Кіріспе
V ғасырдағы епископ және тарихшы Гидаций, сондай-ақ Идаций (шамамен 400 – 469 жж.) – кейінгі Батыс Римнің жазушысы және дін қызметкері. Рим провинциясы Галекиядағы Аква Флавия епискобы (қазіргі Португалияның Чавес қаласы, Вила-Реал ауданында орналасқан), ол өзінің заманының хроникасын жазған, ол 5-ғасырдағы Испания тарихы туралы ең маңызды мәліметтерді береді.
Hydatius, also spelled Idacius (c. 400 – c. 469) was a late Western Roman writer and clergyman. The bishop of Aquae Flaviae in the Roman province of Gallaecia (almost certainly the modern Chaves, Portugal, in the modern district of Vila Real), he was the author of a chronicle of his own times that provides us with our best evidence for the history of Hispania in the 5th century.
Өмірбаян
Гидаций 400 жыл шамасында Испанияның Галисия провинциясындағы Оренсе аймағындағы қазіргі Синцо-де-Лимияға жақын орналасқан римдік қала Сивитас-Лемиканың төңірегінде дүниеге келген. Жастығында анасымен бірге қасиетті жерге саяхат жасап, Бейтлехемдегі усақ үйінде Иерониммен кездескен. 417 жыл шамасында дін қызметкерлеріне қосылып, 427 жылы Галекиядағы Чавес (Римдік Аквае Флавия) қаласының епископы болып сайланған. Епископ ретінде ол римдік емес күштердің, әсіресе суэвилер патшаларының ықпалына тойтарыс беруге тиіс болды. Оның өмірінде империялық билік провинцияда бұрынғыдан гөрі номиналды сипатқа ие болған. Суэвилер 411 жылы Галекияға қоныстанған, олар мен жергілікті испан-римдік тұрғындар арасында үнемі шиеленіс туып тұрды. Осы орайда Гидаций 431 жылы суэвилермен күресу үшін императорлық үкіметтің батыстағы ең маңызды өкілі, генерал Флавий Этийге көмек сұраған делегацияға қатысқан. Бұл мәселенің қатар жүргізіліп, Гидаций өзінің епископтық округінде ғана емес, бүкіл Испанияда ерестікпен күресуге белсенділік танытқан. Ол сол замандағы маңызды епископтармен, Асторгалық Торибиус және Меридалық Антонинмен тығыз байланыста болған. Торибиуспен бірге ол ереске қарсы күресте көмек және кеңес алу үшін Папа Лео I-ге үндеген. Гидаций испандық еретиктерді маникейлер деп жиі айтса да, көптеген ғалымдар оның Присциллиандықтарды – аскет епископ Присциллианның ізбасарларын меңзегенін санайды. Присциллиан бірнеше шіркеу кеңестерінде еретик деп танылып, император Магнус Максимус 385 жыл шамасында оны сиқыршы ретінде жазалаған. Гидацийдің өмірінен көп мәлімет белгілі емес, бірақ 460 жылы жергілікті жаулары оны ұрлап алып, түрмеге қамағандығы мәлім. Бұл оның римдік Галекияның ішкі саясатында маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Гидаций шамамен 468 жылы немесе одан кейін қайтыс болған болуы мүмкін, себебі оның жылнамасы сол кезде күрт тоқтатылған.
Жылнама
Хидацийдың тарихи маңыздылығы – өмірінің соңына таман жазған хроникасы. Хроника – кейінгі антикалық дәуірде өте танымал тарихи жанр, бірақ Fasti consulares сияқты ескі хронографиялық жанрларда бұрынғысы бар. Әдейі христиандық жанр ретінде хрониканың басты мақсаты – адамзат тарихын Жаратылыс кітабындағы жаратылыстан бастап Мәсіхтің екінші келуіне дейінгі сызықтық прогрессия контекстінде көрсету. Әр жылға қатысты жазбада бір немесе бірнеше оқиға тізімделген, көбінесе өте қысқаша. Бұл форманың ең көрнекті өкілі – төртінші ғасыр епископы Евсевий еді. Иероним Евсевийдің грек хроникасын латын тіліне аударғаннан кейін 378 жылға дейін жаңартты. Иеронимнің аудармасы және жалғасы кең таралды, сондай-ақ басқалар да Иеронимнің жұмысын осылай жалғастыруға бел буды. Гидаций да осындай жалғастырушылардың бірі болды. Оның жалғасы Иеронимге алғыс айтатын кіріспемен басталады, содан кейін 379 жылдан басталады. Гидаций көптеген хронографиялық және тарихи дереккөздерге қол жеткізіп, төрт параллель хронологиялық жүйені пайдаланды. Осы себепті, әсіресе хрониканың соңында, оның хронологиясын қазіргі кездің кез келген күнтізбесіне аудару қиын болуы мүмкін. Бастапқыда Гидацийдің жалғасы әр жылға қатысты салыстырмалы түрде аз ақпарат ұсынады. Ол 427 жылдан бастап оқиғаларды замандас ретінде баяндайды, ал мәтін жылдар өте келе толысып, әдеттегі хроникадан гөрі көркем әдеби туындыға ұқсайды. Гидацийдің басты мақсаты – Батыс Рим империясында, әсіресе Испанияда азаматтық қоғамның ыдырауын көрсету, және ол бесінші ғасыр өмірінің өте қараңғы суретін салады. Оның терең пессимизмі дүние аяқталуға жақын деген сенімінен туындауы мүмкін, себебі ол 482 жылдың мамырында дүние аяқталады деп түсіндірілген, Томаға жазылған апокріфтік Мәсіхтің хатын оқыған. Осылайша, Гидаций әлемнің соңғы күндерін баяндап жатқанына сенген болуы мүмкін, және кейде оқиғаларды көңіл көншітпейтін етіп көрсету үшін жазбасын әдейі бұрмалаған. Бұл оның баяндауының кульминациялық нүктесіне, яғни 456 жылы Вестготтар патшасы Теодорих II-нің Рим императоры Авитустың қызметінде Суэвтердің астанасы Браганы тонауына ерекше қатысты. Оның кейде өте күрделі әдеби тәсілдеріне қарамастан, Гидацийдің хроникасы бесінші ғасыр оқиғаларының барысын қайта құру үшін маңызды ақпарат көзі болып табылады. Сонымен қатар, бұл 468 жылға дейінгі Испания тарихының жалғыз дерегі, осы жылдан бастап баяндау тоқтатылады. Гидацийдің 245–468 жылдарға арналған "Фасти консуларе" авторы екендігі күмәнді, ол біздің қолымыздағы жалғыз толық қолжазбаға қосылған. Хроника Migne, P. L. том 51, 873–890 және т. 74, 701–750; Fasti Consulares P. L., vol. 51, 891–914 беттерінде жарияланған.