Кіріспе

Фин тілінің әріп жазу ережелері

Фин орфографиясы латын әліпбиіне негізделген және швед әліпбиінен алынған әріптерді пайдаланады. Әліпби ресми түрде жиырма тоғыз әріптен тұрады, бірақ кейбір алынған сөздерде кездесетін екі қосымша әріпті де қамтиды. Фин орфографиясы барлық морфемаларды фонетикалық тұрғыдан бейнелеуге тырысады және, шамамен айтқанда, әр әріптің дыбыстық құндылығы Халықаралық фонетикалық әліпбидің (IPA) құндылығымен сәйкес келеді, бірақ кейбір қарама-қайшылықтар бар.

Әліпби

Төмендегі кесте фин алфавитіндегі әр әріптің қалай жазылатынын және айтылатынын сипаттайды. Егер дауыссыз дыбыстың атауы дауысты әріппен басталса (әдетте ), оны бір буынды немесе екі буынды сөз ретінде айтуға және жазуға болады. Microsoft Windows-тағы фин тіліндегі пернетақта орналасымында немесе белгілері жоқ; сондықтан, практикада оларды тек өте ресми дереккөздерде ғана қолданады, мысалы, ресми мәтіндерде, энциклопедияларда немесе Helsingin Sanomat газетінде. СимволдарАтыАтын айту ерекшеліктері (толығырақ фин фонологиясын қараңыз)Š, šhattu äs, hattu ässä; suhu äs, suhu ässä, ; , «caron» белгісімен әріп – бұл сирек кездесетін түрі. Ол «шахмат» деген мағынаны білдіретін шаки және «шиллинг» деген мағынаны білдіретін шиллинки сияқты салыстырмалы түрде жаңа қарыз сөздерде кездеседі, бірақ көбінесе диграфпен (šampoo → shampoo) немесе көбірек қалыптасқан қарыз сөздерде қарапайым әріппен (sampoo) алмастырылады. Теория бойынша ол дыбысын білдіреді, бірақ нақты айтылуы өзгеше болуы мүмкін.Ž, žhattu tset, hattu tseta , «caron» белгісімен әріп – бұл сирек кездесетін түрі. Ол «қалдық» деген мағынаны білдіретін džonkki және шетелдік есімдерде кездеседі, бірақ көбінесе диграфпен алмастырылады. Теория бойынша ол дыбысын білдіреді, бірақ нақты айтылуы өзгеше болуы мүмкін.

Қосымша әріптер мен

Фин алфавитіндегі ерекшелік – екі қосымша дауысты әріп – және (жазу үшін қажет емес швед әріптерімен бірге). Фин тілінде бұл қосымша әріптер ISO негізгі латын әліпбиінен ерекшеленгенде ääkköset деп аталады; бұл сөз aakkoset – фин тіліндегі «әліпби» сөзінің ойыншыл түрлендірілген нұсқасы. Тағы бір бейресми аталымы – skandit немесе skandimerkit, яғни «Скандинавиялық таңбалар» деген skandinaaviset merkit сөзінің қысқартылған түрі (бірақ Дания және Норвегиядағы әріптер әдетте ескерілмейді). Фин тілінде , және әріптері «алдыңғы дауысты» әріптерге, ал , және әріптері «артынғы дауысты» әріптерге сәйкес келеді. Сөздерге қосылатын грамматикалық жұрнақтар мен аяқтамалар сөздің дауыстық үйлесімділігіне қарай алдыңғы немесе артынғы түрін пайдаланады. және әріптерінің пішімі германиялық умляут әріптеріне ұқсас, бірақ олар өздері жеке әріптер саналады және сәйкесінше әліпбиде бөлек орналасады ( әріпінен кейін). Герман тіліндегі умляут немесе диграфты ( мысалы, ) фин тілінде қолдануға болмайды. Сонымен қатар, фин тілінде және әріптері жеке әріптер емес, дауыстылардың тізбегі болып табылады және олардың дербес мағыналары бар (мысалы, haen – «Мен іздеймін», hän – «ол»). Қолмен жазылған мәтінде қосымша белгінің пішіні нүктелер жұбынан, қысқа тік сызықтар жұбынан, бір көлденең сызықтан немесе тильдаға ұқсас толқын сызықтан өзгеруі мүмкін. Көбінесе, негізгі әріптің үстіндегі кез келген диакритикалық белгі (мысалы, ) салмақты жазылған нүктелер жұбы ретінде қабылданады. Бірақ компьютерлік жинақтарда мұндай баламалар дұрыс емес. Алдыңғы дауыстыға сәйкес келетін глифтің швед тілінен алынуы, сондай-ақ фин тіліндегі курсивті жазудағы , әріпімен шатасудың алдын алуға көмектеседі.

Фин әліпбиіндегі ана тіліне жатпайтын әріптер

Фин тілінде латынның кейбір негізгі әріптері артық саналады, ал басқалары фин тілінде кездеспейтін дыбыстарды көрсетеді. Сондықтан, олар қалыптасқан фин сөздерінде қолданылмайды, бірақ жаңа қарыз сөздерде және шетелдік есімдерде кездесуі мүмкін. Олар фин алфавитіне басқа тілдермен үйлесімді болу үшін енгізілген. Осы әріптердің айтылуы әртүрлі. Артық әріптер көбінесе жеке есімдерден басқа, фин тілінде жиі қолданылатын әріптермен алмастырылады. Мысалы, (оның орнына немесе ), (әдетте , әсіресе ) және (оның орнына ). Сонымен қатар, швед әрпі фин тілі үшін артық, өйткені оның айтылуы фин тіліндегі айтылуға ұқсас. Ол фин тілінің екі ресми тілінің бірі – швед тілімен үйлесімді болу үшін және Финляндияда жиі кездесетін швед текті есімдерді, тіпті фин тілінде ғана сөйлейтін адамдардың тегін де көрсету үшін алфавитке енгізілген. Шетелдік дыбыстарды көрсететін әріптер салыстырмалы түрде жаңа қарыз сөздерде кездеседі, бірақ қалыптасқан қарыз сөздерде фин тілінің стандартты айтылуын жақсырақ көрсететін баламалармен алмастырылған, мысалы, kahvi 'кофе', parta 'сақал'. Бұл әріптерге , , және (бірақ ол табиғи жоғарғы тіс қуысты дыбысын белгілеу үшін де қолданылады) жатады. Тарихи тұрғыдан алғанда, тіпті де осы топқа жатуы мүмкін, бірақ дыбысы ұзақ уақыттан бері стандартты тілдің бөлігі болып табылады. және әріптерін екі топтың біріне жатқызуға болады. дыбысы фин тілінде фонема емес, бірақ тарихи түрде голланд, неміс немесе поляк тілдеріндегідей (немесе, дәлірек айтқанда, ) дыбысын белгілеу үшін қолданылған. Бұл қазір архаикалық саналады және оның орнына қолданылса да, ол кейбір ескі тегтерде немесе сәндік архаизм үшін, мысалы, Wanha Satama "Ескі Порт" сияқты қолданылуы мүмкін. Сол сияқты, финнің туа біткен әрпі емес, бірақ бұрын (немесе ) дыбысын көрсету үшін қолданылған (неміс тіліндегідей). Ол әлі де жиі дыбысын көрсетеді, бірақ оның айтылуы өте әртүрлі: кейбір сөйлеушілер оны , немесе кейде айтады. Әріптер және (caron белгісімен) басқа әліпбиден транслитерация үшін ресми түрде және орнына ұсынылады, бірақ іс жүзінде және жиі қолданылады. Мысалы, орыс тіліндегі Бре́жнев (ағылшын тілінде Brezhnev деп жазылады) Brežnev деп транслитерацияланады. Дегенмен, бұл дыбыстар фин тіліне жат, әріптер фин клавиатурасында жоқ және олардың айтылуы тұрақты емес. дыбысы көптеген фин тілділерге таныс және көптеген қарыз сөздерде қолданылады, мысалы, šakki 'шахмат', shampoo, бірақ тек шетелдік сөздерде ғана қолданылады.

Жинақтау тәртібі

Фин тілінде сөздер ресми стандарт SFS 4600-де белгіленген сәйкестендіру ережелері бойынша әліпбилік тәртіппен тізіледі.