Кіріспе

1903 жылы АҚШ пен Панама арасындағы Панама каналы аймағын құру туралы шарт

1903 жылдың 18 қарашасында АҚШ пен Панама арасында Панама каналы аймағын құру және Панама каналын салу туралы шартқа қол қойылды. Бұл шарт негізгі келіссөзшілерінің есімдерімен аталады: Филипп Жан Бунау Варилла, Панаманың француздық дипломатиялық өкілі, және АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Хей.

Өмірбаян

1882 жылдан бастап Суэц каналын салған Фердинанд де Лессепс сол кезде Колумбияның құрамында болған Панама тасмуығы арқылы өтетін канал құрылысын бастады. Панама каналын салуға жасаған де Лессепстің әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін, Бунау Варилла Панамада канал салуға концессияны және бірқатар құнды активтерді сақтап қалған Compagnie Nouvelle du Canal de Panama компаниясының маңызды акционеріне айналды. АҚШ-тың аймаққа, әсіресе Панама каналының құрылысына және бақылауына ықпал ету ниеті 1903 жылы Панаманың Колумбиядан бөлінуіне және тәуелсіз мемлекет ретінде құрылуына әкелді. АҚШ 1903 жылдың басында Колумбиямен Хай-Херран шартын жасасты, ол каналды бақылауға беруді және француз иелігіндегі жерді 40 миллион долларға сатып алуды көздеді. Бірақ 1903 жылдың 12 тамызында Колумбия Конгресі бұл шартты қабылдаудан бас тартқанда, Бунау Варилла мен басқа француз инвесторлары барлық нәрсені жоғалту қаупіне тап болды. Америка президенті Теодор Рузвельт өзінің бастамасын қолдайтынына толық сенімді болған ол, Панама тәуелсіздік қозғалысының көшбасшысы Мануэль Амадормен Нью-Йорктегі Уолдорф Астория қонақүйінде кездесіп, Панама төңкерісін қайта жандандыру үшін оған 100 мың долларлық чек берді. Бұл үшін Бунау Варилла Панаманың Вашингтондағы өкілі болуға келісті. 1903 жылдың қараша айында АҚШ жасырын қолдауымен Панама тәуелсіздігін жариялады, ал 13 қарашада АҚШ Панама Республикасын ресми түрде мойындады. Панамалық болмаса да, Бунау Варилла дереу АҚШ-тағы Панама елшісі болып тағайындалды. Алайда, ол соңғы он жеті жылдан бері Панамада болған жоқ және ешқашан қайтып оралған емес. Шарты Вашингтон мен Нью-Йорк қалаларында келісілді. Hay-Bunau Varilla келіссөздерінің аясында АҚШ Hay-Herrán шартында көзделгендей Compagnie Nouvelle du Canal de Panama компаниясының акциялары мен активтерін 40 миллион долларға сатып алды. Шарты Бунау Варилла мен Хейдің қол қоюымен, Панама делегациясы Вашингтонға келгеннен бір күн бұрын асыққан түрде дайындалды.

Шарттары

Келісім шарттарында АҚШ канал бағытының екі жағында бес шақырымға созылатын канал аймағына мәңгілік құқықтар алуы тиіс еді, ал Панама АҚШ-тан 10 миллион долларға дейін төлем және жылдық 250 000 доллар жалдау ақысы алуға құқылы болды. Заң жүзінде Панама ешқашан АҚШ-тың колониясы болған жоқ. Толық басып алудың орнына, Хай-Бунау Варилла шарты АҚШ-қа тек канал аймағында басқару құқығын берді.

Салдары

Бұл келісім Панама мен АҚШ арасындағы қақтығыстардың бастауы болды. Канал аймағы Панама мемлекетінен бөлініп, нәсілдік және әлеуметтік жағынан оқшауланған аймаққа айналды. Американың Панамадағы әрекеттерін ақтау үшін экологиялық детерминизмнің қағидаларын қолдану ең оңтайлы тәсіл болып көрінді. Келісімнен туындаған жанжал 1964 жылдың 9 қаңтарында Панама каналы аймағының мәртебесіне байланысты наразылықтармен өршіп кетті. Шайқас Панама студенттері мен Канал аймағы полиция қызметкерлері арасындағы төңкерісте Панама туының жыртылуынан кейін басталды, себебі Панама туын АҚШ туымен бірге көтеруге рұқсат беру мәселесі даулы болды. Канал аймағы полициясының күші жетпей қалғаннан кейін, АҚШ әскері бөлімдері зорлық-зомбылықты тоқтатуға араласты. Үш күнге созылған шайқаста 22 панамалық және 4 американдық сарбаз қаза тапты. Бұл күн Панамада "Шехидтер күні" ретінде белгіленеді. 9 қаңтардағы оқиғалар АҚШ-тың 1977 жылғы Торрихос-Картер келісімдерін келісу туралы шешім қабылдауына ықпал етті, нәтижесінде Хай-Бунау-Варилла келісімі жойылды және Канал аймағының басқару құқығы Панамаға біртіндеп берілді, ал Панама каналының толық басқару құқығы 1999 жылдың 31 желтоқсанында Панамаға ауыстырылды.