Кіріспе

Фергус Мор мак Эрик (Fearghas Mòr Mac Earca; ағылшын тілінде: Fergus the Great) – Даль-Риатаның болжамды патшасы. Ол Дальриадалық Эрк(тің) ұлы еді. Оның тарихи тұлғасы күмәнді болғанымен, орта ғасырлық және Ренессанс дәуіріндегі Шотландияның ұлттық мифологиясында Шотландияның негізін қалаушы ретіндегі оның өлімнен кейінгі маңызы даусыз. Шотландияның билеушілері, Синаэд мак Аилпиннен бастап бүгінгі күнге дейін, Фергус Мордың ұрпағы екендерін айтады.

Алғашқы дереккөздер

Ирландияның "Notulae" және "Book of Armagh" еңбектерінде Фергус Мор дәстүрі туралы айтылады. 9 ғасырда көшірілгенімен, мәтін 8 ғасыр тілінде, тіпті мүмкін 7 ғасырда жазылған, бұл Кемпбелл 200-300 жылдан кейін ұсынған мифтің тууынан бұрынғы кезге жатады. Осылайша, Фергус Мор 10 ғасырдың үгіт-насихатының нәтижесі емес екені дәлелденеді. Тарихи жазбалардың бірі – "Tigernach жылнамасының" 501 жылға арналған жазбасы: "Feargus Mor mac Earca cum gente Dal Riada partem Britaniae tenuit, et ibi mortuus est." (Фергус Мор мак Эрка, Дал Риада халқымен бірге Британияның бір бөлігін иеленді және сол жерде қайтыс болды.) Дегенмен, Фергус, Эрк және Дал Риата сөздерінің бұл формалары 6 ғасырдан көп уақыт өткен соң жазылған. Жылнамадағы бұл жазба Аргиллге Ирландиядан жасалған шабуылдар туралы теорияларға әкеп соқты, бірақ олар нақты емес деп есептеледі. Фергустың шежіресі Дал Риата патшаларының тізімінде, кейін Шотландия патшаларының тізімінде кездеседі, мысалы "Senchus Fer n Alban" және "Duan Albanach" еңбектерін қарастыруға болады. "Senchus" Фергус Мордың Мак Нисс Мор деп те белгілі болғанын айтады. Бұл дереккөздер, шамамен, Фергус өмір сүргеннен кейін 20-30 ұрпақ өткен 10 және 11 ғасырларға жатады. "Senchus" және "Duan" Фергустың әкесін Эхоид Муйнремуирдің ұлы Эрк деп көрсетеді. Альба патшаларының орта ирландиялық шежіресі Фергусқа келесідей кең шежіре ұсынады: [Фергус] м. h Eircc м. Echdach Muinremuir м. Óengusa Fir м. Feideilmid м. Óengusa м. Feideilmid м. Cormaicc, және одан әрі 46 ұрпақ (бұл жерде тізім тоқтатылған). Бұл дереккөздер Фергус Мордың орта ғасырлардағы маңыздылығын көрсетеді, бірақ оның тарихи өміріне дәлел бола алмайды. Шындығында, Шотландияда 6 ғасырға қатысты замандас куәліктерімен белгілі бір патша ғана бар – Олт Клуттың Керетигі, тіпті оның сәйкестігі де Киротикусқа жазылған Әулие Патриктің хатына жазылған кейінгі түсіндірмелерге негізделген. Дал Риатаның алғашқы патшаларының болуы сенімді деп есептелетіндері – Фергустың немерелері Габран мак Домангарт және Комгалл, немесе мүмкін оның шөбересі Адан мак Габрайн. Патрициялық дәстүр, аңыз әңгімелер мен символдық сипаттамалар контекстінде, он екі саны Эрк ұлдарына қатысты айтылады.

Кейінгі есептер

15 ғасырдың басында Эндрю Уинтонның «Шотландияның түпнұсқа жылнамасы» еңбегінде Фергус Шотландияда билік еткен алғашқы шотландтық болған және Синаэд мак Айлпин оның ұрпағы екені айтылады. Сонымен қатар, ол Фергустың Скон тасын Ирландиядан әкелгенін және одан кейін Дунгал есімді ұлы билік құрғанын жазады. Патшалардың тізімі бұрмаланған, бірақ ол ертеректегі дереккөздердегі тізімдермен байланысты. Егер Уинтонның баяндамасы бұрынғыларына көп қоспаса, 16 ғасырдың соңында Джордж Бьюкенен «Scoticorum Historia» еңбегінде көптеген жаңа мәліметтер қосты, көбінесе Джон Фордунды ұстанды. Осы нұсқада шотландтар римдіктердің, Максимустың басшылығымен бүкіл Британияны жаулаған кезде Шотландиядан қуылған. Оның әкесі Евгений римдіктермен өлтірілді, ал Фергус, Бьюкененнің есебі бойынша Фергус II, Скандинавияда жер аударылып өсті. Кейін ол франктармен соғысып, Шотландияға оралып, шотланд жерлерін қайта басып алды. Ол пикттер патшасы Дурстуспен шайқаста қаза тауып, оның орнын ұлы Евгений басты. Бұл оқиғамен байланысты бір дәстүр бойынша Камерон кланының тегі Дания корольдік отбасының Фергус II-ге Шотландияны қайта жаулауға көмектескен ұлына дейін жетеді. Бьюкененнің патшасы Джеймс VI өзінің әулетінің шығу тегі туралы ғалымның пікірін бөлісті және әйелі Анна Данияға жазған өлеңдерінің бірінде өзін «Фергус әулетінен тараған бақытты монарх» деп сипаттады. Джеймс VI осы сенімді бөліскен соңғы билеуші емес. Эдинбургтегі Холируд сарайының Ұлы галереясы Джеймс VI-ның немересінің тапсырысымен жасалған Якоб де Веттің Фергустан бастап Карл II-ге дейінгі шотланд монархтарының сексен тоғыз портретімен безендірілді. Джеймс II-нің ирланд жақтастары Уильям соғысы кезінде Килкенниде патшаны қарсы алып, «Біз Фергусты Шотландияға алып келдік; біз Джеймс II-ні Фергустың жүз он тәжді бас ұрпағы арқылы күмәнсіз мұрагері ретінде қарсы аламыз» деп мәлімдеді.