жақсылық пен жамандық

Құран бойынша, жақсылық пен жамандықтың бәрі Алладан. Құранда айтылғандай, адамзаттың жақсылары да, жамандары да Алланың құдіретімен жаратылған, және олардың мінездері жаратылыстың бастапқы кездерінен осылай бейімделген. Құранда шайтан, Алланың адамды жарату оқиғасында, өзінің жеке иерархиялық құндылық жүйесін Алланың еркінен жоғары қойып, Алланың бірлігінен тайды: Алла періштелерге топырақтан жаратқан Адамға бас иіп құрмет көрсетуді бұйырды. Шайтан бас тартып: «Мен одан жақсымын, мені оттан жараттың, ал оны топырақтан жараттың», – деді. Орта ғасыр мұсылман ғалымы әл-Газали Алланың алдындағы жалғыз заңды «артықшылық принципі» – тақуалық екенін айта келе, былай деп жазады: «Кез келген бай адам өзін кедейден артық санаса, немесе ақ адам өзін қара адамнан артық санаса, ол текетірестікке бой береді. Ол Иблис [шайтан] өзінің жаһили [білімсіздігінде] қабылдаған иерархиялық принциптерді қабылдап, осылайша ширкке [Таухидке қарама-қарсы] ұшырайды».

Секуляризм

Әлемнің көптеген елдерінде заңдар мен халықтың жалпы көзқарасы бойынша, қоғамдық өмір саласы зайырлы болуы керек, ал дінге сену және оны ұстану жеке өмірдің саласында қалуы тиіс. Мұндай ұстанымның бір себебі – әртүрлі діндердің жандары арасындағы, немесе дінге сенетіндер мен зайырлы көзқарастағы адамдар арасындағы қақтығыстардың салдарына тосқауыл қою. Бұл көзқарас қоғамдық өмірде мемлекеттік биліктің кез келген діни биліктен басым екенін қатаң түрде талап етеді. Кейбір ислам ғалымдары үшін бұл қағидалар Таухид доктринасына қайшы келеді, демек, олар анафема болып саналады. Егер әлем – біртұтас және үйлесімді бүтін болса, және оның ортасында құдіретті және кең таралған Алла болса, онда олар кез келген басқа билікті одан жоғары деп мойындаудың дұрыс емес екенін айтады. Бір автордың сөзімен айтқанда: «Дәстүрлі түрде мұсылман ұлтшыл немесе ұлттық мемлекеттің азаматы емес; оның саяси ұғымы жоқ, ол тек Умманың діни мүшесі. Дәстүрлі мұсылман үшін ислам – жалғыз және жеткілікті идентификациялық белгі, ал ұлтшылдық және ұлттық мемлекеттер кедергі болып табылады». Осыдан барып, толығымен ислам мемлекетін құру, немесе қайта жаңғырған халифат идеясы туындайды. Бірақ іс жүзінде, барлық мұсылмандардың дерлік өмірі қандай да бір ұлттық заңнама шеңберінде өтеді және олар осының кем дегенде бір бөлігін қабылдайды.

Ислам өнері

Құдайдың бірлігі мен жоғары тұруын сақтау ниеті мұсылмандарға Алланы немесе Мұхаммед пайғамбарды қоса, кез келген пайғамбардың суреттерін немесе бейнелерін жасауға тыйым салды. Адам бейнесін бейнелеу мәселесі фиқһта әртүрлі пікір тудырады. Басты алаңдаушылық – мүсіндер мен суреттерді пайдалануға сыйынғандыққа алып келуі мүмкін. Осылайша, ислам өнерінде каллиграфия мен арабеск басты көркемдік формаларға айналды.