Кіріспе

Қоғамдық жағдай заманауилықтан кейін немесе болмыстың жағдайы. Постмодернизм (постмодернизм немесе постмодернистік жағдай) – заманауилықтан кейін пайда болды деп есептелетін қоғамның экономикалық немесе мәдени жағдайы. Кейбір ойшылдар модернизм 20-ғасырдың соңында – 1980-жылдары немесе 1990-жылдардың басында аяқталды және оның орнын постмодернизм бастырды деп санайды, ал басқалары модернизмді постмодернизммен белгіленген дамуды қамтуға кеңейтеді. Постмодернистік жағдай идеясы кейде модернизмнің прогрессивті ойлау қабілетіне қарсы, регрессивті оқшалану сияқты, кез келген сызықтық немесе тәуелсіз жағдайда жұмыс істеу мүмкіндігінен айырылған мәдениет ретінде сипатталады. Постмодернизм постмодернистік қоғамға жеке реакцияны, қоғамды постмодернистік ететін жағдайларды немесе постмодернистік қоғаммен байланысты болатын жағдайды білдіруі мүмкін, сонымен қатар тарихи кезеңді де білдіруі мүмкін. Көп жағдайда оны постмодернизмнен – өнерде, мәдениетте және қоғамда постмодернистік философияларды немесе ерекшеліктерді қабылдаудан ажырату керек. Шындығында, постмодернистік өнердің (постмодернизм) және постмодернистік қоғамның (постмодернизм) дамуына қазіргі тарихи көзқарас ең жақсысы диалектикалық қарым-қатынастағы процестер үшін екі жалпы ұғым ретінде сипатталады, оның нәтижесі – қазіргі әлемнің дамитын мәдениеті. Кейбір сарапшылар модернизмнің аяқталғанын жоққа шығарады және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңді модернизмнің жалғасы деп санайды, оны кейінгі модернизм деп атайды.

Терминнің қолданылуы

Постмодернизм – постмодернизмнің күйі немесе жағдайы, мысалы, постмодернизм өнерінде (постмодернизмді қараңыз). Модернизм – прогрессивтік дәуірмен, өнеркәсіптік революциямен немесе ағартушылықпен шартты түрде байланысты кезең немесе жағдай. Философия мен сын теориясында постмодернизм – модернизмнен кейін туындаған қоғамның күйі немесе жағдайы, модернизмнің аяқталу себептерін көрсететін тарихи жағдай. Бұл терминді философтар Жан-Франсуа Лиотар мен Жан Бодрийяр қолданды. Юрген Хабермас модернизмнің бір «жобасын» – қоғамдық және көркем өмірге рационалдылық пен иерархия принциптерін енгізу арқылы прогресті дамыту деп санайды. (Сондай-ақ, индустриалдық емес, ақпараттық дәуірді қараңыз.) Лиотар модернизмді прогреске ұмтылудағы үнемі өзгерістермен сипатталатын мәдени жағдай ретінде түсіндірді. Постмодернизм осы процестің шегіне жеткен нүктесі болып табылады, онда үнемі өзгерістер қалыпты жағдайға айналды және прогресс идеясы қолданудан шықты. Людвиг Витгенштейннің абсолютті және толық білім мүмкін еместігі туралы сынынан кейін Лиотар прогрестің позитивистік ғылым, марксизм және структурализм сияқты әртүрлі мета-нарративтері прогреске жету әдістері ретінде қолданудан шықты деп мәлімдеді. Әдеби сыншы Фредерик Джеймсон және географ Дэвид Харви постмодернизмді «кейінгі капитализм» немесе «икемді жинақтау» деп сипаттайды, бұл қаржылық капитализмнен кейінгі капитализмнің сатысы, өте мобильді еңбек және капиталмен және Харви айтқандай, «уақыт пен кеңістіктің қысылуымен» сипатталады. Олардың пікірінше, бұл Бреттон-Вудс жүйесінің күйреуімен бірге жүрді, ол, олардың ойынша, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық тәртіпті анықтады. (Сондай-ақ, тұтынушылық, сын теориясын қараңыз.) Археолог Артур Рибейро сияқты басқа ғалымдар да постмодернизмді кейінгі капитализммен байланыстырады. Бірақ Рибейро модернизмнің басталуын Бреттон-Вудс жүйесінің бастауымен байланыстырады. Модернизмді ескірген немесе толық сәтсіздік деп санайтындар, Аушвиц және Хиросима сияқты апаттарға әкелген адамзат эволюциясының кемшілігі, постмодернизмді позитивті даму ретінде қарастырады. Басқа философтар, әсіресе өздерін «Модернизм жобасы» аясында көретіндер, постмодернизмнің жағдайын постмодернистік идеяларды ұстанудың теріс салдары ретінде қарастырады. Мысалы, Юрген Хабермас және басқалар постмодернизм – ұзақ жылдар бойы жалғасып келе жатқан Ағартушылыққа қарсы идеялардың қайта жандануын білдіреді, модернизм жобасы аяқталған жоқ және әмбебаптылықты оңай құрбан етуге болмайды деп санайды. Постмодернизм, постмодернистік идеяларды ұстанудың салдары, осы контексте көбінесе теріс мағынада қолданылады.

Постмодернизм

Постмодернизм – институттар мен туындылардағы өзгерістермен, сондай-ақ әлеуметтік және саяси нәтижелермен, инновациялармен байланысты жағдай немесе бейімділік, әсіресе 1950 жылдан бері Батыс елдерінде. Ал постмодернизм – эстетикалық, әдеби, саяси немесе әлеуметтік философия, «мәдени және интеллектуалдық құбылыс», әсіресе 1920 жылдардан бастап өнердегі жаңа бағыттар. Осы екі терминнің де философиялық, әлеуметтік ғылымдар мен әлеуметтік сыншылар қазіргі заманғы мәдениеттің, экономиканың және қоғамның 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басындағы өмірдің ерекшеліктерінің нәтижесінде туындаған түрлі аспектілерін сипаттау үшін қолданады, оның ішінде биліктің фрагментациясы және білімнің тауарға айналуы («Заманауилық» дегенді қараңыз). Постмодернизм мен сындық теория, социология және философия арасындағы қарым-қатынас күшті пікірталас тудырады. «Постмодернизм» және «постмодернизм» терминдерін ажырату қиын, көбінесе біріншісі екіншісінің салдары болып табылады. Бұл кезеңнің саяси жағдайларға әртүрлі әсері болды: оның «анти-идеологиялық идеялары» феминистік қозғалыс, нәсілдік теңдік қозғалысы, ЛГБТ қозғалысы, 20-шы ғасырдың соңындағы анархизмнің көптеген түрлері және тіпті бейбітшілік қозғалысымен, сондай-ақ қазіргі жаһандануға қарсы қозғалыстағы олардың әртүрлі біріккен формаларымен байланысты. Бұл институттардың ешқайсысы постмодернизм қозғалысының барлық аспектілерін толыққанды қамтымаса да, олардың барлығы оның негізгі идеяларын көрсетеді немесе олардан қарыз алады.

Тарих

Кейбір авторлар, мысалы, Лиотар мен Бодрийяр, заманауилық 20-ғасырдың соңында аяқталды деп санайды және осылайша заманауилықтан кейінгі кезеңді, атап айтқанда постмодернизмді анықтады, ал Зигмунт Бауман мен Энтони Гидденс сияқты басқалар заманауилықты постмодернизммен белгіленген дамуды қамтиды. Тағы басқалар қазіргі заманның 20-ғасырдың басында Виктория дәуірімен аяқталғанын айтады. Постмодернизм екі салыстырмалы түрде ерекше кезеңнен өтті: біріншісі 1940-жылдардың соңы мен 1950-жылдары басталып, Суық соғыспен аяқталды (осы кезеңде шектеулі өткізу қабілеті бар аналогтық медиа бірнеше беделді медиа арналарын қалыптастырды) және екіншісі Суық соғыстың соңында басталды (кабельдік теледидардың таралуымен және ақпарат тарату мен хабар таратудың цифрлық құралдарына негізделген «жаңа медиамен» белгіленді). Постмодернизмнің бірінші кезеңі модернизмнің соңымен қатар келеді және қазіргі заманның бір бөлігі болып табылады (lumpers/splitters, periodization қараңыз). Теледидар негізгі жаңалықтар көзіне айналды, Батыс Еуропа мен АҚШ экономикасында өндірістің маңызы төмендеді, бірақ дамыған ядрода сауда көлемі өсті. 1967–1969 жылдары дамыған әлемде маңызды мәдени жарылыс болды, себебі қоғамның негізгі тәжірибесі ретінде постмодернизммен өскен «бейбі бум» ұрпағы саяси, мәдени және білім беру билігі құрылымына кіруді талап етті. Демонстрациялар мен бүлік әрекеттерінің сериясы – зорлықсыз және мәдени, терроризмнің зорлық актілері – жастардың бұрынғы дәуірдің саясаты мен көзқарастарына қарсылығын білдірді. Алжир соғысы мен Вьетнам соғысына, нәсілдік сегрегацияға рұқсат беретін немесе оны қолдайтын заңдарға, әйелдерге ашық түрде кемсітетін және ажырасуға қол жеткізуді шектейтін заңдарға қарсылық, марихуана мен психоделиктерді қолданудың артуы, музыка мен драманың поп-мәдени стильдерінің пайда болуы, оның ішінде рок-музыкасы және стерео, теледидар мен радионың кең таралғандығы осы өзгерістерді мәдени контекстте көрінеу етті. Бұл кезең Маршалл Маклюанның еңбектерімен байланысты, ол медиа мәдениетінде өмір сүрудің салдарына назар аударды және бұқаралық ақпарат құралдарының мәдениетіне қатысудың таратылатын нақты мазмұнды көлеңкелеп тастайтынын және жергілікті әлеуметтік нормативтік стандарттардың билігін жеңілдететіндіктен босататынын дәлелдеді. Постмодернизмнің екінші кезеңі – «цифрлық» – жеке және цифрлық байланыс құралдарының күшейіп келе жатқан күші, соның ішінде факс машиналары, модемдер, кабельдік және жоғары жылдамдықты интернет, бұл постмодернизмнің жағдайын күрт өзгертті: ақпаратты цифрлық өндіру адамдарға медиа ортаның барлық аспектілерін басқаруға мүмкіндік береді. Бұл өндірушілерді интеллектуалдық капитал мен интеллектуалдық меншікке қатысты тұтынушылармен қақтығысқа әкелді және жаңа экономиканың пайда болуына әкелді, оның қолдаушылары ақпараттың құнының күрт төмендеуі қоғамды түбегейлі өзгертеді деп санайды. Цифрлық, немесе Эстер Дайсон «цифрлық болу» деп атаған, постмодернизмнен бөлек жағдай ретінде пайда болды. Популярлы мәдениеттің элементтерін манипуляциялау, Дүниежүзілік Желі, білімді индекстеу үшін іздеу жүйелерін пайдалану және телекоммуникациялар Генри Дженкинстің сөзімен «қатысу мәдениетінің» өсуімен белгіленген «конвергенцияны» туғызды. Бұл дәуірдің бір белгісі – 1980-жылдардың басында Қытайдың либерализациясы және 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауы. Фрэнсис Фукуяма 1989 жылы Берлин қабырғасының құлауын күтіп отырып, «Тарихтың соңы ма?» деген кітап жазды. Ол саяси философияның сұрағына жауап берілді деп болжады, негізгі құндылықтар бойынша кең ауқымды соғыстар енді пайда болмайды, өйткені «барлық бұрынғы қарама-қайшылықтар шешіліп, барлық адам қажеттіліктері қанағаттандырылды». Бұл Артур Данто да қолдаған «эндизм» түрі, ол 1964 жылы Энди Уорхолдың «Брилло» қораптары өнер туралы дұрыс сұрақ қойды, сондықтан өнер аяқталды деп мәлімдеді.

Философия мен сын теориясындағы айырмашылықтар

Постмодернизм туралы тартыс екі ерекше элементтен тұрады, олар көбінесе шатастырылады: (1) қазіргі қоғамның мәні және (2) қазіргі қоғамды сынаудың мәні. Осы элементтердің біріншісі 20 ғасырдың соңында болған өзгерістердің сипатына қатысты. Үш негізгі талдау бар. Алекс Каллиникос және Крейг Калхун сияқты теоретиктер қазіргі қоғамның мәні туралы консервативті ұстаным ұсынады, әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің маңыздылығы мен көлемін азайтады және өткенмен байланысты ұстайды. Екіншісі, теоретиктер қазіргі заманды "модерн" жобаның екінші, ерекше кезеңіне дамуы ретінде талдауға тырысты, бірақ ол әлі де "модернизм" болып табылады: Ульрих Бек бұл "екінші" немесе "қауіп" қоғамы, Гидденс "кешіккен" немесе "жоғары" модернизм, Бауман "сұйық" модернизм, ал Мануэль Кастелс "желілік" қоғам деп атады. Үшіншілері қазіргі қоғам модернизмнен өзгеше, нағыз постмодерн кезеңіне өткенін айтады. Бұл ұстанымның ең көрнекті жақтаушылары Лиотар және Бодрийяр. Тағы бір мәселелер жиынтығы сынаудың мәніне қатысты, көбінесе (шамалы түрде айтқанда) универсализм мен релятивизм туралы пікірталстарды қайталайды, онда модернизм бұрынғысын, ал постмодернизм соңғысын білдіреді. Сейла Бенхабиб пен Джудит Батлер феминистік саясатқа қатысты осы пікірталасты жалғастырады, Бенхабиб постмодерндік сын үш негізгі элементтен тұрады дейді: субъект пен жекелік туралы антифундаменталистік түсінік, тарихтың, телеология мен прогресс ұғымдарының өлімі және объективті шындықты іздеу ретінде анықталған метафизиканың өлімі. Бенхабиб бұл сындық көзқарастарға қарсы шығып, олардың феминистік саясаттың негізін құлатып, өздігінен әрекет ету мүмкіндігін, өзіндік сезімін және эмансипацияланған болашақ атынан әйелдер тарихын иемдену мүмкіндігін жояды деп санайды. Нормативтік идеалдарды жоққа шығару этикалық ойлау мен демократиялық іс-қимылдың орталық мәні болып табылатын утопияға қол жеткізу мүмкіндігін жояды. Батлер Бенхабибке оның постмодернизмді қолдануы антифундаменталистік философияға, әсіресе постструктурализмге қатысты үлкен күдік білдірудің көрінісі деп жауап береді. Батлер философияның билік қатынастарымен байланысты екенін көрсету үшін постмодернистік сынның мәні туралы пікірталасты пайдаланады және постструктуралистік сынды тақырыптың өзі талдаудың бастамасы, соңы емес деп қорғайды, өйткені зерттеудің бірінші міндеті – қабылданған "әмбебап" және "объективті" нормаларды сұраққа салу. Бенхабиб-Батлер дебаты постмодернист теоретиктердің қарапайым анықтамасы жоқ екенін көрсетеді, өйткені постмодернизмнің өзінің анықтамасы да даулы. Мишель Фуко постмодернизм деген атауды сұхбаттарында ашық түрде қабылдамады, бірақ Бенхабиб сияқты көптеген адамдар оны утопиялық және трансценденттік "модернистік" сынмен үзіліс жасап, ағартушылықтың әмбебап нормаларын күдікке салу арқылы "постмодернистік" сынның бір түрін жақтаған ретінде қарастырады. Гидденс бұл "модернистік сынды" сипаттаманы қабылдамайды, өйткені ағартушылықтың әмбебап нормаларын сынау модернизм дәуірінің философтары үшін, әсіресе Ницше үшін маңызды болған.

Постмодерндік қоғам

Джеймсон постмодернизмді модернизмнен ажырататын бірқатар құбылыстарды қарастырады. Ол «жаңаша беткейлік» немесе «тереңдіксіздік» туралы айтады, онда адамдар мен нәрселерді бұрынғыдай «ішкі» және «сыртқы» тұрғысынан (мысалы, герменевтика, диалектика, фрейдизмдегі жасыру, экзистенциализмдегі шынайылық пен шынайы еместіктің аражігі, және семиотикадағы білдіруші мен білдірілгеннің айырмашылығы) түсіндіретін үлгілер жоққа шығарылған. Екіншіден, Ван Гогтың модернистік «ұтопиялық сезімінен» бас тарту байқалады, өнер арқылы қайғыны сұлулыққа айналдыру емес, постмодернизмде заттық әлем «негізгі өзгеріске» ұшырап, «мәтіндер немесе симулякрлар жиынтығына» айналған. Модернистік өнер әлемді құтқаруға және қасиеттендіруге, оған жаңа өмір беруге тырысса (Граффтың сөзін келтірсек, ғылым мен діннің төмендеуінен әлемді қайтаруға), постмодернистік өнер әлемге «өлімдік сипат береді, оның мұздай рентгендік сұлулығы көрерменнің көзін бейсіздендіреді, бұл өлімге, өлімге құштарлыққа немесе өлімге қатысты алаңдаушылыққа ешқандай қатысы жоқ» (сол жерде). Графф өнердің осы трансформациялық миссиясының бастауын ғылым мен ағартушылықтың өркендеуінен мәнсізденген әлемге мағына беру үшін діннің орнына өнерді қоюға жасалған әрекетте көреді, бірақ постмодерн дәуірінде бұл бекерлік деп есептеледі. Джеймсон анықтаған постмодерн дәуірінің үшінші ерекшелігі – «әсердің әлсіреуі» – постмодерн дәуірінен барлық эмоция жойылған жоқ, бірақ «Римбоның сиқырлы гүлдерінде» кездесетіндей ерекше эмоцияның жоқтығы. Ол «пастиш пародияны басып озады», себебі «жеке стильдің қол жетімсіздігінің артуы» пастиштің жалпыға ортақ практикаға айналуына әкеледі. Джеймсон постмодернизмде «қашықтық жойылды» дейді, біз «оның толыққанды және кеңістігіне еніп, қазіргі постмодернистік денелеріміз кеңістіктік координаттардан айырылды» дейді. Бұл «жаңа жаһандық кеңістік» постмодернизмнің «шындық сәтін» құрайды. Ол анықтаған постмодерннің басқа да ерекшеліктерінің бәрін «бір жалпы кеңістіктік объектінің ішінара (бірақ құраушы) аспектілері» ретінде қарастыруға болады. Постмодерн дәуірі мәдениеттің әлеуметтік функциясының өзгеруіне куә болды. Ол модернизмдегі мәдениетті «жартылай тәуелсіздік» қасиетімен сипаттайды, «барлықтың практикалық әлемінен жоғары тұрумен», бірақ постмодерн дәуірінде мәдениет осы тәуелсіздігінен айырылып, мәдени сала барлық әлеуметтік кеңістікті қамтиды, сондықтан бәрі «мәдени» болады. «Сыни қашықтық», мәдениетті «капиталдың алып болуынан» тыс орналастыру мүмкіндігі, солшыл теориялардың мәдени саясатқа қатысты тәуелділігі ескірді. «Көпұлттық капиталдың үлкен кеңеюі алдымен капиталистік емес анклавтарға (табиғат пен санасыздыққа) еніп, оларды отарлаушылық және Архимедтік негіздермен қамтамасыз етеді».

Әлеуметтік ғылымдар

Постмодерндік әлеуметтану 20-ғасырдың соңында ең өркендеген индустриалды елдерде кеңінен таралған өмірлік жағдайларға, соның ішінде бұқаралық ақпарат құралдарының және жаппай өндірістің кең таралғанына, жаһандық экономиканың өсуіне және өндірістен қызмет көрсету экономикасына көшуге ден қояды деуге болады. Джеймсон мен Харви оны тұтынушылдық деп сипаттады, онда өндіріс, тарату және насихаттау ерекше арзанға айналды, бірақ әлеуметтік байланыстар мен қауымдастық азайып барады. Басқа ойшылдар постмодернизмді жаппай өндіріс пен жаппай саясатқа бейімделген қоғамдағы жаппай хабар таратуға берілген табиғи жауап деп санайды. Аласдейр МакИнтайрдың еңбектері Мерфи (2003) және Биелскис (2005) сияқты авторлар жасаған постмодернизмнің түрлеріне әсер етті, олар үшін МакИнтайрдың Аристотелизмді постмодернистік тұрғыдан қарауы қазір капитал жинақтауды қолдайтын тұтынушылық идеологияға қарсы тұрады. Постмодернизмді зерттейтін әлеуметтанушылар оны жылдам көлік құралдарының дамуымен, кең ауқымды байланыспен және жаппай өндірістің стандарттануынан бас тарту мүмкіндігімен байланыстырады, бұл бұрынғыдан гөрі капиталдың кең ауқымын бағалауға және құндылықты әртүрлі формаларда сақтауға мүмкіндік беретін жүйеге алып келеді. Харви постмодернизмді Антонио Грамши қолданған «Фордизмнен» құтылу деп санайды, ол ЭЫДҰ елдерінде 1930 жылдардың басынан 1970 жылдарға дейін экономикалық саясаттың кейнсиандық дәуірінде басым болған өнеркәсіптік реттеу мен жинақтау тәсілін сипаттау үшін қолданылған термин. Харви үшін фордизм кейнсиандықпен байланысты, себебі біріншісі өндіріс әдістерімен және капиталдың еңбек қатынастарымен айналысады, ал екіншісі экономикалық саясат пен реттеумен айналысады. Сондықтан Харвидің пікірінше, постфордизм постмодернизмнің негізгі аспектілерінің бірі болып табылады. Постмодернизмнің белгілеріне теледидар мен танымал мәдениеттің үстемдігі, ақпарат пен жаппай телекоммуникациялардың кең қолжетімділігі жатады. Постмодернизм прогресс атынан құрбандықтарға қарсы күшті қарсылық танытады, бұл экологиялық қозғалыстар мен соғысқа қарсы күрестің маңыздылығының артуында көрінеді. Өнеркәсіптік дамыған елдерде постмодернизм азаматтық құқықтар мен тең мүмкіндіктерге, сондай-ақ феминизм мен көпмәдениеттілік сияқты қозғалыстарға және осы қозғалыстарға қарсы реакцияға көбірек назар аударады. Постмодерндік саяси кеңістік азаматтық және саяси әрекеттердің көптеген ареналары мен мүмкіндіктерін ұсынады, олар әртүрлі формадағы қысымға немесе шеттеуге қарсы күреске қатысты (жынысы немесе ұлты бойынша анықталған топтарда), ал модернистік саяси кеңістік таптық күреспен шектеледі. Мишель Маффесоли сияқты теоретиктер постмодернизм өзінің өмірлік қызметін қамтамасыз ететін жағдайларды жойып жатыр және соңында жеке адамның құлдырауына және жаңа нео-тайпалық дәуірдің пайда болуына әкеледі деп санайды. Постмодернизм теорияларына сәйкес, біздің заманымыздың экономикалық және технологиялық жағдайлары орталықтандырылмаған, медиа үстемдік ететін қоғамды тудырды, онда идеялар тек симулякрлар, өзара сілтемелі бейнелер және бір-бірінің көшірмелері болып табылады, олардың нақты, түпнұсқалы, тұрақты немесе объективті мағынасы жоқ. Коммуникация, өндіріс және көлік саласындағы жаңалықтардың арқасында пайда болған жаһандану орталықтандырылмаған заманауи өмірді қозғаушы күш ретінде жиі айтылады, бұл саяси билік, коммуникация немесе зияткерлік өндірістің бір ғана басым орталығы жоқ мәдени түрлілікті және өзара байланысты жаһандық қоғамды құруға алып келеді. Постмодернистердің пікірінше, мұндай жағдайларда объективті емес, интерсубъективті білім дискурстың басым түрі болады және таралудың кең таралғандығы оқырман мен оқылатын нәрсе арасындағы, бақылаушы мен байқалатын нәрсе арасындағы, тұтынушылар мен өндірушілер арасындағы қарым-қатынасты түбегейлі өзгертеді.

Эпистемологияның өзгеруі ретінде постмодернизм

Постмодернизм туралы тағы бір түсінік – бұл эпистемологиялық өзгеріс. Бұл көзқарас бойынша, адамдардың қарым-қатынас жасау және білімді негіздеу жолдары (яғни эпистемология) басқа әлеуметтік өзгерістермен бірге өзгереді. 1960 және 1970 жылдардағы мәдени және технологиялық өзгерістер осындай өзгерісті қамтиды, және осы өзгеріс жаңа заманнан постмодернизмге көшу деп аталуы керек. [French (2016), French & Ehrman (2016) немесе Sørensen (2007) қараңыз].

Сындар

Постмодернистік жағдайға қатысты сынды шартты түрде төрт санатқа бөлуге болады: модернизмді және оның туындыларын қабылдамайтын адамдардың постмодернизмге бағытталған сыны, заманауи жобаның маңызды ерекшеліктері постмодернизмде жоқ деп есептейтін модернистердің сыны, постмодернизмді түсіну арқасында реформа немесе өзгеріс іздейтін постмодернизмнің ішкі сыншылары, және постмодернизмді әлеуметтік құрылымдамының даму емес, өткісіп бара жатқан кезеңі деп санайтындар.

Дәйексөздер

Әрбір дәуірдің өзіндік постмодернистік түрі бар, әр дәуірдің өзіндік манеризм түрі бар (іштей, постмодернизмнің "Маниеризмнің" қазіргі атауы емес пе деп ойлаймын). Менің ойымша, әрбір дәуір Ницше "Уақтылы емес ойлар" еңбегінің екінші бөлімінде сипаттағандай, тарихты зерттеудің зияндылығы туралы дағдарыс сәттеріне жетеді. Өткеннің бізді шектеп, тұншықтырып, шантаж жасайтындай сезіну. — Умберто Эко, Стефано Россо мен Кэролин Спрингердің "Постмодернизм туралы хат алмасу" еңбегінде келтірілген, boundary 2, 12-том, 1-номер. (1983 жылғы күз), 1–13 беттер, әсіресе 2-бет.

Жалпы көздер

Андерсон, Перри (1998). Постмодернизмнің пайда болуы. Лондон: Verso. Дили, Джон (2001). Түсінудің төрт дәуірі: ежелгі заманнан бастап жиырма бірінші ғасырдың басына дейінгі философияның алғашқы постмодерндік шолуы. Торонто: Торонто университетінің баспасы. Генон, Рене (1927). Қазіргі заманның дағдарысы. Хиллсдейл: Sophia Perennis. Генон, Рене (1945). Санның үстемдігі және заманның белгілері. Хиллсдейл: Sophia Perennis. Харви, Дэвид (1990). Постмодернизмнің жағдайы. Мәдени өзгерістердің пайда болуын зерттеу. Оксфорд: Blackwell. Ихаб Хасан (2000), Постмодернизмнен постмодернизмге: жергілікті/жаһандық контекст, онлайн мәтін. Жан Франсуа Лиотар (1924–1998) – француз философы және әдебиет теориясының маманы, 1970-жылдардың соңынан бастап постмодернизмді қабылдауымен танымал. Ол «Постмодерн жағдайы: білім туралы есеп» (1979) еңбегін жариялады. Чарльз Артур Уиллард. Либерализм және білім мәселесі: Заманауи демократия үшін жаңа риторика. Чикаго университетінің баспасы. (1996).