Кіріспе

Коба (lang es) – Мексиканың Кинтана-Ру штатында орналасқан Юкатан түбегіндегі ежелгі майя қаласы. Бұл орын ежелгі майя әлемінің тас жолдарының ең ірі желісінің орталығы болып табылады және Мезоамерика өркениетінің Соңғы классикалық кезеңінің (б.з. 600–900 жж.) салтанатты өмір мен маңызды оқиғаларын көрсететін көптеген мүсінделген және оюлы стелаларды қамтиды. Сол атаумен аталатын көршілес заманауи ауыл 2010 жылғы Мексиканың федералдық санағында 1,278 тұрғыны бар екені хабарланды. Кобаның қираған орындары Мексиканың Кинтана-Ру штатындағы Тулумнан солтүстік-батысқа қарай 47 км (шамамен 29 миль) қашықтықта орналасқан. Коба тобының географиялық координаттары (археологиялық орынның туристік аймағына негізгі кіреберіс) – солтүстік ендігі 19° 29.6’ және батыс бойламы 87° 43.7’. Археологиялық аймаққа Валладолид пен Канкун тас жолындағы Тулумды Нуэво-Хканмен (Ласаро Карденас муниципалитетінің бір бөлігі) байланыстыратын асфальт жолдан екі километрлік тармақ арқылы жетеді. Коба екі көлдің – Коба көлі мен Маканшок көлінің маңында орналасқан. Орталық орыннан жақын және алыс орналасқан түрлі кішігірім орындарға қарай тас және гипстен тұрғызылған жолдар таралады. Бұл жолдар майя тілінде сакбе (көпше түрі – сакбеоб) немесе ақ жол деп аталады. Кейбір жолдар шығысқа қарай бағады, ал ең ұзыны батысқа қарай Якуна орынына дейін созылады. Орын Нох-Муль деп аталатын үлкен храм пирамидаларының тобын қамтиды, олардың ең биігі Иксмоха. Иксмоха Юкатан түбегіндегі ең биік пирамидалардың бірі болып табылады, бірақ оны Калакмул басып өтеді. Коба өркениетінің гүлденген шағында 50 000 тұрғыны (немесе одан да көп болуы мүмкін) болған деп есептеледі, ал құрылыс аймағы шамамен 80 км² құрайды. Бұл орын бірінші ғасырда ауыл шаруашылығымен айналысатын көптеген халықпен қоныстанған. Кобаның негізгі құрылысының көп бөлігі классикалық кезеңнің ортасы мен соңында, шамамен 500–900 жылдары салынған, ал 7 ғасырдан бастап датирленген иероглифтік жазулардың көп бөлігі осы кезеңге тән (Мезоамерикалық Ұзақ Есеп күнтізбесін қараңыз). Алайда, Коба классикалық кезеңнен кейінгі дәуірде де маңызды орын болып қала берді, жаңа храмдар салынды және ескі храмдар кем дегенде 14 ғасырға дейін, мүмкін испандықтар келгенге дейін жөнделіп тұрды. Коба тропиктік аймақта орналасқан, жылдың кез келген уақытында жаңбыр жауа алатын, бірақ ақпан және наурыз айларында қысқа құрғақ кезең болатын, қыркүйек пен қараша айларында жаңбыр жиі жауатын, ылғалды және құрғақ маусымдар алмасатын аймақта орналасқан. Бұл жағдай, әдетте, жаңбырлы маусым маусымнан қазанға дейін, ал құрғақ маусым қарашадан мамырға дейін созылатын түбектің қалған бөлігінен едәуір өзгешеленеді.

Сақбе'об

Сакбеоб (майя тілінде көпше түрі) немесе сакс, Кобада өте көп кездеседі. Олар екі жағынан тастармен шектеліп, кішкентай тастармен толтырылған, ал үстінен құм, қабық және/немесе әкпен жабынған жолдар. Бұл жолдар Кобаның көптеген аймақтарын байланыстыратын негізгі арқау болған. Майялар ойыншықтар сияқты заттарда дөңгелекті пайдаланғанмен, антропологтар олардың тасымалдауға жарамды үй жануарлары болмағандықтан, жүкті немесе адамдарды тасымалдау үшін дөңгелекті қолданбағанын айтады.

Тарих

Археологиялық деректерге сүйенсек, Коба алғаш рет б.з.д. 50-100 жылдары қоныстанған. Сол кезде ағаштан және пальма жапырақтарынан салынған үйлермен, жалпақ платформалары бар қала болған. Сол дәуірге қатысты археологиялық жәдігерлердің жалғыз куәсі – қыш ыдыстардың сынықтары ғана. 100 жылдан кейін Коба маңындағы аумақта халық саны артып, Майя қалалары арасындағы әлеуметтік және саяси беделі көтерілді. Осының нәтижесінде Коба Солтүстік Юкатан аймағындағы ең ірі және қуатты қалалардың біріне айналды. 201 және 601 жылдар аралығында Коба Кинтана-Ру штатының солтүстігі және Юкатан штатының шығыс бөлігін қоса, кең аумақты бақылаған болуы керек. Бұл билікке үлкен егістік жерлерді, сауда жолдарын және Майя қалалары үшін өте маңызды су ресурстарын бақылау кірді. Коба, әсіресе, Ксель-Ха сияқты порстарды бақылаған. Коба Гватемаланың ірі қала-мемлекеттерімен, сондай-ақ Кампеше оңтүстігіндегі Тикал, Дзибанче және Калакмул сияқты қалалармен тығыз байланыс орнатқан. Өз беделін сақтау үшін Коба әскери одақтар құрып, элиталар арасында некелерін ұйымдастырған. Кобада Теотиуакан сәулетінің іздері табылды, мысалы, 1999 жылы зерттелген Суреттер тобындағы платформа, бұл Орталық Мексика мәдениеттерімен және олардың ерте классикалық дәуірдегі қуатты қаласымен байланыс болғанын көрсетеді. Кобадан табылған стелалар Кобаны әйел билеушілердің көп болғандығын көрсетеді. 600 жылдан кейін Пуук мәдениетінің қуатты қала-мемлекеттерінің пайда болуы және Чичен-Ицаның өркендеуі Юкатан түбегіндегі саяси жағдайды өзгертті және Кобаның үстемдігін әлсірете бастады. 900 немесе 1000 жылдары Коба Чичен-Ицамен билік үшін ұзақ күреске түскен болуы керек, нәтижесінде Чичен-Ица Якуна сияқты маңызды қалаларды бақылауға алып, жеңіске жетті. 1000 жылдан кейін Коба қала-мемлекеттер арасындағы саяси беделінің көп бөлігін жоғалтты, бірақ белгілі бір символдық және діни маңызға ие болды. Бұл оған мәртебесін сақтауға немесе қайта қалпына келтіруге мүмкіндік берді, бұл 1200-1500 жылдарға дейінгі жаңа құрылыстармен расталады, олар қазіргі кездегі Шығыс жағалау стилінде салынған. Алайда, билік орталықтары мен сауда жолдары жағалауға көшіп, Коба сияқты қалаларды екіншілік мәртебеге түсірді, бірақ олар Чичен-Ицадан сәл табыстырақ болды. Коба 1550 жылы испандықтар түбекті жаулап алған кезде тасталып қалды.

Билеушілер

2020 жылы Кобаны 500-780 жылдары билеген он төрт басшының, оның ішінде Йопаат есімді әйелдің есімдері анықталды.

Барлау және артефакттер

Коба туралы алғашқы жазбалар Джон Ллойд Стивенске байланысты, ол 1842 жылы Чемакс cura-сынан (испан тілінде діни қызметкер немесе викарий) осы орын туралы естігенін айтты, бірақ ол кез келген белгілі заманауи жолдан немесе ауылдан тым алыс болғандықтан, оған жетудің қиындығына шешім берді. 19 ғасырдың қалған бөлігінде Юкатанның касталық соғысының салдарынан сырттан келгендер бұл аймаққа кіре алмады, ерекше жағдай Хуан Пеон Контрерас болды (сол кезде Юкатан мұражайының директоры және Контрерас Элизальде псевдонимін қолданды). Ол 1882 жылдың қыркүйегінде қиын сапар жасады және қазіргі уақытта қираған жерде жасаған төрт қарапайым қалам мен сия эскиздері үшін еске алынады (олардан жасалған баспалар Пейбоди мұражайында және Кампечедегі Рауль Павон Абреу коллекциясында сақталған). Теоберто Малер 1893 жылы Кобаға қысқа сапармен келді және кем дегенде бір сурет түсірді, бірақ сол кезде жарияламады, сондықтан орын археологиялық қауымдастыққа белгісіз болып қалды. Майя қираған жерлерін зерттеген және табысты кітаптар жазған әуесқой зерттеуші доктор Томас Ганн 1926 жылдың ақпанында жергілікті майя аңшыларының көмегімен осы орынға келді. Ганн сол жылы қираған үйінділердің алғашқы сипаттамасын жариялады. Доктор Ганн Чичен-Ицадағы Карнеги институтының (CIW) жобасының археологтарына қысқаша сипаттама берді, ол уақыт жетіспегендіктен бармаған, бірақ көрген үлкен үйінділер туралы айтты, олар негізгі топтың солтүстік-шығысында орналасқан. Осы үйінділерді зерттеу үшін Альфред Киддер мен Дж. Эрик С. Томпсон наурыз айында екі күндік тексеруге барды. Екі айдан кейін Томпсон тағы да Кобада болды, Жан Шарломен бірге үшінші CIW экспедициясын құрды. Бұл сапарда олардың гиді, Кармен Чай, оларға "Макансок тобын" көрсетті, бұл Sylvanus Morley-дің Томпсонға жаңа стелаларды көрсетуін қалағандықтан төртінші экспедицияның басталуына себеп болды. Эрик Томпсон 1932 жылға дейін осы орынға бірнеше рет қайта оралды, сол жылы ол егжей-тегжейлі сипаттама жариялады. 1932 жылы Х. Б. Робертс B тобында бірнеше траншеялар ашты және одан керамика жинады. 1948 жылы археология мамандығының екі студенті Уильям және Майкл Ко Кобаға барып, Сакбе 15-тің соңын іздеді. Олар бұл туралы он жыл бұрын Е. Уайлис Эндрюс IV хабарлағандығын білмеді. Өзінің баяндамасына редакторлық ескертуде Томпсон өзін редактор ретінде олардың жұмысында бұрынғы жұмыстың қайталануын анықтамағаны үшін кінәлайды, ал жас авторларды шетелдік журналда жарияланған мақала туралы білмегендері үшін ақталады. Бірақ Коулар бұрын белгісіз Сакбе 18 және 19 туралы хабарлады және Сакбе 17-нің соңындағы үлкен үйіндіні картаға түсірді, оны олар Печ Мул деп атады (олар платформаның айналасын аяқтамағандықтан немесе одан шығатын сакбені (№ 21) тапқан болса). 1970 жылдардың басында Кобаға дейінгі алғашқы заманауи жол ашылғанға дейін бұл орынның шалғайлығына байланысты оны сирек зерттеді. Канкунда үлкен курорт салу жоспарланғанда, үлкен орынды тазарту және қалпына келтіру оны маңызды туристік орынға айналдыра алатыны түсінілді. Мексиканың Антропология және тарих ұлттық институты (INAH) 1972 жылы Карлос Наваррете басшылығымен археологиялық қазба жұмыстарын бастады және бірнеше ғимаратты нығайтты. Жаңа жаңалықтарды табу күтілімдері расталды, El Cono (D 6 құрылысы) және Grupo Las Pinturas сияқты нысандар табылғанда. Сол жылы Рауль Павон Абреудің нұсқауымен Коба тобының көп бөлігі тазартылды, тіпті оның биік рамон ағаштары да сақталмады. 1975 жылы Тулумнан Nuevo X Can-ға салынып жатқан асфальтталған тас жолдан тармақ жол Кобаға жетті (жол инженерлері археологтардың қарсылығын ескеріп, Sacbe 3-ті жол төсегіне қосу туралы бастапқы жоспарын тастады). 1973 жылы жобалық лагерь салынды, ал 1974 жылы INAH-тың Оңтүстік-Шығыс аймақтық орталығының қолдауымен Коба жобасы өз жұмысын бастады. Жобаның үш жылдық жұмыс істеу кезеңінде орынның бөліктері тазартылды және құрылымдар қазылып, нығайтылды (Пенише Кастильо және Пинтурас тобын; Бенавидес пен Хайме Гардуньо Иглесияны; Бенавидес пен Фернандо Роблес Эль Кононы); Фоллан мен Бенавидес сакбелерді зерттеді, олар бұрын белгілі 19 тізімге 26 қосылды; сынақ шұңқырлар мен траншеялардан керамиканы Роблес зерттеді; ал Хайме Гардуньо орынның екі трансектын зерттеді, бірі солтүстікке қарай 10 км, екіншісі шығыс-батысқа қарай 5 км. 1980 жылдардың басында Кобаға басқа жол ашылып, асфальт төселді және тұрақты автобус қызметі басталды. Көп ұзамай Коба туристік орынға айналды, көптеген келушілер Канкун мен Ривьера Майядан күндізгі сапарларға келді. Орынның аз ғана бөлігі ғана джунгліден тазартылып, археологтармен қалпына келтірілді. 2005 жылғы мәліметтер бойынша Коба ауылының тұрғындары 1167 адамды құрады. 2010 жылғы халық санауы бойынша ол 1278-ге дейін өсті.

Экономика

Бұрын Коба халқы басқа майя қауымдастықтарымен, әсіресе қазіргі Белиз және Гондурас аумағындағы Кариб теңізінің оңтүстік жағалауындағы қауымдастықтармен кеңінен сауда-саттық жүргізген. Олар Xcaret, Xel Há, Tankah, Muyil және Tulum порттарын, сондай-ақ осы мәдени орталықтан бастау алатын көптеген сакбеобтарды пайдаланған. Бұл аймақтағы майялардың әдеттегі сауда тауарлары: тұз, балық, қабақ, ямс, жүгері, бал, бұршақ, түйеқұс, көкөністер, шоколад сусындары және әк тас, мәрмәр, жаде сияқты шикізаттар болған. Қоныста әртүрлі салалар бойынша мамандану болды, бұл кімнің қайда тұрғанымен, жұмыс істегенімен және қандай саудамен айналысқанымен байланысты. Сауданың көбісі бай саудагерлердің бақылауында болды. Бұл саудагерлер валюта ретінде какао бұршақтарын қолданған. Бүгінгі күнгі экономика археологиялық ескерткіштерге туризмнің артуына негізделген.