Кіріспе

Kjeller Airfield (Kjeller flyplass; ) – Норвегияның Акершюс округінің Лиллестрём қаласындағы Кьеллерде орналасқан әскери және жалпы авиациялық әуежай. Лиллестрёмнің шетінде орналасқан, ол Ослодан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан, демек, елордаға ең жақын әуежай болып табылады. Норвегия әскери әуе күштері үшін әуежай қажеттігі 1912 жылдың қыркүйегінде туды, алғашқы төрт ұшқыш оқытылып, алғашқы екі ұшақ – Maurice Farman Longhorn ұшақтары алынды. Екі ұшқыш 8 қыркүйекте Лиллестрём төңірегін аралап, әуежай салуға қолайлы жер іздеді және екі күндік барлаудан кейін Кьеллерді таңдады. Аймақ елордаға жақындығы және тегіс географиясы себепті таңдалды. Бірінші ұшақ, Ganger Rolf, 14 қыркүйекте атпен Кьеллерге жеткізіліп, 21 қыркүйекте алғаш рет ұшты. 13 қыркүйекте Strømmens Trævarefabrik компаниясына ангар құрылысы тапсырылды және құрылыс 27 қыркүйекте аяқталды. Екінші әуежайға алғашқы ұшу 3 қазанда жасалды, онда ұшақ Тронхеймге, Кьеллердегі командир Эйнар Сем Якобсен басқаруымен ұшты. Бастапқыда әскерилер М. Х. Бройтер мен Сыртқы істер министрі Нильс Клаус Иленге тиесілі Кьеллер шаруашылығында жерді жалға алды. Шаруашылықта телефон, сондай-ақ әуежай қызметкерлері үшін кеңселер мен тұрғын үйлер болды. Сондықтан әскер шаруашылыққа аспаздық қызметке адам жалдады. Ұшақтар жаттығу барысында жиі Скедсмоның әртүрлі далаларына қонды. Әуежай біртіндеп кеңейтіліп, ашылғаннан кейін бір жыл ішінде өлшенді. 18 тамыз күні 1913 жылы Кьеллерде екі бөлім құрылды: техникалық және тактикалық. Біріншісі бастапқы оқытумен және техникалық қызмет көрсетумен айналысты, ал екіншісі – жоғары деңгейдегі оқытумен және ұшу операцияларымен. Бұл екі бөлім 1917 жылы біріктірілгенге дейін сақталды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда әуежай кеңейтілуге ұшырады. Екі жыл ішінде жалға алынған жер жеке меншікке айналды, соның ішінде әуежайдың өзі. Бұл мемлекет Согня өзенінің арғы жағындағы жерді сатып алу арқылы жүзеге асты. Осылайша әуежайдың екі бөлігі болды, екеуі де ұшу-қону жолақтары ретінде пайдаланылды. Бастапқысы Skoleplassen деп белгіленді, жаңасы Granasletta, кейіннен «сыртқы әуежай» деп аталды. Ол кезде Скедсмо мен Лиллестрём муниципалитеттерінің шекарасы әуежай арқылы өтті. Әуежайдың жеріндегі бос жандарды өсіру ұйымдастырылды. Әскер бұл жұмысты ұшақтарға жарамды және табыс әкелетіндей етіп жасауды күтті. 1914 жылы Ослодағы Сагенеде құрылған Hærens Flyvemaskinfabrikk зауыты 1916 жылдың мамыр айында Кьеллерге көшірілді, сонымен бірге әуежай су тасқынына ұшырады. Зауыт үшін төрт сарай салынды. 1917 жылға қарай ұзын ангар құрылысы аяқталды.

Алғашқы жылдар

1916 жылдың 1 шілдесінен бастап бір жылдық әскери ұшқыштар даярлау мектебі құрылды және ангарлардың бірі казармаға айналдырылды. Төрт жүз адам өтініш білдіріп, жиырмасы бірінші курсқа іріктелді. Maurice Farman Shorthorns ұшақтарын пайдалана отырып, жеке бөлім ретінде ұйымдастырылды. 1919 жылдан бастап Kjeller өндірісіндегі FF 5 ұшақтары пайдалануға берілді. Мектеп ұшқыштарды даярлаумен қатар, механиктерді оқытуға да жауапты болды. Көп жылдар бойы мектеп ақпан-наурыз айларында әуежайдан тыс жерде төрт апталық ірі жаттығулар өткізді. Søndenfjeldske әуе бөлімі 1917 жылы ресми түрде құрылды, бірақ 1919 жылға дейін толыққанды жұмыс істемеді, ол кезде жиырма Farman F.40 және Royal Aircraft Factory B.E.2 ұшақтары жиналды. Мектеп 1922 жылдан бастап Kjeller өндірісіндегі FF 9 оқу-жаттығу ұшақтарын пайдалана бастады. Әуе бөлімі 1920 жылдың жазында екі орындық BE 2 ұшақтарымен Хамар және Фредрикстадқа сынақ рейстер жасады. Отыз бес жолаушы тасымалданды, сегіз жүз төрт рейс орындалды және бес апат тіркелді. Әуе бөлімінің негізгі жаттығуы жыл сайын шілде және тамыз айларында өтті. 1921 жылы Bristol F.2B истребительдері, 1924 жылы Hannover Cl. V және 1928 жылы Fokker C. V ұшақтары алынды. Казарма 1926 және 1930 жылдары кеңейтілді. 1933 жылдан бастап Kjellerдегі гарнизонға қаржы қарастырылып, тұрақты штат пен толыққанды жұмыс істейтін шеберхана құрылды. Әуежай 1916, 1927, 1931 және 1934 жылдары ауыр су тасқынына ұшырады. Су тасқынының қайталануына байланысты әскер даланы кептіруге шешім қабылдады. Sogna ағысы әуежайдың екі бөлігінің арасынан өтті, сондықтан екеуінің арасында байланыс орнату қажет болды. Sogna ағысы құбырға орналастырылып, Нительваға бара жатқанда әуежайды айналып өтуіне мүмкіндік берді. Құрылыс 1929 жылы басталды, бірақ қаржы тапшылығынан аяқталуы 1934 жылға дейін кешікті. 1932 жылдан бастап мектеп De Havilland Moth және Tiger Moth ұшақтарының лицензиялық түрлерін енгізді. Әуежай иесі де су тасқынынан алаңдап, Ослодан келген қоқыспен ұшу-қону жолағын көтеруді шешті. 5000 тонна қоқыспен сынақ жүргізілді және армия оны сәтті деп бағалап, Ослоның барлық қоқысын әуежайға тасымалдау үшін магистральдан Kjellerге дейін қосымша тармақ салуды ұсынды. Алайда, жергілікті тұрғындар иіс жайлы шағымданып, жобаны тоқтатты. Lufthansa 1936 жылдың жазында Кьелерге әуе рейсін бастады, бұл олардың дирижаблі жөндеуден өткен кездегі уақытша шешім болды. Олар он жеті жолаушысы бар Junkers Ju 52 ұшағын Лондон, Копенгаген, Гамбург және Амстердамға жіберді. Бұл рейстер Лондонға саяхатшылардың арасында өте танымал болды, өйткені олар Копенгагенде ауысудың қажеті болмады, және маршрутта күн сайынғы рейстердің әрқайсысына әдетте оннан он екіге дейін жолаушы тасымалданды. Құрлықтағы тасымалды Ослодан жиырма бес минуттық сапармен автобустар жүзеге асырды. Бұл Гресхолмен әуежайына барған пароммен шамалас уақыт еді. Тұрақты рейстер 1938 жылдың 1 маусымында басталды және 10 қазанға дейін жалғасты. Келесі жылы маршрут жаңа ашылған Осло әуежайына, Форнебуға көшірілді. Lufthansa 1938 жылдың 13 тамызында Focke Wulf Fw 200 ұшағымен де сынақ рейсі жасады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылғы 8 сәуірде Норвегияны неміс оккупациясын бастаған «Weserübung» операциясының алдындағы күні әуе базасының командирі Харальд Норманн ескерту алды. Ұшақтар эвакуацияланып, жасырылды. Ол кезде әуе алаңы қармен жабылғандықтан, ұшақтар шаңғы қолдануға мәжбүр болды. Сола әуе станциясына үлкен көлемде техникалық жабдық жеткізілген, оны қайтаруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. 9 сәуір күні таңғы сағат 2-де ұшақтарға күн шыққанда Стейнсфьорденге ұшуға бұйрық берілді. Бірінші ұшақ сағат 05:15-те ұшты. Луфтваффе шабуылы сағат 7:55-те басталғанда жеті ұшақ эвакуацияланып, Норвегия кампаниясы кезінде пайдаланылды. 4-ші камалетші отрядының «Хайнкель Хе 111» ұшағы әуе алаңын бомбалап, бір адам қаза тапты. Батальон бастапқы нысана болғандықтан, ұшақ зауытындағы адамдар эвакуациялануға үлкерді. Бомбалаушылар 97 рет ұшаққа қарсы оқ атты, бірақ ешбір ұшақты атып түсіре алмады, бірақ расталмаған зақымдар туралы хабарлар келді. Шабуылдың үш сағатынан кейін әуе алаңы қирады. Қорғаныс министрі Биргер Люнберг сағат 14:07-де Ослоның, соның ішінде Кьеллер әуе алаңының жоғалғанын жариялады және барлық бөлімшелерге атысты тоқтатуға бұйрық берді. Алайда, сағат 15:15-те автоматтан атылған оқтар неміс Ju 52 көлігіне тиді. Гардермоен әуе станциясы мен Трандумдағы күштерді күшейту үшін Нительва арқылы неміс шабуылын тоқтату маңызды болды. Сондықтан әуежайдан келген жүз адам министрдің бұйрығына қарсы өзен бойында қорғанысқа тұруға бұйрық берілді. Бұл тапсырма қиын болды, себебі елордадан адамдарды эвакуациялайтын жеке көліктер көп болды. Әуежай мен зауыттың ресми түрде тапсырылуы 10 сәуірде сағат 08:30-да өтті. Азаматтық қызметкерлерге ғимаратты тазалауды тапсырғанға дейін бірнеше апта демалыс берілді. Әскери қызметкерлер соңынан өздерінің туған қалаларына жіберілді. Бірінші неміс ұшағы, Ju 52, 10 сәуірде сағат 12:30-да Кьеллерге қонды. Ол үш жарым сағаттан кейін шаңғы орнатып, ұшып кетті. Оккупация кезінде әуе алаңы Луфтваффе құрамындағы әртүрлі әскери басқаруда болды. Бастапқыда алаң қармен жабылғандықтан, авиация үшін жарамсыз болды. Алайда, ол көбінесе ұшқыштарға тұру орны ретінде пайдаланылды, өйткені Форнебудағы бөлмелер толы болды. Тек байланыс ұшақтары тобы ғана орналасты, олар бастапқыда Verbindungsstaffel 4, кейін Verbindungsstaffel Norwegen деп аталды. Бұл Ju 52, Fieseler Fi 156 Storch және Siebel Si 204D сияқты әртүрлі ұшақтардан тұрады және 10 мамырдан бастап орналастырылды. Қар ерігеннен кейін неміс әскерлері ағаштан жасалған ұшу-қону жолағын салуды бастады. Алдымен жер тегістеліп, қалың шағыл төселіп, ағашпен қапталды. Сондай-ақ, әуежайды су басудан қорғау үшін бөгет салынып, жұмыс жүргізілді. Аэродромды пайдаланған негізгі күш – Норвегия үшін алдыңғы механикалық орталық ретінде қызмет етуі керек еді. Бұл шешім негізінен ұшақ зауытының бар екендігіне байланысты болды. Жаңа зал салынып, ескі залдар жаңартылып, төрт залға ие болды. Сонымен қатар бояу цехы мен үлкен қойма салынды. Құралдар, радио және электр жабдықтары үшін жаңа шеберханалар салу қажет болды. 1940 жылдың жазынан бастап зауыт Junkers Flugzeug und Motorenwerke компаниясының бөлімшесіне айналды. Ол негізінен норвегиялық жұмыс күшіне сүйенді, бірақ неміс ұшақтарының жетілген құрылысынан кейін кең ауқымды қайта оқыту қажет болды. Юнкерс соңында шығып кетті және оның орнына Бринкер Айзенверк келді. Операция 1944 жылға дейін жалғасты. Сонымен қатар, екі жеке мотор жөндеу шеберханасы құрылды, біреуі Daimler Benz, екіншісі Bayerische Motorenwerke (BMW) компаниясы басқарды. Екі ғимарат та бетоннан салынды. Әр түрлі компаниялардағы жұмыс көбінесе пассивті қарсылыққа ұшырады, мысалы, баяу жұмыс істеу, жұмысты қайта жасау талаптары және кейде саботаж. Кьеллердегі алғашқы бомбалау 1943 жылдың 16 қарашасына жоспарланған, бірақ бұлтты ауа райына байланысты тоқтатылды. Екі күннен кейін АҚШ Әуе күштері Kjeller-ге шабуыл жасады, 102 B 24 Liberators-ті 838 жарылғыш бомба жеткізу үшін пайдаланды. Азаматтық жұмысшылар генерал Николаус фон Фалькенхорсттың бақылауымен неміс әскери жаттығуы жүріп жатқандықтан жұмыстан тыс болды. Бұл авиацияға қарсы қаруды бос оқпен толтыруға себеп болды және бомбалар жауғанша ешкім нақты шабуыл болғанын күдіктенбеді. Орыс әскери тұтқындары жарылмаған снарядтарды тазалау үшін пайдаланылды. Daimler Benz шеберханасы мен залдардың бірі, сондай-ақ шамамен он екі ұшақ және қалған ғимараттар едәуір зақымдалды. Неміс есептерінде аз шығын болды делінген, ал шведтік есептерде шамамен 200 адам қаза тапқандығы айтылады. Луфтваффе жауабы ретінде, алты Liberator Скагеррак теңізі үстінде атып түсірілді, ал төртеуі Швецияға қашып кетті. Шабуыл техникалық жөндеуді тоқтатты: Daimler Benz Сандефьордқа, ал BMW Ослодағы Алнабруға көшті. Бринкер Айзенверк қалды және жақын арада жұмысты қайта бастады. 1944 жылдың 20 сәуірінде No. 5 тобының 51 Avro Lancaster бомбалаушы ұшақтарымен тағы бір шабуыл жасалды. Он екі норвегиялық қаза тапты және шабуыл Кьеллерде соғыс аяқталғанға дейін барлық техникалық жөндеу жұмыстарын тоқтатты. Әуе алаңы 1945 жылдың 9 мамырында, соғыс аяқталғаннан кейін Норвегияға қайтарылды.

Қайта құру

Әуе базасы соғыстың соңында 2500 адамға сыйымдылық танытты, бірақ бомбалау және одан кейінгі жөндеу жұмыстарының болмауы оны қираған күйде қалдырды. Ұшақ зауытының жабдықтарының көп бөлігі демонтаждалды. Сондықтан ол толығымен техникалық қызмет көрсету орталығына айналдырылды, ол жаңадан құрылған Норвегия Корольдік Әуе күштері (RNoAF) үшін негізгі шеберхана ретінде жұмыс істеді. Оны ұшақтарды жөндеу үшін қонуға мүмкіндік беретіндей, тек қана ұшуға жарамды күйде ұстау қажет болды. Шеберхананың алғашқы маңызды міндеті – он жеті Fieseler Storch ұшағын қайта жаңарту болды. Әуе күштері 1945 жылғы қазан айында Кьеллерде механикалық мектебін, сондай-ақ Әуе күштерінің байланыс және радар мектебін құрды. Орынның шектеулі болуына байланысты техникалық мектеп 1946 жылғы ақпан айында Кьевик әуе станциясына, ал соңғысы Лютваннға көшірілді. Ағаштан жасалған ұшу-қону жолағына күтім жасауға көп шығын кетті және жолақтың барлық бөлігін күнделікті бос тақтайшаларға тексеру қажет болды. 1948 жылға қарай оның жағдайы нашарлағандықтан, әуе күштері оны тұрақты жабынмен ауыстыруды шешті. Бұл De Havilland Vampire ұшағының қонуына мүмкіндік берді және техникалық қызмет көрсету бөлімі реактивті ұшақтарға қызмет көрсетуді бастады. 1950 жылғы бір семестр бойы Кьеллер әуе күштері үшін жаңадан келген сарбаздар мен бастапқы ұшқыштарды даярлайтын мектеп ретінде пайдаланылды. Жүзден астам адам қабылданды және оқыту оларды АҚШ-та толық білім алуға жіберудің негізі болды. Жаңа F 84 Thunderjet және F 86 Sabre ұшақтарының тапсырысымен Кьеллер әуе базасына истребительдерді қону үшін әлдеқайда ұзын ұшу-қону жолағы қажет болды. 1951 жылы НАТО стандартына сәйкес ұшу-қону жолағын кеңейту ұсынылды. Әуе күштерін құру аясында 1952 жылы материалдық бөлім құрылды. Бастапқыда Кьеллер депосы деп аталған ол, 1 қазаннан бастап Әуе күштерінің логистикалық басқаруына айналды. Сонымен қатар, ұшақ зауыты ресми түрде тоқтатылып, Техникалық қызмет көрсету тобына біріктірілді. Алайда, ұзын ұшу-қону жолағы болмағандықтан, Логистикалық басқару Флесланд әуе станциясына немесе Вэрнес әуе станциясына көшірілуі мүмкін болды. Әскерилер ұшу-қону жолағының ұзындығын біртіндеп қысқартуға келісті, ал Лиллестрём муниципалитеті 1958 жылғы 2 мамырда жаңа ұшу-қону жолағын салу жоспарларын бекітті. Бұл негізгі жолды сақтап қалуға мүмкіндік берсе де, реактивті ұшақтардың ұшып-қону және қону кезінде оны жабу қажет болар еді. Құрылыс 25 тамызда басталды және қолданыстағы ұшу-қону жолағы бетонның үстіне ұсақталған тас қабаты төсеу арқылы жаңартылды.

Бірлескен операциялар

1959 жылы өзінің атын Nedre Romerike Flyklubb деп өзгерткен аэроклуб 1964 жылдан бастап Кьелерден жұмыс істеуге рұқсат алды. 1960 жылдары Норвегия армиясының Project Nike жобасына тікелей қолдау көрсету бөлімі Кьеллер әуе базасында орналасты. 1975 жылдың 2 сәуірінен 29 сәуіріне дейін ұшып-қону жолағы Сторгатенге дейін ұзартылып, қысқару аймағы құрылды.

Апаттар мен оқиғалар

Бірінші қазалы апат 1917 жылы 1 мамырда болды, Farman F.40 ұшағы скандинавиялық биіктік рекордқа жету әрекеті кезінде құлады. Апаттың себебі - ұшақтың құйрық бөлігіндегі нашар сапалы болаттан жасалған құбыр болды. Келесі апат 23 тамызда Танген қаласының жанында болды. 1919 жылы 1 сәуірде 17 жастағы әйел жолаушы қаза тапты, Avro 504 ұшағы апатқа ұшырап, ұшқыш дерлік зардаланбастан құтылды. Қазаға әкелетін апаттар жиі болды, және Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде әуежайда немесе оның маңында болған апаттарда он тоғыз әскери ұшқыш қаза тапты.