Кіріспе

Шығыс Түркістан (ئۇيغۇرستان, Шәрқий Туркистан), сондай-ақ Ұйғырстан (ئۇيغۇرىستان, Уйғуристан) деп аталады, Қытай Халық Республикасының солтүстік-батыс бөлігіндегі шамалы анықталған географиялық аймақ, мағынасы мен қолданысына қарай өзгереді. Бұл термин 19 ғасырда орыс түркологтары, оның ішінде Никита Бичурин енгізді. Ол бұл атауды аймақ үшін қолданылып келген батыстың жалпы термині – "Қытай Түркістаны" дегенді алмастыруды көздеді. "Қытай Түркістаны" термині Цинь әулеті кезінде Оңтүстік Шыңжаңдағы Тарым бассейнін немесе Шыңжаңды тұтастай білдірген. Бұл өзгерту, атаудың ішіндегі қытайлық перспективаны ескергендіктен, және Шығыс Түркістанды басқа батыс түркі тілдес халықтармен байланысын күшейту мақсатында жасалды. Бірінші Шығыс Түркістан Республикасы 1933 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 16 сәуіріне дейін, ал Екінші Шығыс Түркістан Республикасы 1944 жылдың 12 қарашасынан 1946 жылдың 27 маусымына дейін болды. Шығыс Түркістан 1991 жылы құрылған Ұлттар мен халықтар ұйымының (ҰҰҰҰ) негізін қалаушы мүшесі болып табылады, онда оны Әлемдік Ұйғыр Конгресі өкілдік етті. 2004 жылдың қыркүйегінде Вашингтон қаласында Шығыс Түркістанның эмиграциядағы үкіметі құрылды.

Этимология

"Шығыс Түркістан" термині 19 ғасырда орыс түркітанушылары, оның ішінде Никита Бичурин, бұл атауды аймақтың батыста қолданылатын "Қытай Түркістаны" деген жалпы атын алмастыру мақсатымен қолданған. "Қытай Түркістаны" термині Цинь әулеті тұсында Оңтүстік Шыңжаңдағы Тарым алқабын немесе кейде Шыңжаңды толығымен білдірген. "Уйғырстан" термині "ұйғырлар мекені" деген мағынаны білдіреді. Бұл атауды аймаққа орта ғасырлық мұсылман географтары берген.

ХХ ғасырдан бұрын

Қытайда Батыс аймақтар (ئۇيغۇر: Qurighar, Қуриғар) термині Юмен қақпасының батысындағы аймақтарды білдіреді. б.з.д. 2 ғасырда қытай жазушылары Тақламақан шөлісінің солтүстік және оңтүстік шетіндегі қала-мемлекеттерді «Батыс аймақтардың қабырғалы қала-мемлекеттері» деп атады. 60 жылы Хань әулеті Батыс аймақтарды қорғауға алды, оларды шағын ауыл шаруашылығы әскери отарларымен жанама басқарды. Бас протектор Улейде (Карасахраның батысында) орналасты. Қала-мемлекеттер бір-бірімен тәуелсіз саясат жүргізе алды. 9 жылы аяқталған Батыс Хань кезеңінен кейін Қытай 94 жылы билігін қайта орнатып, ресми түрде 107 жылға дейін сақтады. Ішкі сепаратистік күштерді жойғаннан кейін Шығыс Хань әулеті Батыс аймақтардың бас өкілі деп белгілі жаңа протекторат құрды. Хань дәуірінен бастап Қытай үкіметтері аймақтағы әртүрлі халықтардың сепаратистік қозғалыстарын және жергілікті көтерілістерін басуға мәжбүр болды. «Түркістан», яғни «түркілер мекені» деген сөзді араб географтары 9-10 ғасырларда Сыр өзенінің солтүстік-шығысындағы аймақ деп түсіндірді. Араб жазушылары үшін түркілер – түркі тілді көшпелілер, ал парсы тілді оазис тұрғындары емес. 16 ғасырда Шағатай хандығы Батыс Шыңжаңды және оның айналасындағы аймақты, сол кезде Моғолистан деп аталған жерді исламдастырып, түркілендірді. Қытайдың Мин әулеті Шығыс аймақтарды бақылауда ұстады. Мин әулетінің құлауынан кейін батыс моңғол тобы «Қытай тартары» деп белгілі болған, немесе шығыс Шыңжаңда саяси құрылым құрды, оңтүстік Шыңжаңға қарай кеңейді. 1755 жылы Цин әулеті моңғол Дзунгар хандығын жеңіп, Шыңжаңда екі аумақты басып алды. Дзунгарлар тұратын солтүстік аумақ Дзунгария деп аталды, ал дзунгарлар басқарған және кен шығарған оңтүстік аймақтар Хуйцзян (Хуй чианг) немесе Алтышаһар деп аталды, оны «Кішкентай Бұхара» деп таныстырды. 1851 және 1881 жылдар аралығында Ресей Шыңжаңдағы Іле аңғарын басып алып, Цинмен сауда және орыс қоныстанғандар үшін құқықтар туралы келіссөздерді жалғастырды. Жаңа орыс атауларына қарамастан, Орталық Азияның түпкі тұрғындары өз аумақтарын атағанда «Түркістан» сөзін қолданбады. Осы кезде батыс жазушылары Түркістанды орыс және қытай бөліктеріне бөліп қарастыра бастады, ал «Шыңжаң» сөзі Шыңжаң аймағын сипаттау үшін қолданылды. «Шығыс Түркістан» түркі тілінде сөйлейтін және ислам дінін ұстанатын халықтардың Қытай билігіне қарсы көтерілуге шақыру айқайына айналды. Пан-исламизм мен пан-түркізмнің ықпалымен бұл сепаратистер қысқа өмір сүрген ислам республикасында шариғат заңын міндетті түрде енгізген конституцияны қабылдады. Бірінші Шығыс Түркістан географиялық терминнің саяси мағынасын берді және «мәжүсіліктерді» шеттетуге бағытталды. 1955 жылдың 1 қазанында Қытай Коммунистік партиясының төрағасы Мао Цзэдун Шыңжаңды «Уйғыр автономиялық аймағы» деп жариялады. Кеңес Одағы бастапқыда өзінің ұйғыр зерттеу бағдарламаларының жарияланымдарын тоқтатып, 1960 жылдардағы Қытай-Кеңес қарым-қатынасының нашарлауынан кейін, Қытайға қарсы «идеологиялық соғыс» аясында ұйғыр зерттеу бағдарламасын қайта жандандырды. Қытай-Кеңес қарым-қатынасының нашарлауы кезінде Кеңес Одағының Коммунистік партиясының ұйғыр тарихшысы Тұрсын Рахимов 1981 жылы жарық көрген «ҚХР-дағы хань емес халықтардың тағдыры» атты кітабында «Шығыс Түркістан мен Дзунгарияның екеуі де Қытай тарапынан басылып алынып, Шыңжаң деп қайта аталғанын» айтты. Ол кейде Шығыс Түркістан мен Шыңжаң сөздерін бір-бірімен алмастыра қолданды. Сонымен қатар, Мәдени революция және революцияның «жергілікті ұлтшылдыққа» қарсы науқандары кезінде үкімет Шығыс Түркістан терминін ұйғыр сепаратизмімен және «境外敵對勢力» (шетелдегі жауынгер күштер)пен байланыстырып, оны қолдануға тыйым салды. Кеңес тарихнамасы ұйғыр тарихының ұйғыр тіліндегі нұсқасын жасады. Алмас Орталық Азияны «ұйғырлардың отаны» және «әлемдік мәдениеттің ежелгі алтын бесігі» деп мәлімдеді. 1990 жылдары Кеңес Одағының ыдырауы және жаһандық исламның күшеюі Шыңжаңдағы сепаратистік сезімдерді қайта жаңғыртты және 1990 мен 2001 жылдар аралығында 162 адамның өмірін қиған саяси зорлық-зомбылық толқынына әкелді. Бұл 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін Шыңжаңдағы саяси зорлық-зомбылық туралы ақпаратты ашық жариялаудың және Шығыс Түркістан террористерін басу үшін халықаралық көмек сұраудың бір бөлігі болды. ҚХР-ның Шығыс Түркістанға деген құқығын дәлелдеу үшін 2019 жылы «Шығыс Түркістан» ешқашан болмаған, ол тек «Шыңжаң» деп аталған және ежелгі тарихтан бері Қытайдың бір бөлігі болғандығын мәлімдеген ақ кітап жарияланды. Шығыс Түркістан тарихи тұрғыдан Қытайдың ажырамас бөлігі ретінде қарастырылмаған, керісінше, хан қытайлары отарлаған, олардың ұйғыр халқымен ортақ ештеңесі болмаған.

Ағымдағы жағдай

Шыңжаң тарихы, әсіресе Қытай үкіметі мен ұйғыр сепаратистері арасында даулы болғандықтан, Шыңжаңның ресми және жалпы атауы (оның ұйғыр тілінен алынған сөзі Шинжаң) тәуелсіздікке ұмтылушылар тарапынан қабылданбайды. "Шығыс Түркістан" термині, орыс тілінен шыққан, "Батыс Түркістанмен" немесе қазіргі тәуелсіз Орталық Азия мемлекеттерімен байланысты екенін көрсетеді. Сепаратистер үшін Шығыс Түркістан Шыңжаңмен немесе олар Шыңжаңда құруды көздейтін тәуелсіз мемлекетпен шектеседі. "Шығыс Түркістан" терминін жақтаушылар Шыңжаң атауының мақтаншылыққа толы екенін айтады, себебі егер қытай іріктемелерін нақты мағынасында, есім ретінде емес, қарастырсақ, онда Шыңжаң "Жаңа аумақ" дегенді білдіреді, – "Шығыс Түркістан" сияқты. Сепаратистер арасында "Шығыс Түркістан" немесе "Уйғырстан" терминдерін қолдану туралы бірлік жоқ, бірақ "Шығыс Түркістан" қозғалысы әлі де ұйғырлардың құбылысы болып табылады. Қазақтар мен хуэй мұсылмандары көбінесе бұл қозғалыстан алшақ. Тарихи тұрғыдан алғанда, "Уйғырстан" "Күмүл-Турфан" солтүстік-шығыс шөл аймағын білдірген. "Қытай Түркістаны", тарихи мағынада "Шығыс Түркістанмен" мағыналас болғанымен, Қытайда "Шығыс Түркістан" және "Уйғырстан" терминдері Шыңжаңның көп бөлігін (даулы Ақсай Чин аумағын қоспағанда), сондай-ақ Батыс Ганьсудың бір бөлігін (Субэй моңғол автономиялық округі, Ақсай қазақ автономиялық округі, Дунхуан қаласы және Гуачжоу округі) және Цинхайды (Ленгху және Мангнай) қамтиды. Дүниежүзілік ұйғыр конгресі Шығыс Түркістанды 1949 жылы "құрамына қосылған көрші қытай провинциясы" деп есептелетін аумақтармен бірге Шыңжаңның аумағы деп санайды.