Кіріспе

Sambucus – Adoxaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Оның түрлі түрлері көбінесе қайың, қайыңгүл немесе қайың жемісі деп аталады.

Сипаттама

Қарама-қарсы орналасқан жапырақтар 5–9 жапырақшадан (немесе сирек 3 немесе 11) құралған қауырсын тәрізді болады. Әрбір жапырақ ұзын, ал жапырақшаларының жиектері тісті. Олар көктемнің соңында ірі шоғырлармен кішкентай ақ немесе қаймақ түсті гүлдерін жасайды; олардан кейін кішкентай қара, көк қара немесе қызыл жидектердің (сирек сары немесе ақ) шоғырлары пайда болады.

Химия

Самбук жемісі антоцианидиндерге бай, олар бірігіп, қара құлпынай шырынына қарқынды көк-қызыл түс береді, ал сумен араластырғанда қызыл түске өтеді.

Этимология

Атау ежелгі грек тіліндегі σαμβύκη сөзінен келген, ол ежелгі желді аспап, сыбызғы жасау үшін бұтақтардың қабығын алып тастау туралы айтады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл туыс әлемнің қоңыржай және субтропиктік аймақтарында таралған. Солтүстік жарты шардың кеңінен таралған түрі, Оңтүстік жарты шарда Австралия және Оңтүстік Американың кейбір аймақтарымен ғана шектеледі. Көптеген түрлері әсем жапырақтары, гүлдері және жемістері үшін кеңінен өсіріледі. Ежелгі шырша көбінесе шаруашылықтар мен үйлер маңында өседі. Бұл азотқа тәуелді өсімдік, сондықтан көбінесе органикалық қалдықтар төгілетін жерлерге жақын кездеседі. Ұлыбританияда ежелгі шыршалар көбінесе тік қоршау ретінде өсіріледі, себебі олар өте жылдам өседі, оңай иіліп, көп мөлшерде жапырақ жасайды, соның нәтижесінде "дайын қоршау" деген беделге ие болды. Ол топырақ түріне немесе pH деңгейіне сезімтал емес және жеткілікті күн сәулесі бар кез келген жерде өсе алады.

Экология

S. callicarpa жидектерін құстар мен сүтқоректілер жейді. Солтүстік Калифорнияда көшіп келе жатқан құйрықты көгершіндер ежелгі жидектермен қоректенеді. Ежелгі өсімдіктер кейбір Lepidoptera түрлерінің личинкалары үшін тамақ ретінде қолданылады, оның ішінде қоңыр құйрықты, буф эрмин, нүктелі моль, император молі, engrailed молі, жұтқыншақ молі және V мог. Үгітілген жапырақтары мен піспеген жемістерінің күшті, жағымсыз иісі бар. Калифорниядағы аңғарлық қайыңның ұзын мүйізді қоңыздары жиі қызыл немесе көк ежелгі бұталарының маңында кездеседі. Аналықтары жұмыртқаларын қабыққа түсіреді. Еуропалық ежелгінің (S. nigra) жабайы популяцияларындағы күшті иісті гүлдер көптеген ұсақ гүлді трипстерді тартады, олар гүлшоғырлар арасында тозаңды таратуға көмектеседі.

Өсіру

Самбук дәстүрлі түрде жидектері, тұқымдары, жапырақтары, гүлдері немесе олардан алынған экстракттар қолданылып келген. Самбук өсімдігінің сәндік сорттары бауларда әдемі гүлдері, жемістері және әсем жапырақтары үшін өсіріледі, олар жануарлар мен құстарға қоректену және баспана табуға мүмкіндік береді. Көптеген туалас түрлердің ішінде үш еуі әшекейлік өсімдік ретінде қолданылады: S. canadensis, S. nigra және S. racemosa.

Уыттылық

Бұл туыстың пісірілмеген жидектері мен өсімдіктердің басқа да бөліктері улы. 1983 жылдың тамызында Калифорния штатының Монтерей округінде 25 адамнан тұратын топ жаңа, пісірілмеген S. mexicana жидектерінен, жапырақтарынан және сабақтарынан сығылған шәрбатты ішкеннен кейін ауырды. S. callicarpa тұқымдарының улы екендігі және құсу немесе диарея тудыруы мүмкін екендігі хабарланды.

Тамақ

Шикі қара жиде 80% су, 18% көмірсулар және 1%-дан аз ақуыз мен майдан тұрады. Белгілі бір мөлшерде қара жиде тамақ энергиясын қамтамасыз етеді және С витаминінің бай көзі болып табылады, ол күндік қажеттіліктің 43% -ын құрайды. Сонымен қатар, қара жидеде В6 витаминінің (18% DV) және темірдің (12% DV) орташа мөлшері бар, ал басқа да қоректік заттардың маңызды мөлшердесі жоқ.

Тамақ қоспасы

Бүздігүл жемісі немесе гүлдері тұмау, суық тию, іш қату және басқа да жеңіл аурулардың алдын алу немесе олардан құтылу үшін диеталық қоспа ретінде қолданылады, олар шай, экстракт немесе капсула түрінде беріледі. COVID-19 пандемиясының басында бүздігүл қоспаларын қолдану жиіледі. Оның тиімділігін немесе қауіпсіздік деңгейін анықтау үшін жеткілікті зерттеулер жүргізілмеген. Бүздігүл шырынымен (алюминийді бекіткіш ретінде пайдалану) жіптерді "тынық қызғылт" түспен бояуға болады.

Басқа

S. callicarpa тұқымдасының жидегінен шарап жасауға болады. Сонымен қатар, оларды ішін қуысып, флейта, үрмелі мылтық және шприц ретінде қолданған. Бұған қоса, қара өскеннің бұтақтары мен жемістері себеттерді бояу үшін пайдаланылады. Осы сабақтарды қара өскен жидегінің сабақтарынан жасалған ерітіндіге малып, терең қара түске бояуға болады.

Мәдениетте

Ежелгі ағаштарға қатысты халық ауыз әдебиеті кең тараған және аймаққа қарай әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір дәстүрлерде ежелгі ағаш зұлымдықтан сақтайды және колдовствошылардан қорғайды деп есептеледі, ал басқа сенімдерде колдовствошылар көбінесе осы өсімдіктің астында жиналады, әсіресе жеміспен толы болғанда. Егер ежелгі ағашты кесіп тастаса, "Ежелгі ана" деп аталатын рух босатылып, кек алады. Ағашты тек Ежелгі анаға арнап өлең айтып кесуге болады. Рома халқы ежелгі ағаштан от жағу бақытсыздыққа әкеледі деп санайды. Гарри Поттер сериясының соңғы кітабында ежелгі ағаш бұтағынан жасалған таяқ маңызды рөл атқарады, бұл кітап "Гарри Поттер және Ежелгі таяқ" деп аталмақ болған.