Кіріспе
1950 жылы шыққан американдық жазушы Исаак Азимовтың "Көктегі тас" романы – 1950 жылы жарық көрген американдық жазушы Исаак Азимовтың ғылыми фантастикалық романы. Бұл оның тұңғыш романы, өйткені "Основа" сериясының бөліктері 1942 жылдан бері журналдарда жарияланған, бірақ "Основа" кітап түрінде 1951 жылға дейін басылмаған. Алғашқы "Основа" кітаптары да байланысты эпизодтардан тұрады, ал бұл – бір топ кейіпкерлерді қамтитын толыққанды әңгіме.
Pebble in the Sky is a science fiction novel by American writer Isaac Asimov, published in 1950. This work is his first novel — parts of the Foundation series had appeared from 1942 onwards in magazines, but Foundation was not published in book form until 1951. The original Foundation books are also a string of linked episodes, whereas this is a complete story involving a single group of characters.
Жариялану тарихы
Аспандағы тас 1947 жылдың жазында "Менің қасымда қартай" деген атпен Startling Stories журналы үшін жазылған, оның редакторы Сэм Мервин, кіші, Асимовтан журналға қырық мың сөзден тұратын қысқа роман жазуды сұрады. Атауы Роберт Браунингтің "Рабби бен Езра" (Rabbi ben Ezra) поэмасынан алынған, оның алғашқы бірнеше жолдары ("Менен бірге қартай! / Ең жақсысы әлі алда!") романның соңғы нұсқасына енгізілді. Startling Stories журналы оны ғылыми фантастикаға қарағанда, әрекетке толы шығармаларға көбірек басымдық беретіндігіне байланысты қабылдамады (редактор Асимовты журналға соңғысын эксперимент ретінде жазуға шақырғанына қарамастан), сондай-ақ Асимовтың әдеттегі редакторы Джон В. Кэмпбелл да қабылдамады. 1949 жылы Doubleday редакторы Уолтер И. Брэдбери Фредерик Польдің ұсынысымен, әңгімені жетпіс мың сөзге дейін кеңейту және атауын ғылыми фантастикаға сәйкес өзгерту шартымен оны қабылдады. 1950 жылдың қаңтарында "Аспандағы тас" (Pebble in the Sky) деген атпен жарияланды. "Менің қасымда қартай" кейін 1986 жылы "Альтернативті Асимовтар" жинағында, басқа да дайындық әңгімелерімен бірге түпнұсқа күйінде жарияланды. "Алтын ғасырға дейін" кітабында Асимов "Аспандағы тас" Мюррей Лайнстердің "Проксима Центавр" әңгімесінен әсер алғанын жазды. Кітап көп рет қайта басылды: 1953 жылы Galaxy баспасынан, 1957 және 1964 жылдары Bantam баспасынан, 1958 және 1982 жылдары Corgi баспасынан (британдық басылымның алғашқы нұсқасы), 1968 жылы Sidgwick & Jackson баспасынан (қатты мұқабамен), 1969, 1972, 1974 жылдары (қағаз және қатты мұқабамен), 1981 жылы Sphere Science Fiction баспасынан, 1971 және 1975 жылдары Fawcett Books баспасынан, 1983 жылы Del Rey Books баспасынан, 1986 жылы Grafton баспасынан және 1990 жылы қайтадан Doubleday баспасынан (қатты мұқабамен); сонымен қатар, ол Империя сериясының бір бөлігі ретінде қайта басылды: 1986 жылы Ballantine Books баспасынан, 1992 жылы Spectra баспасынан және 2010 жылы Orb Books баспасынан (баспа және Kindle нұсқаларында). "Аспандағы тас" бірнеше антологияға да енді: 1952 жылы Triangle баспасынан (Империя сериясының басқа романдарымен бірге – "Жұлдыздар, шаң сияқты" және "Ғарыш ағымдары", олар сол жылы ғана жарияланған), 1978 жылы "Уақыт пен Жердің алыс шеттерінде" (The Far Ends of Time and Earth) антологиясында ("Мәңгілік соңы" және "Жерде жеткілікті орын бар" әңгімелер жинағымен бірге), және 2002 жылы Империя сериясының романдарымен бірге "Империя романдары" (The Empire Novels) антологиясында. Кітапты радиоға Эрнест Киной "Dimension X" үшін "Аспандағы тас" деп бейімдеді; алғаш рет 1951 жылы эфирге шықты, 2007 жылы Radio Spirits баспасынан аудио жүктеме ретінде шығарылды, және 2011 жылы қайтадан жарияланды.
Тақырыптың негізі
Кітап 20 ғасырдың ортасынан зейнеткерлікке шыққан тігіншімен басталады, ол кездейсоқ болашаққа ителіп жіберіледі. Сол кезде Жер радиоактивті болып, алып Галактикалық Империяның төмен дәрежелі бөлігіне айналады. Мұнда құпия да, билік үшін күрес те, көптеген пікірталастар мен адам таңдаулары да бар. Басты кейіпкер – әдеттегі ғарыш операсының батыры емес, қарапайым адам. Бұл кітап «Негіз» (Foundation) сериясымен бір ғаламда өтеді. Жер Трантор Империясының бір бөлігі, кейіннен Хари Сельдонның психотарихисын ойлап табу орыны болды. Асимов «Жұлдыздар, шаңдай»; «Ғарыш ағындары»; және «Негіз және Жер» романдарымен радиоактивті Жер тақырыбына қайта оралды. Ол бұл тақырыпты «Роботтар мен Империя» кітабында толыққанды зерттеді. «Pebble in the Sky» кітабы «Жұлдыздар, шаңдай» және «Ғарыш ағындары» кітаптарымен бірге «Галактикалық Империя» сериясы деп аталады. Дегенмен, бұл кітаптар тек шала байланысты, Spacers және «Негіз» серияларының арасындағы кезеңде орын алады, бірақ уақыт, орын немесе тақырып бойынша бір-бірімен толыққанды сәйкес келмейді. Бұл туындыда, «Мәңгілік соңы» романынан айырмашылығы, уақыт саяхаты бір бағытты және бақылаусыз болады. Технологиялардың байланысты болуы ықтимал емес, өйткені Эндрю Харланның сөзіне қарағанда, «Мәңгілік» технологиясымен адамды тасымалдау үшін қажетті энергия мөлшері 20 ғасырғы Жердің мүмкіндіктерінен әлдеқайда жоғары. Асимовқа әсіресе ұнаған романның бір бөлігі – екі кейіпкердің арасында шахмат ойыны барысында жүргізілген түсіндіру көрінісін қосу болды. Барлық қозғалыстарды тізімдеп, Асимов шахмат ойындарын көркем бейнелеудегі кең таралған, тақтадағы оқиғаларды назардан тыс қалдыруға қарсы тұрды. Ол таңдаған ойын – 1924 жылы Мәскеуде Григорий Левенфиштің (қаралар) Борис Верлинскийді (ақтар) жеңгені, бұл жеңіс жеңімпазға шеберлік сыйлығын әкелді.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Чикаго қаласындағы көшеде келе жатып, зейнеткер тігінші Джозеф Шварц жақын маңдағы ядролық зертханадағы апаттың бейхабар құрбаны болады, ол оны он мың жыл болашаққа (бір кейіпкердің бағалауынша 50,000 жыл, кейінірек Асимовтың өзі «қателік» деп мойындаған сан) тасымалдайды. Ол өзін танымайтын жерде табады, ал болашақтағы тілдің өзгеруіне байланысты ешкіммен қарым-қатынас жасай алмайды. Ол шаруа қожалығына келіп түседі, оны онда тұратын жұбайлар қабылдайды. Олар оны ақыл-есі кем адам деп ойлап, оның зиялық қабілетін арттыру үшін эксперименттік процедура жасауды ұсынады. Бұл процедура бұрын бірнеше адамды өлтірген, бірақ оның жағдайында тиімді болып шығады, және ол қазіргі lingua franca-ны жылдам үйрене алады. Сонымен қатар, ол процедураның өзіне күшті телепатиялық қабілеттер сыйлағанын, тіпті ойларын адамды өлтіруге немесе жарақаттауға жеткізуге болатынын біледі. Осы кезде Жер Галактикалық империяның қалған бөлігінде бүлікші планета ретінде қарастырылады – ол бұрын үш рет көтеріліс жасаған. Жер тұрғындары жиі жек көрініске ұшырап, кемсітіледі. Жерде бірнеше ірі радиоактивті аймақтар бар, бірақ себебі нақты айтылмайды. Үлкен қоныстанбайтын аймақтары бар, өте кедей планета, жұмыс істей алмайтын әркім заң бойынша эвтаназияға жіберуге міндетті. Жер тұрғындары да алпыс жасқа толғанда өлім жазасына тартылады, бұл процедура «Алпыс» деп аталады, және өте сирек ерекшеліктер бар – көбінесе қоғамға елеулі үлес қосқан адамдар үшін. Бұл Шварц үшін мәселе тудырады, өйткені ол қазір алпыс екі жаста. Жер Транториандық Галактикалық империяның бір бөлігі болып табылады, онда резидент Прокуратор (биік Гималайдағы күмбезді қалада тұрады) және Галактикалық әскери гарнизон орналасқан, бірақ іс жүзінде оны жерді мекендейтін «діншіл фанатиктер» тобы басқарады. Олар Жер тұрғындарының жоғарылығына сенеді. Олар жаңа, өлімге әкелетін супервирусты жасады, оны Империяның қалған бөлігін өлтіру немесе бағындыру үшін, сондай-ақ олардың планетасына галактиканың жалпы алғанда жасаған қатыгездігі үшін кек алу үшін пайдалануды жоспарлап отыр. Империя азаматтары Жердің өлімге әкелетін вирустары туралы білмейді және қателікпен Жердің радиоактивті ортасы «Радиациялық қызба» синдромына себеп болатынын, ал жерліктер Империяға ешқандай қауіп төндірмейтініне сенеді. Джозеф Шварц, оның ақыл-ой қабілетін арттырған жаңа құрылғыны жасаған ғалым Аффрет Шект, оның қызы Пола Шект және археолог Бел Арвардан көтерілісшілер тарапынан тұтқындалады, бірақ Шварцтың жаңа телепатиялық қабілеттерінің көмегімен қашып құтылып, вирусты тарату жоспарын тоқтатуға үлгереді. Шварц өзінің ақыл-ой қабілеттерін пайдаланып, Империялық гарнизоннан ұшқышты супервирустың қоймасы орналасқан жерге бомбалауға итермелейді. Кітап үмітпен аяқталады – мүмкін Империяны Жерді қалпына келтіруге және ластанбаған топырақты қайта енгізуге көндіруге болады.
Қабылдау
Бухер мен Маккомас романға көңілі қалды, Асимовтың жақсы идеялары болғанымен, "оның салмақты әдісі мен жиынтық сюжеті көңіл көншітпейді. Бірақ Л. Спраг де Камп романды жоғары бағалап, оны "керемет; 1950 жылы кітап түрінде қолжетімді нағыз ересек және кәсіби жұмыстардың санатындағы сирек туынды" деп атады. Асимовтың кейіпкерлерді сомдауы жақсы, оның тудырған кернеуі шыдамсыз, ал топтық дискриминация тақырыбын шеберлікпен ашады. "Галактика ғылыми фантастикасы" журналының редакторы Флойд Гейл оқырмандарға осы және басқа Империя романдарын "қапы қалдырмауға" кеңес берді. Лестер дель Рей романды "жоғары сапалы әңгіме" деп бағалады.
Хронологиясы
50,000 жылдық баға Асимовтың кейінгі романдарындағы, әсіресе «Foundation and Earth» және «The Caves of Steel» романдарындағы уақыт санасымен қайшы келеді. Соңғы роман бойынша, робот Р. Данель Оливау Нью-Йорк қаласы құрылғаннан кейін үш мың жыл өткен соң жасалған. «Foundation and Earth» романының соңғы сахнасында Данель Бірінші Галактикалық Империя құлағаннан кейінгі Interregnum кезеңіне дейін тірі қалғаны көрсетіледі. Ол өзінің жасын (шамамен) жиырма мың жыл деп көрсетеді. Асимовтың «Foundation» сериясының көп бөлігі бас ішетін Галактикалық дәуірдің даталау жүйесі «Foundation and Earth» романын «Pebble in the Sky» оқиғаларынан шамамен он екі мың жыл кейін орналастырады. Барлық айырмашылықтарды ескергенде, Джозеф Шварцтың уақытқа қатысты жылжуы оны болашаққа бар болғаны он бір мың жылға жеткізді. «Foundation» романында Галактикалық Империя 12,000 жылдан бері қалыптасқан. Ядролық энергия 50,000 жыл бұрын пайда болған деп саналады, бірақ бұл «Pebble in the Sky» дәуірінен әлдеқайда кейінгі уақыт.
Тарихи ұқсастық
Тарихи салыстыру кітаптағы Жер мен Рим империясының Яһудеядағы тарихи жағдайы арасында. Транторға қарсы көтеріліс жоспарлап отырған фанаттар, 66 жылы бірінші яһуди-рим соғысын бастаған зұлматтардың үлгісімен әрекет етеді, ол Иерусалим ғибадатханасының қирауымен аяқталды – яһуди тарихының маңызды оқиғасы. Бұл, Трантордың Римге теңестірілуінің жалпы схемасына сай келеді, ал «Негіз» сериясындағы Трантордың кейінгі құлдырауы, Иерусалимнің қирауынан кейін ғасырлар өткен соң Римнің құлдырауымен паралель. Азимовтың бұл көне тарихи дау-дамайдағы позициясы айқын: фанатик бүлікшілер кітаптағы сөзсіз жамандықтар. Қызықтысы, фанаттардың қастандығын жойған өткеннен келген Джозеф Шварц – еврей, және оның іс-әрекеті болашақ Жер халқын Шварцтың өзінің халқының басынан өткен үлкен трагедияны қайта бастан кешіруден сақтайды.
Жердің тағдыры
Foundation and Earth кітабында Империяның Жерді қалпына келтіруге кіріскені, бірақ кейіннен бұл жобадан бас тартқандығы айтылады. Альфа Центавраның бір жұлдызының айналасында орналасқан "Альфа" планетасында ескі халықтың ұрпақтары да бар. Империя оларды сол жерге қоныстандырып, толығымен жаңадан құрылған әлем жасауды көздеген, бірақ нәтижесінде тек бір үлкен арал пайда болды. Янов Пелорат, егер ол Альфа жөніндегі әңгімелерді дұрыс түсінген болса, қалпына келтіруге жасалған әрекет Империя үшін одан да ауыр қиындықтар басталар алдында жүзеге асырылғанын айтты. Данель Жердің топырағын қалпына келтіруге және "Альфа" планетасына адамдарды орналастыруға қатысқанын, бірақ күткен нәтижеге жете алмағанын түсіндірді. Оның Pebble оқиғасына тікелей қатысы бар-жоғы айтылмайды, бірақ мұндай мүмкіндік күдік тудырмайды. Жерден басқа да босқындар ғаламның басқа бөліктеріне қоныс аударған болуы мүмкін.
Басқа медиа
1951 жылы 17 маусымда NBC радиожелісі «Dimension X» ғылыми-фантастикалық антологиялық сериясында «Pebble in the Sky» романының қысқартылған радио драмалық нұсқасын эфирге шығарды. Бұл қысқартылған нұсқада (бар болғаны 25 минут) уақыт саяхатының барлық сюжеті жойылды, ал Бел мен Пола басты рөлдерде болды. Аяғы түпкілікті түрде өзгеше болды, себебі вирус таратылды, нәтижесінде Жер «аспандағы тас» болып жалғыз қалды.