Кіріспе

1901 жылы АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы келісім-шарт
Хай-Паунсфут келісім-шарты – АҚШ пен Ұлыбританияның 1901 жылғы 18 қарашада қол қойған келісім-шарты, ол АҚШ-тың Панама каналын салуға қажетті құқықтық негіз болды. Бұл келісім 1850 жылғы Клейтон-Булвер келісім-шартын жойды және АҚШ-қа Тынық мұхиты мен Атлант мұхитын байланыстыратын Орталық Америка тамыры арқылы канал құру және басқару құқығын берді. Клейтон-Булвер келісім-шартында екі ел де бір мемлекеттің ғана бақылауында канал салудан бас тартқан болатын.

Өмірбаян

АҚШ-та бірнеше жыл бойы Клейтон-Булвер шартының елдің тәуелсіз әрекетін шектеуіне байланысты халықтың наразылығы күшейіп келді. Британдықтар аймақтағы өздерінің ықпалының азайып бара жатқанын мойындап, Орталық және Оңтүстік Америкадағы Германияның ықпалына қарсы салмақ ретінде АҚШ-ты қолдауға бел буды. Жаңа келіссөздер ашылды, Ұлыбритания өз дипломатына өте кең құқық берді, оған бейтараптықпен кірудің маңызды принципін жоққа шығармаса, барлық талаптарды қабылдауға рұқсат етті.

Келіссөздер

1900 жылы 5 ақпанда АҚШ президенті Уильям Маккинли келісім жобасын АҚШ Сенатына жіберді. Онда (1) АҚШ-тың немесе оның басшылығымен канал салу мүмкіндігі, (2) Суэц каналы келісімі үлгісінде каналдың тұрақты бейтараптандырылуы – оның соғыс немесе бейбіт кезеңде барлық кемелерге кемсітусіз әрдайым ашық болуы, сондай-ақ каналға немесе оған жақын суларға бақылау орнатуға арналған бекіністердің салынуына тыйым салу, және (3) басқа елдерді осы бейтараптық кепілдігіне қосылуға шақыру көзделген. Бұл шаралар АҚШ-та күшті қарсылық тудырды, соның салдарынан сенатор Генри Г. Дэвис Сыртқы істер комитетінде қабылданған түзету ұсынды. Түзетуде бейтараптандыру шарты АҚШ-ты өзінің қорғанысы үшін немесе тәртіп сақтау үшін қажет деп санайтын шаралардан шектемесе, Клейтон-Булвер шартының күші жойылғаны жарияланды және басқа елдердің келісуін қажет ететін үшінші тармақ алынып тасталды. Сенат 1900 жылы 20 желтоқсанда осы түзетулермен келісімді бекітті, бірақ Ұлыбритания түзетілген келісімді қабылдаудан бас тартты, және ол 1901 жылы 5 наурызда мерзімі бітіп қалды.

Соңғы келісім

Екі дипломат, АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Хей және АҚШ-тағы британдық елші Лорд Паунсфотт, 1901 жылғы 18 қарашада қол қойылған компромисске кірісті. Президент Теодор Рузвельт оны Сенатқа жіберді, Сенат оны 16 желтоқсанда ратификациялады. Ақтық нұсқасында Хей-Паунсфотт шарты Клейтон-Булвер шартын жойды, АҚШ-қа бекіністер салуға тыйым салмайды және соғыс уақытында каналдың ашық болуын талап етпейді. Шарты барлық елдерге каналды пайдалануға мүмкіндік берді, сондай-ақ канал ешқашан күшпен басып алынбауы керек деген шартпен, Құрама Штаттарға канал салу және басқару құқығын берді.

Жол ақысы туралы дау

Панама каналы 1914 жылғы 15 тамызда кеме қатынасына ашылғанға дейін Хей-Паунсфот келісімін түсіндіруге байланысты Ұлыбританиямен дау туындады. 1912 жылғы Панама каналы заңына сәйкес, АҚШ порттары арасында теңіз арқылы сауда жүргізетін АҚШ кемелері канал бағасынан босатылуға тиіс болды. Британдық сыртқы істер министрі сэр Эдвард Грей наразылық білдіріп, бұл заң британдық және басқа шетелдік кемелерді кемсітушілікке ұшыратып, келісімді бұзатынын мәлімдеді және Сенаттан заң жобасын қарауды тоқтатуды сұрады, бірақ президент Тафт 24 тамызда заңға қол қойды. 9 желтоқсанда ресми наразылық таратқан Грей, «Хей-Паунсфот келісімі АҚШ-қа каналды салуға және қорғауға еркіндік бергенімен, 1850 жылғы Клейтон-Булвер келісімінің VIII бабындағы қағиданы сақтап, Англияға каналды АҚШ-пен тең құқықта пайдалануға кепілдік бергенін» айтты. 1913 жылғы 27 ақпанда ол төрелікке жүгінуді ұсынды. АҚШ-та британдық талаптар көбінесе АҚШ-тың өзінің саудасын реттеу және каналды қалауынша пайдалану құқығына қол сұғу әрекеті ретінде қарастырылды. Республикалық сенатор Элиу Рут бастаған аз топ британдық наразылықтың негізді екенін жақтады. Президент Уилсон 1913 жылы қызметке кірісіп, 1914 жылғы 5 наурызда Конгреске жолдаған хатында босатуды жоюға басымдық берді. Ол бұл босатуды Хей-Паунсфот келісімін бұзу деп есептеді және оның мағынасы туралы күмән тек АҚШ-та ғана туындап отырғанын мәлімдеді. Ол «әр жерде сұрақ тудырып, қате түсінілген жағдайдан ерікті түрде бас тартуды» ұсынды. Ол өзінің партия мүшелерінен күшті қарсылыққа тап болды, олардың 1912 жылғы Демократиялық партия платформасы АҚШ кемелеріне каналдан тегін өтуді кепілдеуге міндеттеме берген еді. Дегенмен, президент Уилсон өз партия мүшелерін босатуды жоюға көндірді, бірақ заң жобасына АҚШ-қа болашақта кемелерді бағадан босату құқығын сақтап қалатын ереже қосылғаннан кейін ғана. Уилсон 1914 жылғы 15 маусымда Панама каналы заңына осы түзетулерге қол қойды.