Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын математигі және ғалымы (1682–1739)
ағылшын жер иесі және саясаткер
English mathematician and scientist (1682–1739)
the English landowner and politician
Николас Саундерсон (20 қаңтар 1682 – 19 сәуір 1739) – соқыр ағылшын ғалымы және математигі. Статистика тарихына қатысты бір зерттеушінің пікірінше, ол Байес теоремасын ең алғаш ашқан адам болуы мүмкін. Ол Кембридж университетінде математика профессоры қызметін атқарды, бұл лауазымды Исаак Ньютон, Чарльз Бэббидж және Стивен Хокинг та иеленген.
Nicholas Saunderson (20 January 1682 – 19 April 1739) was a blind English scientist and mathematician. According to one historian of statistics, he may have been the earliest discoverer of Bayes' theorem. He worked as Lucasian Professor of Mathematics at Cambridge University, a post also held by Isaac Newton, Charles Babbage and Stephen Hawking.
Өмірбаян
Саундерсон 1682 жылдың қаңтар айында Йоркширдегі Тёрлстоун қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы Джон және Энн Сандерсон (немесе Саундерсон) болды, әкесі акциздік қызметкер болып жұмыс істеді. Ол шамамен бір жасқа толғанда, шешек ауруынан көзі көрмей қалды, бірақ бұл оның әкесіне көмектесу арқылы арифметиканы үйренуіне кедергі болмады. Бала кезінде ол Пенистон қаласындағы Әулие Жоханның Крещение шіркеуі маңындағы қабір тастарына жазылған жазуларды бармақтарымен тегіс сызып, оқуға үйренген деген болжам бар. Оның алғашқы білімі Пенистон грамматикалық мектебіндегі тегін білім беру орнында өтті, онда ол француз, латын және грек тілдерін оқыды. 1700 жылы оған алгебра мен геометрияны жеке оқытушы үйретті, ал 1702 жылы Шеффилдке жақын орналасқан Аттерклиф академиясында логика мен метафизиканы оқыды. Ол оқытумен айналысуды қалағандықтан, Лукас профессоры Уильям Уистонның рұқсатымен Саундерсон математика, астрономия және оптика пәндерінен дәріс оқуға бекітілді. Оның оқыту еңбегі жоғары бағаланды. 1718 жылдың 6 қарашасында Саундерсон Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Ол сондай-ақ Спиталфилдс математикалық қоғамының мүшесі болды. Ол дифференциалдық есептеуге алғашқы жүйелі кіріспе жасады, бұл оның өлімінен кейін жарық көрген «Пайдалы есептерге қолданылған флюксиялар әдісі» атты еңбегінде егжей-тегжейлі сипатталған. Байес теоремасының ашылуы математика тарихындағы даулы мәселе болып қала береді. Ол Томас Байес заманынан бұрын ашылғаны белгілі болса да, басымдыққа ие болуға бірнеше үміткер бар, олардың ішінде Саундерсон да бар. Сол кезде математикалық зерттеулердің көп бөлігі жеке хаттар алмасу және ауызша талқылаулар арқылы жүргізілді, жарияланымдар арқылы емес. Статистика тарихшысы Стивен Стиглер осы хаттар мен талқылаулардың кейбірін іздеуге тырысқаннан кейін Саундерсонның ең ықтимал ашқыш екеніне қорытынды жасады, бірақ басқа статистиктер бұл тұжырымға қарсылық білдірді. Ықтималдық туралы сұраққа орайласып айтуға болады, бұл мәселе толыққанды шешілмейді, бірақ Саундерсон және басқалар туралы ықтималды сенім ретінде қала береді.
Saunderson was born at Thurlstone, Yorkshire, in January 1682. His parents were John and Ann Sanderson (or Saunderson), and his father made a living as an excise man. When he was about a year old, he lost his sight through smallpox; but this did not prevent him from learning arithmetic through assisting his father. As a child, he is also thought to have learnt to read by tracing the engravings on tombstones around St John the Baptist Church in Penistone with his fingers. His early education was at the free school, Penistone Grammar School where he learnt French, Latin and Greek. In 1700 a tutor taught him algebra and geometry, and in 1702 he attended Attercliffe Academy, near Sheffield, for logic and metaphysics. He wanted to teach and with the permission of the Lucasian professor, William Whiston, Saunderson was allowed to teach, lecturing on mathematics, astronomy and optics. His teaching was highly appreciated. On 6 November 1718 Saunderson was elected a fellow of the Royal Society. He was also a member of the Spitalfields Mathematical Society. He provided the first systematic introduction to Differential calculus, detailed in his posthumous work The Method of Fluxions Applied to a Select Number of Useful Problems. The discovery of Bayes' theorem remains a controversial topic in the history of mathematics. While it is certain to have been discovered before Thomas Bayes' time, there are several contenders for priority including Saunderson. At the time, much of mathematics research was performed through the exchange of private letters, and through verbal discussions, rather than publications. Historian of statistics Stephen Stigler concluded that Saunderson was the most probable discoverer after attempting to trace some of these letters and discussions, but has been challenged by other statisticians. Somewhat fittingly for a question about probability, it seems likely that the question will never be resolved completely but will remain as a probabilistic belief about Saunderson and others.
Мұра
Ол XVIII ғасырдағы романист Дени Дидроның "Көргендерге арналған соқырлар туралы хат" шығармасында өлім төсегінде жатқан ойдан туған кейіпкер ретінде бейнеленеді. Бұл шығармада адамның қабылдау арқылы ғана емес, сонымен қатар ақыл-ойы арқылы білім алуы қалай мүмкін екені талқыланады. Оның кейіпкері ешқандай қабылдауы жоқ, бірақ зейіннің күшімен ерекшеленетін, Құдайды түсінуге тырысатын адамды көрсетеді. Бұл оның өміріндегі танымалдылығының дәлелі, ол Стивен Хокинг сияқты икона ретінде пайдаланылды, оның креслосы кейіннен Хокингке тиесілі болды және ол да мүгедектік және гений туралы пікірталастарда жиі еске алынады. Пеннистонда, Сент-Джон шіркеуінің Сент-Джон бағында Сондерсонға арналған ескерткіш орнатылған. Оның туған үйі, Таунгейттегі Тюрлстондағы үйдің қабырғасында "Hic Natus Est" деген жазуы бар тас болған; үй ұзақ бұрын (1950 жылдарда) қирап кеткен, бірақ тас жақын маңдағы Таунэндтегі кішкентай бақтың қабырғасына орнатылған. Пенистон грамматикалық мектебінің ескі ғимараттарының бірі мен үйі, сондай-ақ жергілікті тұрғын үй көшесі Саундерсон Гарденз оның құрметіне аталған. 2006 жылы Сондерсонның өмірі Пеннистондағы Спрингвейл бастауыш мектебінің директоры Энди Платт жазған "No Horizon" мюзикліне айналдырылды. Мюзикль 2016 жылдың 3-27 тамызында Эдинбург фестивалінің шеңберінде қойылды.
He appears as a fictional character on his deathbed in eighteenth century novelist Denis Diderot's Letter on the Blind for the Use of those who can see, which discusses how man can acquire knowledge not only through perception, but also through reason. His character represents a person with no perception but endowed with logical genius, trying to comprehend God. This gives some indication of his celebrity status during his life, being used as an icon similarly to his chair's later occupant, Stephen Hawking, who also appears in debates about disability and genius. In Penistone, St John's Gardens at St John's Church features a memorial to Saunderson. His birthplace in a nearby house on Towngate, Thurlstone, bore a "Hic Natus Est" inscribed stone; the house is long gone (1950s) but the stone is built into a wall in a small garden at nearby Townend. One of the old school buildings and a house of Penistone Grammar School, and a local residential street, Saunderson Gardens, are named after him. In 2006, Saunderson's life was turned into a musical, No Horizon, written by Andy Platt, headmaster of Springvale Primary School in Penistone. The musical was performed at the Edinburgh Festival Fringe from 3–27 August 2016.