Кіріспе

Классикалық психоанализдегі ұғым. Психоанализде фрейдтік тайпылыс, сондай-ақ парапраксия деп аталады, бұл санасыз тежелген тілек немесе ішкі ойдың кедергісінен туындайтын сөйлеу, есте сақтау немесе физикалық әрекеттегі қате. Классикалық мысалдар тілдің шалысуына байланысты, бірақ психоаналитикалық теория сонымен қатар қате оқу, қате есту, қате жазу, уақытша ұмыту, заттарды дұрыс емес қою және жоғалту жағдайларын да қамтиды.

Зерттеулер мен зерттеулер

1979 жылғы зерттеуде фрейдистік қателер зерттелді. Еркек тестілеушілерге жыныстық белсенділік немесе электр тогы туралы әсер етілді, содан кейін олар екі әсерге де байланысты мағыналы дыбыстық қателіктер бар сөздер тізімін оқыды. Әсер етілген тестілеушілерде нақты әсерге байланысты дыбыстық қателіктердің көрсеткіші әлдеқайда жоғары болды.

Басқа түсіндірмелер

Психоаналитикалық теоретиктерден өзгеше, когнитивтік психологтар тілдік қателер грамматикалық өндірісте реттілік конфликтін білдіре алады дейді. Осы көзқарас бойынша, қателер когнитивтік жеткіліксіздіктен туындауы мүмкін, ол түрлі формаларда көрінеді – назарсыздаулық, толық емес сезімдік деректер немесе білімнің жеткіліксіздігі. Екіншіден, олар бұрынғы қолданылуымен, жақындағы белсенділігімен, эмоционалдық өзгерістермен немесе жағдайдың талаптарымен күшті ықпалдасқан жергілікті жауап үлгісінің болуына байланысты болуы мүмкін. Кейбір сөйлемдер қарапайымдану процесіне бейім: ежелгі немесе ерекше тіркестердің жиі қолданылатын формалармен алмастырылуы. Басқаша айтқанда, қателер мықты әдеттік алмасудың нәтижесінде пайда болды. Жоғарыда айтылғанда, ер адамның жасырын қалған жыныстық сезімі немесе ниеті болуы мүмкін, оны динамикалық түрде басып тастауға тырыспаған. Оның жыныстық ниеті санадан тыс емес, құпия болған, сондықтан кез келген «парапраксис» алмастырудың жыныстық коннотациясында емес, осы ниетті іштей білдіруге деген ұмтылысында жатыр. Фрейдшілер бұл Фрейд пен Бройердің «алдын-ала сана» деп атаған нәрсесінің сипаттамасы екенін атап көрсетуі мүмкін, Фрейд оны қазіргі уақытта саналы емес, бірақ ешқандай қарсылықсыз санаға көше алатын ойлар деп түсіндірді. Фрейдтің теориясында парапраксистер алдын-ала санада пайда болуы мүмкін, сондықтан санадан тысқары шығаруға тырысқан ойлар саналы әрекеттерге әсер ете алады.

Адам мен компьютердің өзара әрекеттесуі

Тілден тыс қателесуден басқа, кездейсоқ қателер адам мен компьютердің өзара әрекеттесуінде де жиі кездеседі. Өзара әрекеттесу дизайны контекстінде, «тайғақтар» дегеніміз – дұрыс ниетпен жасалған дұрыс емес әрекет. Қателіктерге қарағанда, олар дұрыс емес ниеттің салдарынан туындаған дұрыс емес әрекеттерді білдіреді, ал тайғақтар сыртқы факторлардың ықпалымен туындайтын автоматты мінез-құлықтың нәтижесінде пайда болады, бұл пайдаланушыны жоспарланған мақсатынан алаңдатады. Өзара әрекеттесу дизайнында түрлі тайғақтар бар, олардың ішінде: түсіру қателері, сипаттамалық ұқсастық тайғақтары, деректерге негізделген қателер, ассоциативтік белсендіру, белсендіруді жоғалту және режимдік қателер. Түсіру қателері, жиі кездеспейтін әрекеттің орнына, таныс әрекет орын алғанда болады. Мысалы, сенбі күні кеңсеге бару, ал ниет дүкенге бару болған жағдайда – түсіру қателігі. Сипаттамалық ұқсастық тайғақтары, сіз ойлаған затқа ұқсас затқа әрекет жасағанда пайда болады. Мысалы, ванна бөлмесінің шамдарын қосу үшін ванна бөлмесінің желдеткішін қосуға тырысу – сипаттамалық ұқсастық тайғағы. Деректерге негізделген қателер жаңа сенсорлық ақпарат келгенде туындайды, ол автоматты жауапты тудырады, мысалы, қонақүй консьержінен белгілі бір бөлмені резервтеу үшін шалу орнына, бөлме нөмірін теру. Ассоциативтік белсендіру қателері екі әрекеттің ішкі байланысынан туындайды. Мысалы, телефонның қоңырауын есіктің қағылуымен байланыстырып, «кіре беріңіз» деп жауап беру – ассоциативтік белсендіру қателігінің бір түрі. Ассоциативтік белсендіру қателері сондай-ақ тілдің кездейсоқ тайғақтары деп есептеледі. Белсендіруді жоғалту – әрекетті орындау, бірақ жоспарланған әрекеттің мақсатын ұмыту қателігі. Белсендіруді жоғалтудың кең таралған мысалы – бөлмеге кіру және бөлмеге кіру мақсатын ұмыту. Соңында, режимдік қателер әртүрлі жұмыс режимдері үшін әрекеттің кірісі бірдей болғанда, бірақ осы әрекеттің нәтижесі таңдалған режимге байланысты өзгеретін жағдайларда пайда болады. Мұндай қателер автомобильдегі жылдамдық қорабын басқару кезінде оңай туындауы мүмкін, себебі газ педалін басу арқылы әрекетті орындау барлық жылдамдықтар үшін бірдей, бірақ автомобильдің қозғалу бағыты таңдалған жылдамдыққа байланысты. Бұл пайдаланушы қателесіп кері жылдамдыққа қосып алғанда, ал қозғалыс режимінде болуды ниеттенген жағдайға әкелуі мүмкін.