Кіріспе

Шыңшылалар туысы – екі түрге бөлінетін (Chinchilla chinchilla және Chinchilla lanigera) қыңыршақтардың Caviomorpha құрылымдық тобына жататын, көбінесе сумерек уақытында белсенді болатын сүтқоректілер. Олар Оңтүстік Американың Анд тауларында табиғи ортада өседі. Олар "топтар" деп аталатын колонияларда, теңіз деңгейінен жоғары биіктікте тіршілік етеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, шиншиллалар Боливия, Перу және Чилидің аймақтарында мекендеген, бірақ бүгінде олардың табиғи колониялары тек Чилиде ғана кездеседі. Вискахалармен бірге, олар Chinchillidae тұқымдасын құрайды. Сондай-ақ, шиншилла егеуқұйрыққа да жақын туыс. Шиншилланың құрлықта тіршілік ететін сүтқоректілердің ішіндегі ең тығыз жүні бар – бір шаршы сантиметреге шамамен 20 000 түк келеді, әр түк қуысынан 50 түк өседі. Суда теңіз суырының жүні одан да тығыз болады. Шиншилланың аты Анд тауларында тұратын және оның қалың, барқыттай жүнін киген шинча халқының есімімен байланысты. 19-шы ғасырдың соңына қарай шиншиллалар өте сирек кездесетін болды, себебі олардың өте жұмсақ жүні үшін ауланды. Қазіргі кезде киім және аксессуарлар үшін тері өнеркәсібінде қолданылатын шиншиллалардың көпшілігі шаруашылықта өсіріледі. C. lanigera-дан тараған үй шиншиллалары кейде үй жануарлары ретінде ұсталады және оларды "қалта жануарларының" бір түрі деп санауға болады.

Қорғау

Қазіргі уақытта шиншилланың екі түрі де IUCN Қауіп төнген түрлердің қызыл тізімінде жойылу қаупі төніп тұрған түрлер ретінде тіркелген, себебі соңғы 15 жылда олардың әлемдік популяциясы шамамен 90%-ға азайған.

Қалпыны өндіру

Халықаралық деңгейде шиншилла терісі саудасы 16 ғасырға дейін жетеді. Олардың жүні өте жұмсақ болғандықтан танымал, себебі әрбір шаш түбінен (орташа есеппен) 25 шаш шығады. Түсі көбінесе өте тегіс келеді, бұл оны кішкентай киімдерге немесе үлкен киімдердің астарларына өте ыңғайлы етеді, бірақ кейбір үлкен бұйымдарды толығымен жүндерден жасауға болады. Шиншилла жүнінен тігілген бір толық ұзын тонға 150-ге жуық тері керек болуы мүмкін, себебі шиншиллар салыстырмалы түрде кішкентай. Оларды жүні үшін пайдалану бір түрдің жойылуына алып келді, ал қалған екі түріне қатты қысым жасады. Енді жабайы шиншилларды аулауға тыйым салынған болса да, жалғасып жатқан браконьерлік салдарынан олар құрып кетудің қаупінде тұр. Шаруашылыққа үйретілген шиншилларды әлі де жүні үшін өсіреді.

Үй жануарлары ретінде

Үй шишиллалары Chinchilla lanigera, яғни ұзын құйрықты шишилладан таратылған. Олар жабайы табиғатта көбірек кездеседі, себебі екінші түрі, Chinchilla chinchilla, немесе қысқа құйрықты шишилла, жоғалып кетуге айналғанша ауланды. Сондықтан үй шишиллаларының денесі жұқа, құйрығы ұзын және құлақтары үлкен болады. Жабайы табиғатта шишилланың орташа өмір сүру ұзақтығы он жылды құрайды; алайда, адам күтімінде олар 20 жылға дейін өмір сүре алады. Олардың тістері өмір бойы тоқтаусыз өсетіндіктен және терлеу қабілеті болмағандықтан, олар температурасы бақыланатын ортада өмір сүруі керек. Бұл жануарлар инстинктивті түрде аптасына бірнеше рет, ұсақ күйіс тасынан жасалған арнайы шаңда қоршалып, шаңмен күйіндеп терілерін тазартады; олар суда шомылмайды. Олардың тығыз жүні паразиттерге, мысалы, бітелерге қарсы тұрады және тері қабыршықтарының түсуін азайтады. Үй шишиллаларына тағам, су және жасырынуға болатын орындарға оңай қол жеткізу қажет, онда олар ұзақ уақыт бойы бұзылмай ұйықтауға болады. Шишиллалар көбінесе өте әлеуметтік жануарлар, сондықтан иелері үй жануарларымен жиі араласуы керек. Сонымен қатар, олардың есту қабілеті өте сезімтал және күтпеген, қатты дыбыстар оларды оңай қорқытады.

Ғылыми зерттеулерде

Шыңшылалар 1950 жылдан бері зерттеулерде пайдаланылып келеді. 1970 жылдан бері зерттеушілердің шыңшылаларға деген ең басты қызығушылығы – олардың есту жүйесі. Шыңшылаларды жануарлар моделі ретінде қолданатын басқа зерттеу салаларына Шагас ауруы, асқазан-ішек аурулары, пневмония және листериоз, сондай-ақ Йерсиния және Псевдомонас инфекцияларын зерттеу кіреді.

Сынған жерлер

Шыншылалар белсенді өмір сүреді және жеңіл жарақаттардан жақсы жазылады. Сүйек сынулар қиындық тудыруы мүмкін, себебі шыншылалар артқы аяқтарына отырып, алдыңғы аяқтарымен жейді, сондықтан көптеген жарақаттар олардың табиғи тамақтану әдеттерін бұзады.

Сезімталдық

Кейде шиншилла өсірушілер жануарларының құрысуларын байқайды. Әдетте, мұндай жағдайлар сирек кездеседі және бірнеше секундқа ғана созылады, ең көп дегенде бірнеше минутқа дейін. Құрысу – мидың қан кетуі сияқты мәселесі, диетадағы витаминдердің немесе тамақ элементтерінің жетіспеуі, немесе жүйке жүйесінің зақымдануы сияқты түрлі себептерден туындаған симптом. Егер шиншиллалар жұптасқаннан кейін құрысу байқалса, бұл қан айналымымен байланысты болуы мүмкін. Тобылғыша ұсталатын кейбір шиншиллалар басқа шиншиллалардың бірінші тамақтанып жанын көргенде, тамақтану кезінде стрестен құрысуға ұшырайды. Құрысудың алдын алу үшін В витамині, жүрекке арналған дәрілер немесе кальций инъекциясы қолданылуы мүмкін.

Жұқпалы аурулар

Листериоз шиншиллалардың әдеттегі ауруы емес, бірақ топтық жағдайда тұрғанда, ол қоғамда ас қорыту жолының ауруы ретінде таралуы мүмкін. Пастерелла жұқпалы азық арқылы жұғады, содан кейін шиншиллалар тобы арасында таралады. Симптомдары: әлсіздік, ас қорытудың бұзылуы және қызба. Pseudomonas aeruginosa инфекциясы табиғатта кең таралған және көптеген жануарлар сияқты шиншиллаларға да әсер етуі мүмкін. Олар шиншиллалардың кең ауқымда қырылуына және жүкті шиншиллалардың спонтанды түрде түсік тастауына себеп болуы мүмкін. Тыныс алу жолдарының инфекцияларын көптеген патогендер тудыруы мүмкін, бірақ себебіне қарамастан, көбінесе тыныс алудың қиындығы мен мұрыннан шырыш бөлінуіне әкеледі. Жас шиншиллалар осы ауруға көбірек бейім, және бұл инфекциялар жұқпалы болса да, эпидемияға айналуы екіталай. Асқазан-ішек жолының бұзылулары іш қату немесе диарея түрінде көрінеді. Бұл көбінесе диетамен байланысты, бірақ диета оптималды болса, жұқпалы аурудың белгісі болуы мүмкін. Шиншиллалардағы іш қатуды топта байқау қиын, себебі жануардың популяцияның қалдықтарын өндіруге қатыспағаны анық көрінбейді. Егер анықталса, жеңіл емдеуге фекалияны жұмсарту үшін парафин беру жатады.

Психикалық денсаулық

Шыншылалар оңай стресске ұшырайды, және олар бақытсыз болған кезде, физикалық белгілер біліне бастауы мүмкін. Үй жануарлары шыншылаларындағы стрестің жиі кездесетін белгісі – жүнді шайнау (немесе жүнді қырқу), бұл терінің біркелкі емес түйіршіктеріне әкелетін, артық күтімге байланысты мінез-құлық; шыншылалар өз жүндерін немесе бір клеткадағы басқа шыншылалардың жүнін шайнауы мүмкін. Жүнді шайнау кейде тұру ортасын өзгерту арқылы жеңілдетілуі мүмкін, бірақ кейбір сарапшылар оның ата-анадан балаға генетикалық жолмен берілетінін айтады. Әдетте, жүнді шайнаудың өзі физиологиялық қиындықтар тудырмайтын қаусіз симптом болып табылады. Науқас шыншылалар стресске ұшыраса, тамақ ішпей қалуы мүмкін, бұл оларды одан да әлсіретеді. Топта өмір сүретін шыншылалар, әсіресе ақпан-наурыз және тамыз-қыркүйек айларында көбейген кезде, ерекше сезімтал болады. Шыншылалар әлеуметтік жануарлар және көбею маусымында өз жұптасын ауыстырса, көңілі қалуы мүмкін. Олар осы кезде диетаның өзгеруіне де алаңдайды.

Фармацевтикалық емдеу

Шиншиллалар асқазан-ішек проблемалары үшін хлорамфеникол, неомицин немесе спектиномицинмен емделуі мүмкін. Ішуге арналған суда ерітілген сульфаномидтерді қолдануға болады. Колистин тиімді антибиотик болуы мүмкін.