Орта ғасырлық философия мектебі: Аверроизмнің тарихы
Averroism
Аверроизм – орта ғасырлық философия мектебі. Аристотельдің еңбектерін зерттеу, христиан дінін саралау, және интеллектінің біртүтастығы доктринасы туралы мағлұмат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ортағасырлық философия мектебі
School of medieval philosophy
Аверроизм – 12 ғасырғы Андалусия философы Аверростың (араб тілінде ابن رشد, ибн Рушд, 1126–1198 деп белгілі) еңбектерін қолдануға негіделген ортағасырлық философия мектебін білдіреді. Аверростың еңбектерінің латын тіліндегі аудармалары 13 ғасырда Батыс Еуропада құрыла бастаған университеттерде кеңінен таралды. Брабанттық Зигер және Дакиялық Боэций сияқты схоластиктер оларды қабылдап, христиан дінінің негіздерін логикалық ой-өріс және интеллектуалдық талдау арқылы зерттеді. "Аверроист" терминін Томас Аквинский өзінің "De unitate intellectus contra Averroistas" кітабында Аверроисттердің "ақылдың бірлігі" доктринасының тар мағынасында қолданды. Осыған байланысты, кейінгі орта ғасырларда Аверроизм атеизммен теңестірілді. Тарихнамалық категория ретінде Аверроизмді алғаш рет Эрнест Ренан "Аверроэс және аверроизм" (1852) еңбегінде радикалды немесе гетеродокстық Аристотелизм мағынасында анықтады. Аверростың еврей ойларындағы қабылдануы "Еврей Аверроизмі" деп аталады. Еврей Аверроизмі 14 ғасырдың соңында гүлденіп, 15 ғасырдың барысында біртіндеп төмендеді. Еврей Аверроизмінің соңғы өкілі – 1485 жылы жазған Элия дель Медиго.
Averroism refers to a school of medieval philosophy based on the application of the works of 12th century Andalusian philosopher Averroes, (known in his time in Arabic as ابن رشد, ibn Rushd, 1126–1198) a commentator on Aristotle, in 13th century Latin Christian scholasticism. Latin translations of Averroes' work became widely available at the universities which were springing up in Western Europe in the 13th century, and were received by scholasticists such as Siger of Brabant and Boetius of Dacia, who examined Christian doctrines through reasoning and intellectual analysis. The term Averroist was coined by Thomas Aquinas in the restricted sense of the Averroists' "unity of the intellect" doctrine in his book De unitate intellectus contra Averroistas. Based on this, Averroism came to be near synonymous with atheism in late medieval usage. As a historiographical category, Averroism was first defined by Ernest Renan in Averroès et l'averroïsme (1852) in the sense of radical or heterodox Aristotelianism. The reception of Averroes in Jewish thought has been termed "Jewish Averroism". Jewish Averroist thought flourished in the later 14th century, and gradually declined in the course of the 15th century. The last representative of Jewish Averroism was Elia del Medigo, writing in 1485.
Аверроизм және схоластика
Жоғарыда аталған ұстанымдар Католик шіркеуінің епископы Этьен Темпиердің 1210–1277 жылдарғы айыптауларына әкелді. Темпиер 219 қабылдауға болмайтын тезисті атап өтті, олардың кейбіреулері Париж университетіндегі «аверроистерге» қарсы бағытталған. Темпиердің негізгі айыптаулары әл-Газалидің «Философтардың тұтастығының жоқ болуы» атты еңбегінде философиялық әлемге қарсы келтірген айыптауларымен бірдей екендігі көрсетілді, ал Аверроес «Тұтастықтың тұтастығының жоқ болуы» атты еңбегінде оларды негіссіз деп көрсетуге тырысты. Темпиер 1277 жылғы айыптаулардың кіріспесінде философтарды католик догмаларымен қақтығысатын философиялық ұстанымдарды ұстануда, сонымен бірге католик сенімін сақтауда айыптайды. Қазіргі тарихшылар бұл тұжырымды «қос шындық» теориясы деп атады, ол бір уақытта өмір сүретін, бірақ бір-біріне қайшы келетін екі шындық бар деген идея: ғылым мен философия арқылы қол жеткізілетін нақты немесе «қатты» шындық және дін арқылы қол жеткізілетін «діни» шындық. Бұл идея Аверроэстікінен өзгеше болды: ол тек бір ғана шындық бар екенін, бірақ оған екі түрлі жолмен жетуге болады деп үйретті, екі шындық емес. Дегенмен, ол Киелі кітаптар кейде метафоралық тіл қолданатынына сенді, бірақ осы мәтіндердің нағыз мағынасын түсінуге философиялық білімі жетпейтіндер сөздердің тура мағынасына сене беруге тиіс. Алайда, қазіргі зерттеулер көрсеткендей, ешбір ортағасырлық христиан ойшылы «қос шындық» теориясын қолдаған емес. Епископ Этьен Темпиер оларды қасақана немесе білмей осылай айыптады ма, әлі де белгісіз. Аверроизмнің кейінгі философиялық түсінігі – философиялық және діни әлемдер жекеленген бірліктер деген идея. Алайда, Темпиер айыптаған 219 тезисті зерделегеннен кейін, олардың көпшілігі Аверроэске қатысты емес екені анық болды. Радикалды аристотелизм және гетеродокстық аристотелизм – Брабанттық Зигер мен Дакиялық Боэций бастаған философиялық қозғалысты атау және оны Аверроизмнен ажырату үшін біраз уақыт бойы қолданылған терминдер; қазіргі таңда көптеген ғалымдар оны Аверроизм деп атайды. Томас Аквинский «Аверроистерге қарсы ақыл-ойдың бірлігі туралы» атты кітабында аверроистер ұстанған «ақыл-ойдың бірлігі» доктринасына қатысты айрықша сынға алды. Аверроизмнің әсері Леоне Эбреоның «Махаббат туралы әңгімелер» еңбегінде байқалады, ал Барух Спинозаның Аристотель туралы Аверроэстің түсіндірмелерінен әсер көрген болуы мүмкін.
The standpoints listed above resulted in the Condemnations of 1210–1277 by Bishop Etienne Tempier of the Catholic Church. Tempier specified 219 unacceptable theses, some of which were clearly directed against the supposed "Averroists" at the University of Paris. It has been pointed out that Tempier's main accusations are almost identical to those brought by al Ghazali against philosophers in general in his The Incoherence of the Philosophers, which Averroës had tried to demonstrate to be unjustified in The Incoherence of the Incoherence. In his preamble to the 1277 condemnations, Tempier accuses the philosophers of maintaining philosophical stances irreconcilable with Catholic dogmas while at the same time upholding their Catholic faith. Modern historians called this the "double truth" theory, the idea of the existence of two simultaneous yet contradictory truths: a factual or "hard" truth that is reached through science and philosophy, and a "religious" truth that is reached through religion. This idea differed from that of Averroes: he taught that there is only one truth, but reached in two different ways, not two truths. He did however believe that Scripture sometimes uses metaphorical language, but that those without the philosophical training to appreciate the true meaning of the passages in question were obliged to believe the literal meaning. Modern scholarship showed, however, that no Latin Christian medieval thinker ever upheld the "double truth" theory. Whether bishop Etienne Tempier accused them of doing so because of malice or ignorance remains unclear. The later philosophical concept of Averroism was the idea that the philosophical and religious worlds are separate entities. However, upon scrutinizing the 219 theses condemned by Tempier, it was obvious that not many of them originated in Averroes. Radical Aristotelianism and heterodox Aristotelianism were the terms commonly used for a while to refer to the actual philosophical movement started by Siger of Brabant and Boetius of Dacia and differentiate it from Averroism; nowadays most scholars just call it Averroism as well. Thomas Aquinas specifically attacked the "unity of the intellect" doctrine held by the Averroists in his book De unitate intellectus contra Averroistas. Some Averroist influence has been traced in Leone Ebreo's Dialoghi d'Amore, and Baruch Spinoza was likely influenced by Averroes' commentaries on Aristotle.
Аверроның исламдағы қабылдануы
Ислам дәстүрінде Рушдияның ("Аверроизм") ресми мектебі немесе қозғалысы болған жоқ. Калам, яғни "Исламдық схоластикалық теология" мен Мутазила, яғни "Исламдық рационализм" еңсесіне тигендіктен, Аверрой христиандық немесе яһуди философиясындағыдай ислам ойлауында қабылдануы мүмкін болмады. Дегенмен, қазіргі араб ұлтшылдығы ортағасырлық ислам философиясындағы рационалистік дәстүрлерді қайта жаңғыртуды қалайды. Аверрой 20-ғасырдың соңында ислам ой-пікірі мен ислам қоғамын қайта жандандыру туралы пікірталасқа қатысқан символдық тұлғаға айналды. Ислам қоғамында аверроизмдік ойлауды қайта жаңғыртуды қолдаған белгілі бір адам – Мұхаммед Әбд әл-Жабри, оның 1982 жылғы "Араб ақыл-ойына сын" еңбегі.
There was no formal school or movement of Rushdiyya ("Averroism") in the Islamic tradition. The decline of Kalam or "Islamic scholastic theology" and Muʿtazila or "Islamic rationalism" has precluded a reception of Averroes in Islamic thought that would parallel that in Christian or Jewish philosophy. Nevertheless, a revival of rationalist traditions in medieval Islamic philosophy has been called for in modern Arab nationalism. Averroes became something of a symbolic figure in the debate over the decline and proposed revitalization of Islamic thought and Islamic society in the later 20th century. A notable proponent of such a revival of Averroist thought in Islamic society was Mohammed Abed al Jabri with his Critique of Arab Reason (1982).