Кіріспе
Музыкалық аспапқа қосылып, оның дыбысын өзгертетін құрылғы.
Мут – музыкалық аспапқа бекітіліп, аспаптың дыбыс сапасын (тембрін) өзгертетін немесе дыбыс деңгейін төмендететін құрылғы. Мүндер көбінесе ішекті және қола аспаптарда, әсіресе керней мен тромбонда қолданылады, кейде ағаштан жасалған үрмелі аспаптарда да пайдаланылады. Олардың әсері көбінесе көркемдік мақсатта қолданылады, бірақ музыканттарға жаттығуды сырынды түрде жасауға да мүмкіндік береді. Дыбысты басуды қолмен жасауға болады, мысалы, гитараның ішегін алақанмен басу немесе үшбұрышты ұстап дыбысын өшіру. Қола аспаптарға арналған мүндер әдетте аспаптың кеңейтілген бөлігіне (қоңырауға) салынады. Оларды қоңыраудың алдына ұстауға немесе оған бекітуге болады. Қола аспаптарға арналған мүндердің ішінде "түз мүндер" ең көп таралғаны және классикалық және джаз музыкасында жиі қолданылады, бірақ көптеген түрлері бар. Скрипка отбасының ішекті аспаптарында мүндер әдетте жіптерді ұстап тұратын мостикке бекітіледі. Гитараның ішегін алақанмен басу – қолдың шетін ішектерге қоюды білдіреді, ал кейбір гитараларда осыған ұқсас әсер беретін арнайы мүндер орнатылған. Фортепианода жұмсақ педаль және кейде жаттығу педалі болады, олардың екеуі де аспаптың дыбыс деңгейін төмендетеді.
Шолу
«Музыка аспаптарының сөздігінде» мут – «музыкалық аспаптың тембрін өзгерту үшін, кейбір гармоникалықтардың қарқындылығын төмендетіп, басқаларын күшейтуге арналған құрылғы» деп түсіндіріледі. Көбінесе, ол – «аспаптың дыбысын басаңдату немесе жұмсарту үшін қолданылатын кез келген құралды» білдіреді. Латульді аспаптарға арналған муттарды кейде «демперлер» деп те атайды. Синонимдері: avec sourdine және sans sourdine (француз тілінде); mit Dämpfer және ohne Dämpfer (неміс тілінде). Мутты орнатуға және алып тастауға орындаушыларға жеткілікті уақыт берілуі керек, бірақ кейбір муттарды жылдам орнатуға және алып тастауға болады. Уақыт өте келе өзгеретін қолмен басаңдату үшін ноталардың үстінде «o» символы ашық (басаңдатылмаған) дыбысты, ал «+» символы басаңдатылған дыбысты көрсетеді. Соқпалы аспаптар мен арфада дыбысты басаңдату үшін étouffé символы (кода символына ұқсас) немесе ромб пішіндес нота басы қолданылады.
Мыс
Тыныс тамытқыштар мыс аспаптардың тембрін өзгерту үшін кеңінен қолданылады. Олар көбінесе аспаптың құбыршасына тікелей салынады, бірақ құбыршаның ұшына бекітіліп немесе ілініп те тұруы мүмкін. Әртүрлі типтегі тыныс тамытқыштар барлық мыс аспаптар үшін, тубаны қоса алғанда, көптеген өлшемдерде қол жетімді; труба мен тромбон ойнаушылары тыныс тамытқыштардың ең кең таңдауына ие. Олар талшық, пластик, картон және металл (әдетте алюминий, мыс немесе қола) сияқты әртүрлі материалдардан жасалады. Жалпы алғанда, тыныс тамытқыштар дыбыстың төмен жиіліктерін жұмсартады, себебі олар құбыршаны жауып тастайды, бірақ тыныс тамытқыш ішіндегі резонанстарға байланысты жоғары жиіліктерді күшейтеді. Табиғи трубалардың (қазіргі заманғы клапанды трубаның алдындағы түрі) тыныс тамытқыштары шамамен б.з.д. 1300 жылға жатпайтын Тутанхамон патшасының қабірінен табылған, бірақ олар аспапты ылғалдан немесе тасымалдау кезінде зақымданудан қорғау үшін қолданылған болуы мүмкін. Труба тыныс тамытқыштары туралы ең алғашқы жазба 1511 жылы Флоренциядағы карнавал туралы есепте кездеседі. Клаудио Монтевердидің 1607 жылғы «Орфео» операсы тыныс тамытылған трубалар ансамблімен басталады, музыкатанушы Вольфганг Оштоффтың пікірінше, бұл шығарма алғаш рет кішкентай, жеке бөлмеде орындалғандықтан. Бұл ертедегі тыныс тамытқыштар, барокко тыныс тамытқыштары деп белгілі, ағаштан жасалған және ортасында ауа ағынын қамтамасыз ететін тесігі болған. Оларды орнатқанда дыбыс биіктігі жарты тонға немесе одан да көп көтерілетін, оны тиісті ұзындықтағы түтікшемен (крук) түзетуге болатын. Музыкалық қолданыстан басқа, барокко тыныс тамытқыштары жасырын әскери шегіну, жерлеу рәсімдері және жаттығулар үшін де пайдаланылған. Қазіргі заманғы түзу тыныс тамытқыш 1897 жылға қарай кеңінен қолданыла бастады, Рихард Штраустың «Дон Кихот» шығармасында тубаларда қолданылды. ХХ ғасырға дейін оркестрлерде қолданылатын жалғыз тыныс тамытқыш болды, бірақ жаңа тыныс тамытқыштар ақырында жаңа, бірегей тембрлерді жасау үшін, көбінесе джаз композиторларының шығармалары үшін ойлап табылды.
Тікелей
Тіке үнсіздеткіш – аспаптан сыртқа қарай жабылатын, қиық конус пішіндес, ал мойнындағы үш тығыздағыш саңылау мен үнсіздеткіш арасындағы кеңістік арқылы дыбыстың шығуына мүмкіндік береді. Үнсіздеткіш жоғары жиілікті сүзгі ретінде жұмыс істейді. Кернейлерде ол шамамен 1800 Гц жоғары жиіліктерді өткізеді, нәтижесінде өткір, тегіс дыбыс пайда болады, ол жоғары дыбыс деңгейінде де жақсы естіледі. Пластмасса немесе шыны талшықтан жасалған тіке үнсіздеткіштер металл (әдетте алюминий) үнсіздеткіштерге қарағанда көбінесе қараңғырақ және әсері аз болады. Тіке үнсіздеткіш – шынайы форте динамикасында ойнауға болатын сирек үнсіздеткіштердің бірі. Классикалық музыкада ең көп қолданылатын жез үнсіздеткіш, кернейге (кейде тромбонға) арналған тіке үнсіздеткіштер джазда да қолданылады. Бұл тубаға арналған жалғыз, тұрақты қолданылатын үнсіздеткіш түрі және барлық жез аспаптарға қолдануға болады. Классикалық музыкада егер үнсіздеткіш түрі көрсетілмесе, орындаушы тіке үнсіздеткішті қолдануы керек деп есептеледі. Сэмми Нестико тіке үнсіздеткіштер "дауыс фондарын көмкеріп, жұмсарта алатынын" жазды, бірақ олардың "сәл қатал" екенін айтты. Pixie үнсіздеткіш – қоңырауға тереңірек енгізілген, жұқа тіке үнсіздеткіш, көбінесе арнайы эффекттер үшін поршеньмен бірге қолданылады. Атау Humes & Berg компаниясының тіркелген тауар белгісі болып табылады, бірақ басқа өндірушілердің ұқсас үнсіздеткіштерін атау үшін кеңінен қолданылады.
Шарап
Шарап үнсіздеткіші тік үнсіздеткішіне ұқсас, бірақ аспаптың құбыршасына қарай ашылатын шетінде қосымша кері конус болады. Көбінесе джаз музыкасында, трубада немесе тромбонда қолданылады, оның дыбысы тыныш әрі қараңғырақ. Трубадағы шарап үнсіздеткіші 800 және 1200 Гц арасындағы жиіліктерді өткізетін жолақты сүзгі ретінде жұмыс істейді. Кейбір шарап үнсіздеткіштерінде шарап пен құбырша арасындағы қашықтықты реттеуге болады: жартылай жабық үнсіздеткіш көбірек ауа шығуына және демек, дыбыс күшіне мүмкіндік береді, ал толық жабық үнсіздеткіш тыныш дыбыс шығарады, сондықтан көбінесе жеке орындауларда қолданылады. Шарап үнсіздеткішінің түрлеріне микрофондық үнсіздеткіш және Buzz Wow үнсіздеткіші жатады. Микрофондық үнсіздеткіш, әдетте микрофонға жақын ойнатылатындықтан, осылай аталған, шарабында резеңке жиек және ішкі жағында матамен қапталған. Buzz Wow үнсіздеткішінің ұшында резонаторлар бар, олар казу сияқты шуылдау ефектесін тудырады.
Хармон
Гармонды үнсіздеткіш, сондай-ақ ва-ва, вау-вау немесе ва-ва эффектісі деп те аталады, труба мен тромбонға арналған және көбінесе джазда қолданылады. Чашка тәрізді және тік үнсіздеткіштерден айырмашылығы, оның ішінде ауа ағынын толығымен жабатын пробкасы бар. Оның орнына ауа гармонды үнсіздеткіштің камерасына еніп, үнсіздеткіштің ішіне шығыңқы тесіктен шығады. Аспаптың дыбысын және ауа ағынының жолын өзгерту үшін үнсіздеткішке "сабыз" (кішкентай тостағанмен түтік) енгізілуі мүмкін. Үнсіздеткіш металдан (әдетте алюминий немесе мыс) жасалған және цилиндрлі немесе дөңгелек пішінде болады; соңғы түріндегі үнсіздеткіштер кейде "көпіршік үнсіздеткіш" деп аталады. Сабыздың болуы мен орналасуына байланысты үнсіздеткіштің дыбыстары әртүрлі болады. Трубада сабызы жоқ ("сабызсыз") үнсіздеткіш 1500 және 2000 Гц арасындағы жиіліктерді өткізетін жолақты сүзгі ретінде әрекет етеді, нәтижесінде тыныш, алысқа соққан дыбыс шығады. Сабыз толығымен енгізілгенде ("сабызбен") ерекше, тереңдететін дыбыс пайда болады, ал сабыздың жартысы шығарылғанда ("жартылай сабыз") "сабызбен" және "сабызсыз" ойнаудың ерекшеліктері бірігеді. Ойыншылар "ва-ва" эффектін жасау үшін үнсіздеткіштің алдында қолын қозғап, дыбысты аша да, жаба да алады. Гармонды үнсіздеткіштің алғашқы нұсқасын 1865 жылы Джон Ф. Страттон патенттеген, ал қазіргі түріндегі үнсіздеткішті 1925 жылы Джордж Шлюссельбург патенттеген. Атауы Патрик Т. "Пэдди" Хармоннан шыққан, ол Шлюссельбургті қаржыландырды және Шлюссельбургтің патентының жартысын алды. Хармонның үнсіздеткішке деген қызығушылығы оның Чикагодағы Аркадия және Дримленд би залдарында ойнау үшін қара джаз тобын жалдауынан туындады, олардың трубашылары кейде үнсіздеткіштің алдыңғы нұсқаларын қолданды. Гармонды үнсіздеткіш бастапқыда әрқашан сабызбен ойналатын. 1946 жылы джаз трубашысы Майлз Дэвис сабызы алынған үнсіздеткішті қолдануды ұсынды, ол оның өзіндік дыбысының бір бөлігіне айналды. Кейбір трубашылар үнсіздеткіштің камерасындағы ойықтар дыбыс пен интонацияны жақсартады деп санайды. Пьюгет-Саунд университетінде жүргізілген акустикалық зерттеуде үлкен ойықтар "әлсіз" дыбысқа және дыбыс сапасының нашарлауына әкелсе, кішкентай ойықтар дыбысты жақсартады және күшейтеді.
Тоқтату
Француздық кернейшілер стандартты сөндіргіштерді қолдана алады, бірақ көбінесе дауысты тоқтату деп аталатын әдіспен дыбысты өшіреді. Ойыншы қолын аспаптың ішіне толық енгізгенде, ауа ағыны шектеліп, тыныш және мұрынды дыбыс пайда болады. Ауа бағанасының қысқаруы дыбыстың биіктігін шамамен бір жарты тонға көтереді, сондықтан орындаушы бір жарты тонға төмендетіп ойнау арқылы түзетуі керек. Бұл техниканы 18 ғасырдың ортасында Антон Жозеф Хампель жетілдіріп, танымал еткен. Ол сонымен қатар француз мүйізі үшін физикалық сөндіргіштерді ойлап тапты, олар қазір транспозициялық және транспозициялық емес түрлерінде қолданылады; екіншісі орындаушыдан қолмен тоқтағандағыдай саусақтарын өзгертуді қажет етпейді.
Солотон
Солотонды үнсіздеткіш екі біріне кіретін конус пен ортасында кішкентай түтікшені қамтиды, барлығы картоннан жасалған. Ол құрылымдық тұрғыдан гармониялық үнсіздеткішке ұқсас, бірақ ортасында картон түтікшесі бар. Оның дыбысы гармониялық үнсіздеткіштен күштірек және ерекше "мегафон сияқты" сапаға ие. Бұл үнсіздеткіштің басқа да атаулары: Клертон үнсіздеткіш, доппио сордино, қос үнсіздеткіш және Мега үнсіздеткіш. Классикалық музыкада осы үнсіздеткіштің қолданылуының мысалы – Бела Бартоктың 1937–1938 жылдары жазылған 2-скрипкалық концерті.
Қазан
Шелек мүні, сондай-ақ вельветон немесе бархат дыбысы деп те аталады, ол қоңыраудың сыртына бекітілген шелекке ұқсайды. Мүні дыбысты жұмсартатын сіңіретін материалмен толтырылады, нәтижесінде француз мүйізіне ұқсас "жабық" дыбыс пайда болады. Мүні қоңыраудың жиегіне қыстырылуы мүмкін, бірақ Джо Рал Мүністері жасаған модельі қоңыраудың ішіне салынады. Бұл мүнінің пайда болуы ерте джаз трубашыларының аспаптарының алдына бос май қаптарын ұстауынан бастау алды, ал алғашқы шелек мүні 1922 жылы Уильям МакАртур жасаған.
Суару
Плистер қоңыраудың алдында ұсталады. Оны қозғалмай тұрып, тұйық дыбыс шығаруға болады, бірақ оны жылжыту арқылы әртүрлі дыбыс эффектілерін жасауға болады. Шебер қолданумен сөйлеуге ұқсас дыбыстарды шығаруға болады, ал плистерді қоңырауға жақын ұстап, қысқа дауысты ноталар жасау арқылы "жарылыс" сияқты дыбыстарды алуға болады. Плистер көбінесе ырылдаумен немесе тік сөндіргішпен (немесе екеуімен бірге) қолданылады. Тромпетшілер әдетте раковинаға арналған плистердің басын, ал тромбонистер – унитазға арналған плистердің басын пайдаланады, бірақ металл плистер де коммерциялық түрде өндіріледі. Егер үй шаруашылығына арналған плистер қолданылса, кейбір музыканттар дыбысты реттеу үшін ортасына тесік жасауды ұсынады, бірақ бұл практика әңгімеге толы.
Дерби (шапка)
Дерби немесе шапка – бұл боулер шляпасы немесе оған ұқсас пішінді зат, ол поршень сияқты, құбырдың алдына ұсталады. Басқаша айтқанда, оны ойнаушының нота тұрғызына бекітіп, трубаны оған қарай бағыттауға болады. Оның үлкен тереңдігі трубаның дыбысын бұрмаламайды, бірақ оның күшін азайтады. Құбырды жабатын қалың мата немесе тығыз мата арқылы да осындай эффектке қол жеткізуге болады.
Үндеу мен үндемеуді үйрену
Музыкалық қолдануға арналған ең жұмсақ үнсіздеткіш, «үндеу» немесе «сыбырлау» үнсіздеткіші дымды сіңіретін материалмен толтырылған камерада дыбысты ұстайды, ал камерадағы кішкентай тесіктер арқылы аз ғана мөлшері шығуына рұқсат етіледі. Бұл үнсіздеткішті, әсіресе жоғары регистрде ойнау қиын. Көптеген қола аспаптарға қолжетімді жаттығу үнсіздеткіштерін басқаларды мазаламау үшін жаттығу кезінде пайдалануға болады; «үндеу» үнсіздеткіштерін жаттығу үшін де қолдануға болады. Ойыншыларға құлаққап арқылы өздерін тыңдауға мүмкіндік беретін электрондық жүйелер де бар.
Ағаш желдері
Ағаштан жасалған үрмелі аспаптарда үнсіздеткіштер тиімді болмайды, себебі аспаптың қоңырауынан шығатын дыбыстың мөлшері өзгереді, яғни үнсіздетудің күші саусақтардың қозғалысына байланысты өзгеріп тұрады. Дегенмен, гобой, саксофон, фагот және кларнет үшін үнсіздеткіштер кейде қолданылып келеді. Ертедегі гобойге арналған үнсіздеткіштер қоңырауға салынып, мақта, қағаз, кепіл немесе қатты ағаштан жасалған. Олар аспаптың төменгі ноталарын жұмсақ әрі тұманды қылатын. Бүгінде гобой мен фаготты үнсіздету үшін қоңырауға мата, орамал немесе дыбыс сіңіретін материалдан жасалған дискі салады. Саксофондарда үнсіздету матамен, орамалмен немесе қоңырауға салынатын барқытпен қапталған сақина арқылы жасалуы мүмкін; сақиналы үнсіздеткіш аспаптың төменгі ноталарын фальшь дыбыстатуға себеп болады.
Скрипкалар отбасы
Скрипкалар отбасына жататын аспаптар үшін дыбыс басу құралдары көпірге масса қосу арқылы немесе кейде көпірдің артындағы ішектерді демпферлеу арқылы жұмыс істейді. Ағаштан, металдан, резеңкеден, пластиктен немесе былғарыдан жасалған олар көпірдегі жоғары жиілікті дірілдерді басаңдатып, оның резонанстарын төмен жиіліктерге жылдыра отырып, қараңғырақ, сәл аз жарқыраған дыбыс тудырады. Осы типтегі дыбыс басу құралы 17 ғасырда пайда болған. Олар орындау кезінде аспаптың тембрін өзгерту үшін немесе жаттығу кезінде дыбыс деңгейін айтарлықтай төмендетіп, басқаларды мазалауды азайту үшін қолданылады. Бұл құрылғылар құрылысы, қолданылуы және тембрге тигізетін әсері жағынан әртүрлі. Генрик Кастон және скрипкашы Яша Хайфец ойлап тапқан және 1949 жылы патенттелген Хайфец дыбыс басу құралы, басу дәрежесін реттеуге мүмкіндік береді. Көпірдің үстіне орналастырылған ол үйкеліс арқасында бекітіледі және демпферлеу әсерін өзгерту үшін жоғары және төмен жылжытылуы мүмкін. Көпірге бекітілген кейбір дыбыс басу құралдарын жылдам қосуға немесе алып тастауға болады, бұл кейбір заманауи оркестрлік шығармаларда қажет. Мысалы, танымал Tourte және Finissima дыбыс басу құралдарын ішектердің бойымен көпірге қоюға және сырғытуға болады. Bech магниттік дыбыс басу жүйесі, пайдаланбаған кезде дыбыс басу құралын тырнаққа магнит арқылы бекітіп, дірілдеудің алдын алады. Сондай-ақ, көпірдің ішек жағындағы ішектерге қысым түсіріп, дыбыс басу әсерін азайтатын сымды дыбыс басу құралдары да бар. Жаттығу үшін қолданылатын дыбыс басу құралы ойнаушының өңдейтін техникаларының әсерін есту мүмкіндігін шектейді, сондықтан ойнаушыларға дыбыс басу құралынсыз жаттығу уақытын өткізуге кеңес беріледі.
Қасқырларды жоюшы
Қасқыр дыбысы – бұл, әсіресе виолончельде кездесетін, ішекті аспаптардағы жағымсыз резонанс. Проблемалық резонанстың күші мен биіктігін реттеу үшін аспаптың көпірі мен тұмсығының арасына «қасқыр дыбысын жоюшы» деп аталатын арнайы цилиндрлі металл бөлшек бекітіледі. Резеңке салдақ қою арқылы да қасқыр дыбысын басуға болады.
Қалқан
Рок, металл, фанк және диско музыкасында жиі қолданылатын әдіс – гитараны немесе бас-гитараны алақанмен басу. Классикалық музыкада бұл техника кейде пиццакато эффлюр деп аталады. Бұл аспаптың резонансын азайтып, "құрғақ, айқын" дыбыс тудырады. Кейбір гитараларда әр бір ішектің үстіне жеке-жеке көбік жабыстырылады. Соққымен тартылатын идиофондар (мысалы, ксилофон) қолмен немесе арнайы құралмен басылып, резонанссыз қысқа дыбыстар шығарылады; ковбеллдердің ішіне мата салып дыбысын басуға болады. Маракастар мен осыған ұқсас шайқалатын идиофондарды тұтқасынан емес, корпусынан ұстап дыбысын басуға болады. Үшбұрыш, тимпан және аспаптық цимбал сияқты кейбір соққы аспаптары қолмен басу арқылы дыбысынан айырылады. Үшбұрышты матаға орап, сыртынан соққымен де дыбысын басуға болады. Тимпанды қолшағырмен, матамен немесе киізбен басуға болады; дыбыс басу құралын тікелей соққымен де басуға болады.
Пианино
Жұмсақ педаль немесе una corda педалі пианиноның дыбысын төмендетеді. Гранд пианоларда бұл, әрбір нота үшін қолданылатын бірнеше ішектердің біреуін қалдырып, молотоқтарды жылжыту арқылы жасалады; тік пианоларда жұмсақ педаль молотоқтарды ішектерге жақындатады, нәтижесінде дыбыс жұмсарады. Көптеген пианолардағы ортаңғы педаль – sostenuto педалі, ол дыбысты басу функциясын атқармайды. Дегенмен, кейбір пианоларда ортаңғы педаль жаттығу педалі болып табылады, ол молотоқтар мен ішектердің арасына мата тікелей қойып, дыбысты жұмсартады. Басты педаль әлі де әсер етеді, себебі молотоқ соққан кезде ғана мата ішектерге тиеді. Жұмсақ педальдан да тыныш болатын жаттығу педалі, жаттығу кезінде басқаларды мазаламау үшін қолданылады.