Кіріспе
Коба (lang es) – Мексиканың Кинтана-Ру штатында орналасқан Юкатан түбегіндегі ежелгі майя қаласы. Бұл орын ежелгі майя әлемінің тас жолдарының ең ірі желісінің орталығы болып табылады және Мезоамерика өркениетінің Соңғы классикалық кезеңінің (б.з. 600–900 жж.) салтанатты өмір мен маңызды оқиғаларын көрсететін көптеген мүсінделген және оюлы стелаларды қамтиды. Сол атаумен аталатын көршілес заманауи ауыл 2010 жылғы Мексиканың федералдық санағында 1,278 тұрғыны бар екені хабарланды. Кобаның қираған орындары Мексиканың Кинтана-Ру штатындағы Тулумнан солтүстік-батысқа қарай 47 км (шамамен 29 миль) қашықтықта орналасқан. Коба тобының географиялық координаттары (археологиялық орынның туристік аймағына негізгі кіреберіс) – солтүстік ендігі 19° 29.6’ және батыс бойламы 87° 43.7’. Археологиялық аймаққа Валладолид пен Канкун тас жолындағы Тулумды Нуэво-Хканмен (Ласаро Карденас муниципалитетінің бір бөлігі) байланыстыратын асфальт жолдан екі километрлік тармақ арқылы жетеді. Коба екі көлдің – Коба көлі мен Маканшок көлінің маңында орналасқан. Орталық орыннан жақын және алыс орналасқан түрлі кішігірім орындарға қарай тас және гипстен тұрғызылған жолдар таралады. Бұл жолдар майя тілінде сакбе (көпше түрі – сакбеоб) немесе ақ жол деп аталады. Кейбір жолдар шығысқа қарай бағады, ал ең ұзыны батысқа қарай Якуна орынына дейін созылады. Орын Нох-Муль деп аталатын үлкен храм пирамидаларының тобын қамтиды, олардың ең биігі Иксмоха. Иксмоха Юкатан түбегіндегі ең биік пирамидалардың бірі болып табылады, бірақ оны Калакмул басып өтеді. Коба өркениетінің гүлденген шағында 50 000 тұрғыны (немесе одан да көп болуы мүмкін) болған деп есептеледі, ал құрылыс аймағы шамамен 80 км² құрайды. Бұл орын бірінші ғасырда ауыл шаруашылығымен айналысатын көптеген халықпен қоныстанған. Кобаның негізгі құрылысының көп бөлігі классикалық кезеңнің ортасы мен соңында, шамамен 500–900 жылдары салынған, ал 7 ғасырдан бастап датирленген иероглифтік жазулардың көп бөлігі осы кезеңге тән (Мезоамерикалық Ұзақ Есеп күнтізбесін қараңыз). Алайда, Коба классикалық кезеңнен кейінгі дәуірде де маңызды орын болып қала берді, жаңа храмдар салынды және ескі храмдар кем дегенде 14 ғасырға дейін, мүмкін испандықтар келгенге дейін жөнделіп тұрды. Коба тропиктік аймақта орналасқан, жылдың кез келген уақытында жаңбыр жауа алатын, бірақ ақпан және наурыз айларында қысқа құрғақ кезең болатын, қыркүйек пен қараша айларында жаңбыр жиі жауатын, ылғалды және құрғақ маусымдар алмасатын аймақта орналасқан. Бұл жағдай, әдетте, жаңбырлы маусым маусымнан қазанға дейін, ал құрғақ маусым қарашадан мамырға дейін созылатын түбектің қалған бөлігінен едәуір өзгешеленеді.
Coba (lang es) is an ancient Maya city on the Yucatán Peninsula, located in the Mexican state of Quintana Roo. The site is the nexus of the largest network of stone causeways of the ancient Maya world, and it contains many engraved and sculpted stelae that document ceremonial life and important events of the Late Classic Period (AD 600–900) of Mesoamerican civilization. The adjacent modern village bearing the same name, reported a population of 1,278 inhabitants in the 2010 Mexican federal census. The ruins of Coba lie 47 km (approx. 29 mi) northwest of Tulum, in the State of Quintana Roo, Mexico. The geographical coordinates of Coba Group (main entrance for tourist area of the archaeological site) are North 19° 29.6’ and West 87° 43.7’. The archaeological zone is reached by a two kilometer branch from the asphalt road connecting Tulum with Nuevo Xcán (a community of Lázaro Cárdenas, another municipality of Quintana Roo) on the Valladolid to Cancún highway. Coba is located around two lagoons, Lake Coba and Lake Macanxoc. A series of elevated stone and plaster roads radiate from the central site to various smaller sites near and far. These are known by the Maya term sacbe (plural sacbeob) or white road. Some of these causeways go east, and the longest runs over westward to the site of Yaxuna. The site contains a group of large temple pyramids known as the Nohoch Mul, the tallest of which, Ixmoja, is some in height. Ixmoja is among the tallest pyramids on the Yucatán peninsula, exceeded by Calakmul at Unreliable source: sure=y
Coba was estimated to have had some 50,000 inhabitants (and possibly significantly more) at its peak of civilization, and the built up area extends over some 80 km2. The site was occupied by a sizable agricultural population by the first century. The bulk of Coba's major construction seems to have been made in the middle and late Classic period, about 500 to 900 AD, with most of the dated hieroglyphic inscriptions from the 7th century (see Mesoamerican Long Count calendar). However, Coba remained an important site in the Post Classic era and new temples were built and old ones kept in repair until at least the 14th century, possibly as late as the arrival of the Spanish. Cobá lies in the tropics, subject to alternating wet and dry seasons which, on average, differ somewhat from those in the rest of the northern peninsula, where the rainy season generally runs from June through October and the dry season from November through May. At Cobá, rain can occur in almost any time of the year, but there is a short dry period in February and March, and a concentration of rain from September through November.
Сақбе'об
Сакбеоб (майя тілінде көпше түрі) немесе сакс, Кобада өте көп кездеседі. Олар екі жағынан тастармен шектеліп, кішкентай тастармен толтырылған, ал үстінен құм, қабық және/немесе әкпен жабынған жолдар. Бұл жолдар Кобаның көптеген аймақтарын байланыстыратын негізгі арқау болған. Майялар ойыншықтар сияқты заттарда дөңгелекті пайдаланғанмен, антропологтар олардың тасымалдауға жарамды үй жануарлары болмағандықтан, жүкті немесе адамдарды тасымалдау үшін дөңгелекті қолданбағанын айтады.
Тарих
Археологиялық деректерге сүйенсек, Коба алғаш рет б.з.д. 50-100 жылдары қоныстанған. Сол кезде ағаштан және пальма жапырақтарынан салынған үйлермен, жалпақ платформалары бар қала болған. Сол дәуірге қатысты археологиялық жәдігерлердің жалғыз куәсі – қыш ыдыстардың сынықтары ғана. 100 жылдан кейін Коба маңындағы аумақта халық саны артып, Майя қалалары арасындағы әлеуметтік және саяси беделі көтерілді. Осының нәтижесінде Коба Солтүстік Юкатан аймағындағы ең ірі және қуатты қалалардың біріне айналды. 201 және 601 жылдар аралығында Коба Кинтана-Ру штатының солтүстігі және Юкатан штатының шығыс бөлігін қоса, кең аумақты бақылаған болуы керек. Бұл билікке үлкен егістік жерлерді, сауда жолдарын және Майя қалалары үшін өте маңызды су ресурстарын бақылау кірді. Коба, әсіресе, Ксель-Ха сияқты порстарды бақылаған. Коба Гватемаланың ірі қала-мемлекеттерімен, сондай-ақ Кампеше оңтүстігіндегі Тикал, Дзибанче және Калакмул сияқты қалалармен тығыз байланыс орнатқан. Өз беделін сақтау үшін Коба әскери одақтар құрып, элиталар арасында некелерін ұйымдастырған. Кобада Теотиуакан сәулетінің іздері табылды, мысалы, 1999 жылы зерттелген Суреттер тобындағы платформа, бұл Орталық Мексика мәдениеттерімен және олардың ерте классикалық дәуірдегі қуатты қаласымен байланыс болғанын көрсетеді. Кобадан табылған стелалар Кобаны әйел билеушілердің көп болғандығын көрсетеді. 600 жылдан кейін Пуук мәдениетінің қуатты қала-мемлекеттерінің пайда болуы және Чичен-Ицаның өркендеуі Юкатан түбегіндегі саяси жағдайды өзгертті және Кобаның үстемдігін әлсірете бастады. 900 немесе 1000 жылдары Коба Чичен-Ицамен билік үшін ұзақ күреске түскен болуы керек, нәтижесінде Чичен-Ица Якуна сияқты маңызды қалаларды бақылауға алып, жеңіске жетті. 1000 жылдан кейін Коба қала-мемлекеттер арасындағы саяси беделінің көп бөлігін жоғалтты, бірақ белгілі бір символдық және діни маңызға ие болды. Бұл оған мәртебесін сақтауға немесе қайта қалпына келтіруге мүмкіндік берді, бұл 1200-1500 жылдарға дейінгі жаңа құрылыстармен расталады, олар қазіргі кездегі Шығыс жағалау стилінде салынған. Алайда, билік орталықтары мен сауда жолдары жағалауға көшіп, Коба сияқты қалаларды екіншілік мәртебеге түсірді, бірақ олар Чичен-Ицадан сәл табыстырақ болды. Коба 1550 жылы испандықтар түбекті жаулап алған кезде тасталып қалды.
Билеушілер
2020 жылы Кобаны 500-780 жылдары билеген он төрт басшының, оның ішінде Йопаат есімді әйелдің есімдері анықталды.
Барлау және артефакттер
Коба туралы алғашқы жазбалар Джон Ллойд Стивенске байланысты, ол 1842 жылы Чемакс cura-сынан (испан тілінде діни қызметкер немесе викарий) осы орын туралы естігенін айтты, бірақ ол кез келген белгілі заманауи жолдан немесе ауылдан тым алыс болғандықтан, оған жетудің қиындығына шешім берді. 19 ғасырдың қалған бөлігінде Юкатанның касталық соғысының салдарынан сырттан келгендер бұл аймаққа кіре алмады, ерекше жағдай Хуан Пеон Контрерас болды (сол кезде Юкатан мұражайының директоры және Контрерас Элизальде псевдонимін қолданды). Ол 1882 жылдың қыркүйегінде қиын сапар жасады және қазіргі уақытта қираған жерде жасаған төрт қарапайым қалам мен сия эскиздері үшін еске алынады (олардан жасалған баспалар Пейбоди мұражайында және Кампечедегі Рауль Павон Абреу коллекциясында сақталған). Теоберто Малер 1893 жылы Кобаға қысқа сапармен келді және кем дегенде бір сурет түсірді, бірақ сол кезде жарияламады, сондықтан орын археологиялық қауымдастыққа белгісіз болып қалды. Майя қираған жерлерін зерттеген және табысты кітаптар жазған әуесқой зерттеуші доктор Томас Ганн 1926 жылдың ақпанында жергілікті майя аңшыларының көмегімен осы орынға келді. Ганн сол жылы қираған үйінділердің алғашқы сипаттамасын жариялады. Доктор Ганн Чичен-Ицадағы Карнеги институтының (CIW) жобасының археологтарына қысқаша сипаттама берді, ол уақыт жетіспегендіктен бармаған, бірақ көрген үлкен үйінділер туралы айтты, олар негізгі топтың солтүстік-шығысында орналасқан. Осы үйінділерді зерттеу үшін Альфред Киддер мен Дж. Эрик С. Томпсон наурыз айында екі күндік тексеруге барды. Екі айдан кейін Томпсон тағы да Кобада болды, Жан Шарломен бірге үшінші CIW экспедициясын құрды. Бұл сапарда олардың гиді, Кармен Чай, оларға "Макансок тобын" көрсетті, бұл Sylvanus Morley-дің Томпсонға жаңа стелаларды көрсетуін қалағандықтан төртінші экспедицияның басталуына себеп болды. Эрик Томпсон 1932 жылға дейін осы орынға бірнеше рет қайта оралды, сол жылы ол егжей-тегжейлі сипаттама жариялады. 1932 жылы Х. Б. Робертс B тобында бірнеше траншеялар ашты және одан керамика жинады. 1948 жылы археология мамандығының екі студенті Уильям және Майкл Ко Кобаға барып, Сакбе 15-тің соңын іздеді. Олар бұл туралы он жыл бұрын Е. Уайлис Эндрюс IV хабарлағандығын білмеді. Өзінің баяндамасына редакторлық ескертуде Томпсон өзін редактор ретінде олардың жұмысында бұрынғы жұмыстың қайталануын анықтамағаны үшін кінәлайды, ал жас авторларды шетелдік журналда жарияланған мақала туралы білмегендері үшін ақталады. Бірақ Коулар бұрын белгісіз Сакбе 18 және 19 туралы хабарлады және Сакбе 17-нің соңындағы үлкен үйіндіні картаға түсірді, оны олар Печ Мул деп атады (олар платформаның айналасын аяқтамағандықтан немесе одан шығатын сакбені (№ 21) тапқан болса). 1970 жылдардың басында Кобаға дейінгі алғашқы заманауи жол ашылғанға дейін бұл орынның шалғайлығына байланысты оны сирек зерттеді. Канкунда үлкен курорт салу жоспарланғанда, үлкен орынды тазарту және қалпына келтіру оны маңызды туристік орынға айналдыра алатыны түсінілді. Мексиканың Антропология және тарих ұлттық институты (INAH) 1972 жылы Карлос Наваррете басшылығымен археологиялық қазба жұмыстарын бастады және бірнеше ғимаратты нығайтты. Жаңа жаңалықтарды табу күтілімдері расталды, El Cono (D 6 құрылысы) және Grupo Las Pinturas сияқты нысандар табылғанда. Сол жылы Рауль Павон Абреудің нұсқауымен Коба тобының көп бөлігі тазартылды, тіпті оның биік рамон ағаштары да сақталмады. 1975 жылы Тулумнан Nuevo X Can-ға салынып жатқан асфальтталған тас жолдан тармақ жол Кобаға жетті (жол инженерлері археологтардың қарсылығын ескеріп, Sacbe 3-ті жол төсегіне қосу туралы бастапқы жоспарын тастады). 1973 жылы жобалық лагерь салынды, ал 1974 жылы INAH-тың Оңтүстік-Шығыс аймақтық орталығының қолдауымен Коба жобасы өз жұмысын бастады. Жобаның үш жылдық жұмыс істеу кезеңінде орынның бөліктері тазартылды және құрылымдар қазылып, нығайтылды (Пенише Кастильо және Пинтурас тобын; Бенавидес пен Хайме Гардуньо Иглесияны; Бенавидес пен Фернандо Роблес Эль Кононы); Фоллан мен Бенавидес сакбелерді зерттеді, олар бұрын белгілі 19 тізімге 26 қосылды; сынақ шұңқырлар мен траншеялардан керамиканы Роблес зерттеді; ал Хайме Гардуньо орынның екі трансектын зерттеді, бірі солтүстікке қарай 10 км, екіншісі шығыс-батысқа қарай 5 км. 1980 жылдардың басында Кобаға басқа жол ашылып, асфальт төселді және тұрақты автобус қызметі басталды. Көп ұзамай Коба туристік орынға айналды, көптеген келушілер Канкун мен Ривьера Майядан күндізгі сапарларға келді. Орынның аз ғана бөлігі ғана джунгліден тазартылып, археологтармен қалпына келтірілді. 2005 жылғы мәліметтер бойынша Коба ауылының тұрғындары 1167 адамды құрады. 2010 жылғы халық санауы бойынша ол 1278-ге дейін өсті.
In 1948 two graduate students in archaeology, William and Michael Coe, visited Coba, intent on seeking the terminus of Sacbe 15. They were unaware that E. Wyllys Andrews IV already reported it ten years prior. In an editor's note following their report Thompson blames himself as editor for failing to detect the repetition of prior work in their contribution, while excusing the young authors for ignorance of a paper published in a foreign journal. But the Coes reported the previously unknown Sacbes 18 and 19 and mapped the large mound at the terminus of Sacbe 17, which they named Pech Mul (they were unlucky again in failing to complete their circuit of its platform, or they might have discovered the sacbe leading out of it, no. 21). The site remained little visited due to its remoteness until the first modern road was opened up to Coba in the early 1970s. As a major resort was planned for Cancún, it was realized that clearing and restoring some of the large site could make it an important tourist attraction. The Mexican National Institute of Anthropology & History (INAH) began some archeological excavations in 1972 directed by Carlos Navarrete, and consolidated a couple of buildings. Expectations of new discoveries were borne out when El Cono (Structure D 6) and Grupo Las Pinturas came to light, among other features. In the same year, much of Grupo Coba was cleared on the instructions of Raúl Pavón Abreu; not even its tall ramón trees were spared. In 1975 a branch road from the asphalted highway being built from Tulum to Nuevo X Can reached Coba (the road engineers heeded objections by archaeologists and abandoned their original plan of incorporating Sacbe 3 in the roadbed). A project camp was built in 1973, and in 1974 the Project Coba proper, under the auspices of the Regional Center of the Southeast of INAH was able to begin its operations. During the three year existence of the project, portions of the site were cleared and structures excavated and consolidated, (the Castillo and the Pinturas Group by Peniche; the Iglesia by Benavides and Jaime Garduño; El Cono by Benavides and Fernando Robles); the sacbes were investigated by Folan and by Benavides, who added 26 to the list of 19 previously known; the ceramics from test pits and trenches were studied by Robles; and Jaime Garduño surveyed two transects of the site, one of 10 km north–south and another of 5 km east–west. At the start of the 1980s another road to Coba was opened up and paved, and a regular bus service begun. Coba became a tourist destination shortly thereafter, with many visitors flocking to the site on day trips from Cancún and the Riviera Maya. Only a small portion of the site has been cleared from the jungle and restored by archaeologists. as of 2005 the resident population of Coba pueblo was 1,167. It grew to 1,278 by the 2010 census.
Экономика
Бұрын Коба халқы басқа майя қауымдастықтарымен, әсіресе қазіргі Белиз және Гондурас аумағындағы Кариб теңізінің оңтүстік жағалауындағы қауымдастықтармен кеңінен сауда-саттық жүргізген. Олар Xcaret, Xel Há, Tankah, Muyil және Tulum порттарын, сондай-ақ осы мәдени орталықтан бастау алатын көптеген сакбеобтарды пайдаланған. Бұл аймақтағы майялардың әдеттегі сауда тауарлары: тұз, балық, қабақ, ямс, жүгері, бал, бұршақ, түйеқұс, көкөністер, шоколад сусындары және әк тас, мәрмәр, жаде сияқты шикізаттар болған. Қоныста әртүрлі салалар бойынша мамандану болды, бұл кімнің қайда тұрғанымен, жұмыс істегенімен және қандай саудамен айналысқанымен байланысты. Сауданың көбісі бай саудагерлердің бақылауында болды. Бұл саудагерлер валюта ретінде какао бұршақтарын қолданған. Бүгінгі күнгі экономика археологиялық ескерткіштерге туризмнің артуына негізделген.