Рим Папасы I Дамас: Өмір және қызметі

Кіріспе

366-384 жылдар аралығында Католик шіркеуінің басшысы

Дамасус I папасы (лат. *Damasus*; шамамен 305 – 11 желтоқсан 384), Римдік Дамасус ретінде белгілі, 366 жылдың қазанынан өліміне дейін Рим епископы болды. Ол 382 жылғы Рим соборында қасиетті кітаптардың каноны немесе ресми тізімі туралы шешім қабылдады. Ол негізгі ағымнан шыққан сенімдерге (Аполлинаризм және Македоннизм сияқты) қарсы сөйлеп, Католик шіркеуінің сенімін нығайтты және Жеромды қолдап, Вульгата Библиясының жарық көруіне көмектесті. Дамасус Рим шіркеуі мен Антиохия шіркеуі арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға және шейіттерді құрметтеуге үгіттеді. Әртүрлі прозалық хаттар мен өзге де шығармалардың авторы болған Дамасус латын тіліндегі өлеңдердің де авторы еді. Алан Камерон оның Projecta есімді жас қызға арналған эпитафиясын (Британ мұражайындағы Projecta Casket оған арналған болуы мүмкін, бұл ғалымдар үшін үлкен қызығушылық тудырады) "шайқалған және метрге қиын сығымдалған, клишелер мен таңбалар жиынтығы" деп сипаттайды. Дамасус "алғашқы әлеуметтік папа" деп аталды және, мүмкін, испандық Теодосий I-ге жақын болған, көбінесе бір-бірімен туысқан испандық христиандар тобының мүшесі болды. Алтын шыны тостағандардағы "DAMAS" бейнелері оны бейнелейді және сақталған папаның ең алғашқы замандас суреттері болып көрінеді, бірақ оған ұқсатуға тырысу жоқ. "Дамас" Флорус сияқты басқа да тұлғалармен бірге бейнеленген, ол Projecta-ның әкесі болуы мүмкін. Дамасус немесе топтың басқа мүшесі оларды достарына немесе жақтастарына таратып, "христиандық кеңістікке оның епископтық қатысуын тұрақты түрде енгізу" бағдарламасының бөлігі ретінде берген деген болжам бар. Католик шіркеуі оны қасиетті деп мойындайды; оның мерекесі 11 желтоқсан.

Өмірбаян

Оның өмірі император Константин I-нің өркендеуімен, Батыс және Шығыс Рим империяларының қайта бірігуімен және бөлінуімен бірге жүрді, бұл христиан дінінің заңдастырылуымен және 380 жылы Рим мемлекетінің ресми діні ретінде қабылдануымен байланысты. Дамастың папалығымен бір уақытта билеген Грацианның билеуі шіркеу тарихында маңызды дәуір болып табылады, себебі осы кезеңде (359–383) католик христиандығы алғаш рет империяның барлық аймақтарында үстемдік құрды. Амвросийдің ықпалымен Грациан христианға жараспайды деп есептеп, pontifex maximus белгісін тағудан бас тартты, Рим Сенатынан Жеңіс алтарын алып тастады, бұл бутқа табынушы сенаторлардың наразылығына қарамастан жасалды. Император Грациан Вестальдарға жылжымайтын мүлікті мұра қалдыруға тыйым салып, оларға және понтификтерге тиесілі басқа да жеңілдіктерді жойды.

Ерте өмір

Папа Дамасус I шамамен 305 жылы Римде дүниеге келген. Дамастың әкесі Антоний, Римдегі Сан-Лоуренс шіркеуінде дін қызметкері болған, ал анасы Лорантия есімді. Екеуі де Лузитания аймағынан шыққан. Дамастың діни мансабы әкесінің шіркеуінде диякон болып басталып, кейін ол дін қызметкері болып қызмет еткен. Бұл шіркеу кейіннен Римдегі қабырғалар сыртындағы Сент-Лоуренс базиликасы атанды. 354 жылы император Констанций II Рим папасы Либерийді Береяға жер аударғанда, Дамасус Рим шіркеуінің архидиаконы болды. Дамаст Либерийдің ізінше Римге оралды, бірақ ол дереу Римге қайтып келді. Либерий оралғанға дейін Дамаст шіркеу басқаруға зор үлес қосты.

Мұрагерлік дағдарыс

Алғашқы шіркеуде епископтарды әдетте діни қызметкерлер мен епархия халқы сайлаған. Бұл қарапайым әдіс қуғын-сүргін арқылы біріктірілген христиандардың шағын қауымында жақсы жұмыс істесе де, қауымның саны өскен сайын, жаңа епископты бекіту бөлінуге апарып соқты, ал бәсекелес үміткерлер мен патрицийлер мен плебейлер арасындағы белгілі бір таптық антагонизм кейбір епископ сайлауларын дүрліктірді. Сонымен қатар, IV ғасырдың императорлары әрбір жаңа папаның мақұлдау үшін оларға ұсынылуын күтті, бұл кейде шіркеудің ішкі істеріне мемлекеттің араласуына әкелді. Папа Либерий 24 қыркүйекте 366 жылы қайтыс болғаннан кейін Дамасус фракциялық зорлық-зомбылық арасында папалық таққа отырды. Диакондар мен миряндар Либерийдің диаконы Урсинды қолдады. Либерийдің жер аударылу кезінде билік жүргізген Феликс тарапынан бұрынғы қолдаушылар Дамастың сайлануын қолдады. Екеуі бір уақытта сайланды (Дамастың сайлауы Сан-Лоренцода, Лучинада өтті). Дж.Н.Д. Келли Дамастың Юлиан базиликасына шабуыл жасаған қарақшылар тобын жалдап, үш күн бойы урсиндіктерді қырғынға ұшыратқанын айтады. Томас Шахан бұл жанжалдың егжей-тегжейі өте жартылай "Libellus precum ad Imperatores" (P. L., XIII, 83–107) деп аталатын, Фаустин мен Марцеллин (пресвитер) есімді Дамастың екі қарсы пресвитерінің азаматтық билікке берген петициясында баяндалғанын айтады. Ол оралғанда зорлық-зомбылық қайталанды, ол Урсин тағы да жер аударылғаннан кейін де жалғасты. Оқиғалар туралы тағы бір көне баяндама, "Gesta" (368 ж. б.э. жазылған), көбірек мәлімет береді. Онда Урсин Либерийдің заңды мұрагері, ал Дамасус еретик Феликстің артынан ергені ретінде сипатталады. Бұл есепте сондай-ақ Дамастың бастамасымен қарулы күштер Юлий базиликасына кіргені және жиналғандарды үш күн бойы өлтіргені де жазылған. Латеран базиликасын бақылауға алғаннан кейін Дамасус Рим кафедральдық соборында епископқа бекітілді. Алайда Дамастың Рим қалалық шенеуніктеріне пара беріп, Урсин мен оның басқа қолдаушыларын, соның ішінде кейбір пресвитерлерді жер аударғаны айыпталды. Осы әрекеттің нәтижесінде Урсиннің көптеген қолдаушылары бұл процеске араласып, пресвитерлерді құтқарып, оларды Либерий базиликасына ("Сициний базиликасы" деп белгіленген), урсиндік сектаның болжамды штаб-пәтеріне алып кетті. Дамасус Либерий базиликасына шабуыл жасауға бұйрық берді, нәтижесінде тағы бір қырғын болды: "Олар есіктерді бұзып, астына от қойып, ішке шапқындап кірді де, ішіндегі жүз алпыс адамды, еркектер мен әйелдерді өлтірді". Дамасус содан кейін Киелі Агнес зиратына қашқан урсиндіктердің жақтастарына соңғы шабуыл жасады, көптерін өлтірді. Д. 378 жылы өткен синодта Урсин айыпталып, Дамасус ақталып, нағыз папа деп жарияланды. Бұрынғы антипапа келесі бірнеше жыл бойы Дамасустың қарсылығын жалғастырды және Дамасустың өлімінен кейін өзінің талаптарын жаңғыртуға сәтсіз тырысты. Амбросийдің сөзіне сүйенсек, Урсин Миландағы ариандық партияның мүшесі болған.

In the early Church, bishops were customarily elected by the clergy and the people of the diocese. While this simple method worked well in a small community of Christians unified by persecution, as the congregation grew in size, the acclamation of a new bishop was fraught with division, and rival claimants and a certain class hostility between patrician and plebeian candidates unsettled some episcopal elections. At the same time, 4th century emperors expected each new pope elect to be presented to them for approval, which sometimes led to state domination of the Church's internal affairs. Following the death of Pope Liberius on 24 September 366, Damasus succeeded to the Papacy amidst factional violence. The deacons and laity supported Liberius' deacon Ursinus. The upper class former partisans of Felix, who had ruled during Liberius' exile, supported the election of Damasus. The two were elected simultaneously (Damasus' election was held in San Lorenzo in Lucina). J. N. D. Kelly states that Damasus hired a gang of thugs that stormed the Julian Basilica, carrying out a three day massacre of the Ursinians. Thomas Shahan says details of this scandalous conflict are related in the highly prejudiced "Libellus precum ad Imperatores" (P. L., XIII, 83–107), a petition to the civil authority on the part of Faustinus and Марцеллин (пресвитер), two anti Damasan presbyters. There was further violence when he returned, which continued after Ursinus was exiled again. Another ancient narrative of events, the "Gesta" (dated to 368 A. D.), provides more detail. It describes Ursinus as being the valid successor to Liberius, and Damasus as following a heretical interloper, Felix. This account also records that an armed force instigated by Damasus broke into the Basilica of Julius and a three day slaughtering of those assembled there took place. After gaining control of the Lateran basilica Damasus was then ordained as bishop in the cathedral of Rome. However, Damasus was accused of bribing the urban officials of Rome to have Ursinus and chief supporters exiled, including some presbyters. As a result of this attempt, some of the (apparently quite numerous) supporters of Ursinus interrupted this process and rescued the presbyters, taking them to the Basilica of Liberius (identified as the "basilica of Sicinnius"), the apparent headquarters of the Ursinian sect. Damasus then responded by ordering an attack against the Liberian basilica, resulting in another massacre: "They broke down the doors and set fire underneath it, then rushed in and killed a hundred and sixty of the people inside, both men and women." Damasus next sent a final assault against some Ursinian supporters who had fled to the cemetery of Saint Agnes, slaying many. Church historians such as Jerome and Rufinus championed Damasus. At a synod in 378, Ursinus was condemned and Damasus exonerated and declared the true pope. The former antipope continued to intrigue against Damasus for the next few years and unsuccessfully attempted to revive his claim on Damasus's death. Ursinus was among the Arian party in Milan, according to Ambrose.

Папалық

Дамасустың папа болып сайланған алғашқы жылдарында ол кісі өлтіру және зина жасады деген айыптауларға ұшырады. Бұл талаптардың растығы күмәнді, кейбір деректер бұл айыптаулардың ариандыққа қарсылас жақтастармен болған жанжалдың нәтижесі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дамасус I католик шіркеуін бөліністердің қатерінен қорғауда белсенділік танытты. Екі римдік синодта (368 және 369 жылдары) ол аполлинариандық және македониялық ілімдерді айыптап, 381 жылы осы адасушылықтарды жою мақсатында шақырылған Константинополь соборында өкілдер жіберді.

382 жылғы Рим соборы және Киелі кітаптың каноны

Папа Дамастың маңызды жұмыстарының бірі – 382 жылы Киелі кітаптардың канонын немесе ресми тізімін анықтауға көмектескен Рим кеңесіне төрағалық ету болды. Оксфорд христиандық шіркеуінің сөздігінде былай делінген:
382 жылы Дамасус басқарған, Римде өткен кеңесте Ескі және Жаңа өсиеттердің канондық кітаптарының толық тізімі жасалды (бұл тізім 495 жылы Геласий көшіргендіктен, «Геласиан жарлығы» деп те аталады), ол Тренттегі тізіммен толық сәйкес келеді. Америкалық католик дін қызметкері және тарихшы Уильям Юргенс былай мәлімдеді: «Бұл жарлықтың бірінші бөлігі ұзақ жылдар бойы Дамастың жарлығы деп белгілі болды және ол Киелі Рух пен жеті сыйға қатысты. Жарлықтың екінші бөлігі Киелі кітаптардың канонына қатысты Геласиан жарлығының бастапқы бөлігі ретінде жақсы танымал: De libris recipiendis vel non recipiendis. Қазіргі таңда Геласиан жарлығындағы Киелі кітаптың канонына қатысты бөлім – 382 жылы Рим кеңесінің шынайы еңбегі деп есептеледі және Геласий V ғасырдың соңында оны қайта өңдеп, қабылданбаған кітаптардың тізімін, яғни апокрифтерді қосты. Қазіргі таңда осы жарлықтың бірінші және екінші бөліктерінің 382 жылы өткен Рим кеңесінің баяндамаларының шынайы бөліктері екені баршаға мәлім».

Жером, Вульгата және Киелі кітап

Папа Дамасус Иеронимді өзінің құпия хатшысы етіп тағайындады. 382 жылы Антиохиядағы алауыздықты тоқтату үшін шақырылған Синодқа келген ол, Рим Папасына өзін қажетсіз ете алмай, оның кеңестерінде маңызды орын алды. Иероним үш жыл (382–385) Римде Папа Дамасус пен жетекші христиандармен тығыз байланыста болды. 409 жылы жазғанда Иероним былай деді: «Көп жыл бұрын, Рим епископы Дамасустың шіркеулік хаттарын жазуға көмектесіп, шығыс және батыс кеңестерінен келген сұрақтарға оның жауаптарын жазған кезде…». Протестант ғалымы Ф. Ф. Брюс айтуынша, «Вулгатаның» жарыққа шығуы Батыста Киелі кітаптың канонының қалыптасуындағы маңызды сәт болды. Дегенмен, Католик энциклопедиясында айтылғандай, Латын шіркеуінде Орта ғасырлар бойы деутероканоникалық кітаптардың мәніне қатысты әртүрлі пікірлер кездеседі. Олардың бірі оларды қолдайды, екіншісі олардың құқықтылығы мен қасиеттілігіне күмән келтіреді, ал көптеген авторлар осы кітаптарға деген құрметтерін олардың нақты мәртебесіне қатысты белгілі бір күмәнділікпен білдіреді. Олардың ішінде әйгілі Сент-Томас Аквинаны атауға болады. Олардың канондық екенін нақты мойындағандардың саны аз. Батыс Орта ғасырлық авторларының басым көзқарасы грек Әулиелерінің пікірімен үлкен дәрежеде сәйкес келеді. Батыстағы осы құбылыстың басты себебі – Әулие Иеронимнің «Пrologus» атты еңбегіне жасаған теріс бағасының тікелей және жанама әсерінен іздеу керек. Апокрифтердің мәніне қатысты маңызды ғылыми күмәндер мен келіспеушіліктер ғасырлар бойы, тіпті 1546 жылы католик канонының тұңғыш рет қатесіз анықтамасын берген Трент соборына дейін жалғасты. Иероним Дамасустың өлімінен кейін жазған «De Viris Illustribus» еңбегінде оған қысқаша тоқталып: «Оның өлең жазуға ерекше қабілеті болды және батырлық үлгіде көптеген қысқа шығармалар жариялады. Ол император Феодосийдің тұсында шамамен сексен жасында қайтыс болды», – деп жазды. Дамасус анонимді «Carmen contra paganos» (мәжүзіліктерге қарсы ән) атты шығарманың авторы болуы мүмкін.

Pope Damasus appointed Jerome as his confidential secretary. Invited to Rome originally to a synod of 382 convened to end the schism of Antioch, he made himself indispensable to the pope, and took a prominent place in his councils. Jerome spent three years (382–385) in Rome in close intercourse with Pope Damasus and the leading Christians. Writing in 409, Jerome remarked, "A great many years ago when I was helping Damasus, bishop of Rome with his ecclesiastical correspondence, and writing his answers to the questions referred to him by the councils of the east and west "

In order to put an end to the marked divergences in the western texts of that period, Damasus encouraged the highly respected scholar Jerome to revise the available Old Latin versions of the Bible into a more accurate Latin on the basis of the Greek New Testament and the Septuagint, resulting in the Vulgate. According to Protestant biblical scholar, F. F. Bruce, the commissioning of the Vulgate was a key moment in fixing the biblical canon in the West. Nonetheless, as the Catholic Encyclopedia states,

In the Latin Church, all through the Middle Ages we find evidence of hesitation about the character of the deuterocanonicals. There is a current friendly to them, another one distinctly unfavourable to their authority and sacredness, while wavering between the two are a number of writers whose veneration for these books is tempered by some perplexity as to their exact standing, and among those we note St. Thomas Aquinas. Few are found to unequivocally acknowledge their canonicity. The prevailing attitude of Western medieval authors is substantially that of the Greek Fathers. The chief cause of this phenomenon in the West is to be sought in the influence, direct and indirect, of St. Jerome's depreciating Prologus. Significant scholarly doubts and disagreements about the nature of the Apocrypha continued for centuries and even into Trent, which provided the first infallible definition of the Catholic canon in 1546. Jerome devoted a very brief notice to Damasus in his De Viris Illustribus, written after Damasus' death: "he had a fine talent for making verses and published many brief works in heroic metre. He died in the reign of the emperor Theodosius at the age of almost eighty". Damasus may be the author of the anonymous Carmen contra paganos (song against the pagans).

Шығыс шіркеулерімен қарым-қатынастар

Шығыс шіркеуі, Кесариялық Василий, Арийлік ілімнің үстемдік танытуына қарсы Дамастың көмегі мен қолдауын шын жүректен іздеді. Алайда, Дамасус Каппадокиялық әйгілі шіркеу докторына күдікпен қарады. Антиохиядағы Мелетийлік жарылыс мәселесінде Дамасус, Александриялық Афанасиймен және оның ізбасары Александриялық Петр II-мен бірге, Никоялық ортодоксияны шынайы түрде бейнелейтін Паулиннің жақтастарына көңіл бөлді. Мелетий қайтыс болғаннан кейін ол Паулиннің орнына ие болуын қамтамасыз етуге және Флавианды шеттетуге тырысты. Папалық қызметін атқару кезінде Александриялық Петр II, Арийліктердің қуғынынан қашып Римге паналады. Оны Дамасус құшақтап, Арийліктерге қарсы қолдады және Феодосий I-нің "De fide Catholica" (380 жылғы 27 ақпан) атты танымал жарлығын қарсы алуға жетті, ол Петрдің римдіктерге уағыздаған ілімін Рим мемлекетінің діні деп жариялады.

Шейіт-жануарларға арналған құрметті

Дамасус христиан шейіттерін құрметтеуді зор ықыласпен қолдады, Рим катакомбаларында және басқа жерлерде олардың қабірлерін қалпына келтіріп, оларға қол жеткізуді жеңілдетті, сондай-ақ өзі жазған өлеңдері бар тақташаларды орнатты, олардың бірнешеуі бүгінге дейін сақталған немесе оның "Эпиграммаларында" тіркелген. Дамасус әкесінің Лоренцке арналған шіркеуін қайта салды немесе жөндеді, ол "Сан-Лоренцо fuori le Mura" ("Қала қабырғасынан тыс Сент-Лоренц") деп аталды, және 7 ғасырда Рим шейіттерінің қабірлеріне саяхат маршрутындағы бір аялдама болды. Дамастың римдік шейітке деген құрметі, сондай-ақ, ол өзінің үйінде Сан-Лоренцо-ин-Дамасода Лоренцке арналған шіркеу салғаны туралы дәстүрде де көрінеді. Дамасус он сегіз жыл мен екі ай бойы папа болды. Оның мерекесі 11 желтоқсан күні тойланады. Ол анасы мен әпкесімен бірге "Аппия және Ардеатина жолдарының арасындағы жерлеу базиликасында" жерленді, оның нақты орны қазіргі таңда белгісіз. 2011 жылдан бері бұл әулиенің есімі Испаниядағы Мадрид архиепископтығына қарасты католиктік жоғары білім орталығы – Сан Дамасо шіркеу университетіне берілді, онда теология, канондық құқық, дінтану, христиан және классикалық әдебиет, сондай-ақ философия пәндерін оқуға болады.