Кіріспе

саяси билеуші. Заң немесе конституциямен шектелмейтін абсолюттік билеуші.

Тиран, осы сөздің қазіргі ағылшын тіліндегі қолданылуы бойынша, заңмен шектелмейтін немесе заңды билеушінің егемендігін тартып алған абсолюттік билеуші. Көбінесе қатыгез деп суреттелген тирандар өздерінің билігін сақтау үшін қатыгездікке жүгінеді. Бастапқы грек сөзі конституциялық құқықтарсыз билікке келген абсолюттік егеменді білдірді, бірақ бұл сөз Архаикалық және ерте Классикалық кезеңдерде бейтарап мағынаға ие болды. «Тиранның үкім шығару құралы – ақыл-ойы жоқ», – делінген цитатада. Тирандық адамның ең жақсы бөлігі (ақыл-санасы) құлдықта болғандықтан, ол өзі құлдықта, ал тирандық мемлекет те ақыл-сана мен тәртіпсіздіктен құлдықта болады. Энциклопедияда бұл термин «өзінің құмарлықтары мен әділетсіз тілектерімен заңдарды алмастырып, өз азаматтарын құрбан ететін егеменді билікті тартып алған адам» деп түсіндіріледі. Біздің заманымыздан бұрынғы V және IV ғасырларда, әсіресе Сицилияда, әскердің қолдауына ие болған жаңа типтегі тирандар пайда болды. Тирандық айыптауларын үкіметтің түрлі формаларына қолдануға болады:
бір адамның билігіне (автократияда),
азшылықтың билігіне (олигархияда, азшылықтың тираниясы),
көпшіліктің билігіне (демократияда, көпшіліктің тираниясы).

Этимология

Ағылшын тіліндегі "тиран" атауы орта ағылшын тілінде 1290 жылдардан бастап ескі француз тілі арқылы қолданыла бастады. Сөз латын тіліндегі *tyrannus* сөзінен шыққан, ол "заңсыз билеуші" деген мағынаны білдіреді, ал бұл сөз өз кезегінде грек тіліндегі τύραννος (*tyrannos*) – "монарх, қала-мемлекеттің билеушісі" сөзінен туындаған. *Tyrannos* сөзінің өзі грек тіліне дейінгі дәуірге, мүмкін Лидиядан бастау алады. Соңғы "t" әрпі ескі француз тілінде *ant* жұрнағының қазіргі уақыт есімдік түрімен байланысты пайда болған.

Анықтама

"Тирандық" сөзі гректерде ғана емес, ұлы кітаптар дәстүрінде де көптеген мағыналарда қолданылады. Бұл сөз бұрын этикалық айыптауды білдірмейтін, полисте дәстүрлі емес жолмен атқару билігіне ие болған кез келген адамды – жақсы немесе жаманды – ғана атайтын. Тирандарға қолдау көрсетушілердің қатарында олигархтар, өсіп келе жатқан орта тап немесе жерсіз немесе бай жер иелеріне қарызы бар шаруалар болуы мүмкін. Грек тирандары өз қала-мемлекеттерінен тыс жерлерден жалдамалы әскерлерді пайдаланып билікте қалып келді. Тирандықтың әжуасын айту үшін Талес "қарт тиранды" көрудің ең таңғажайып нәрсе екенін жазды, яғни тирандар ұзақ өмір сүру үшін халықтың қолдауына ие бола алмайды.

Архаикалық төрешілер

Грек тілінде "тиран" деген сөзді алғаш рет Платоннан үш ғасыр бұрын өмір сүрген ақын Архилох Лидия патшасы Гигес туралы айтқанда қолданған. Патшаның билікке ие болуы дәстүрден тыс болды. Архаикалық кезеңдегі тирандардың өркендеу дәуірі б.з.д. 6-шы ғасырдың басында басталды, осы кезде Клейсфен Пелопоннес жартыаралындағы Сиционды, ал Поликрат Самосты басқарды. Осы кезеңде Эгей теңізі аймағындағы көптеген үкіметтер халық көтерілісінен құлады. Спартаның амбициялық және қабілетті ефоры Хилон, жағымсыз тирандық билікке қарсы тұруды көздеген топтармен ортақ мүддеде болу арқылы көршілес мемлекеттер арасында берік одақ құрды. Сицион, Коринф және Афина тирандарына қарсы араласу арқылы Спарта парсылардың шапқышылығынан бұрын гректердің жетекшілігін өз мойнына алды. Сонымен қатар, Персия Грекияға еніп кірісе бастады, және көптеген тирандар оларды биліктен құлатуға тырысқан халық күштеріне қарсы Персиядан көмек сұрады.

Қорынт қаласы

Қорынт ежелгі грек тирандарының біріне пана болды. Коринфте отарлау кәсіпорындарынан түскен байлық, шарап пен май экспорттауынан ашылған жаңа мүмкіндіктер, сондай-ақ шетелде жұмыс істеген жалдамалы гоплиттер әкелген Шығыс Жерорта теңізінің жаңа тәжірибелері жаңа орта құрды. Кипселге үстем, бірақ беделсіз Бакиад әулетінің аристократиялық билігін құлатуға жағдай жасалған еді. 657 жылы әулет мүшелері өлтірілді, жазаланды, қуылды немесе жер аударылды. Оның билігінде Коринф экономикалық өркендеді, ал Кипсел күзетшілерсіз билік жүргізді. Ол өзінің орнын ұлы Периандрға қалдырғанда, тирандық бұрынғыдай сенімді болмады, Периандр өзіне жеке адал жалдамалы әскерлерге мұқтаж болды. Дегенмен, Кипсел мен Периандрдың басшылығымен Коринф отарлау кәсіпорындарына бақылауды кеңейтіп, күшейтті, ал коринфтік керамика экспорты гүлденді. Алайда, тирандардың тұрақты түрде билік тізгінін ұстап беруі сирек кездеседі. Периандр жүкті әйелін есіктен төмен лақтырып өлтірді, оның қарындастарын тірідей өртеп жіберді, ұлын жер аударды, қайын атасымен соғысты және өзінің жауы деп санайтын 300 ұлын кемсітпекке тырысты. Ол өзінің орнын сақтап қалды. Периандрдың ізбасары одан да бақытсыз болды және қуылды. Содан кейін Коринтке әлсіз олигархия билік етті, ал Афина мен Спартаның өркендеуі оны басып тастады.

Афина

Афина архаикалық кезеңнің соңында өзінің тирандарын қабылдады. Афинада тұрғындар алғашқыда Пейсистратосқа (Афина заң шығарушысы Солонның туысы) тиран атағын берді, ол 546 ж.б.д. екі сәтсіз әрекеттен кейін өзін тиран етіп орнатуға қол жеткізді. Зәйтүн майы экспортының өсуінен гүлденген жазықтың шаруалары мен жер иелерінің қолдауымен, сондай-ақ Марафоннан келген өзінің жақтастарының арқасында, ол авторитарлық билікке ие болды. Афина мемлекеттік культын дамытуды, фестивальдерді ұйымдастыруға ынталандыруды, жүлдесі зәйтүн майымен толтырылған құмыралар болған Панафиналық ойындарды қолдауды және Дионисияны қолдауды (соңында афиналық драманың дамуына әкелді) қамтитын, амбициялық қоғамдық жұмыстар бағдарламасы арқылы Пейсистрат жеке танымалдығын сақтап қалды. Одан кейін оның ұлдары билікке келді, ал афиналық демократияның өсуімен «тиран» атауы әдеттегі жағымсыз мағынасын алды. 514 ж.б.д. Афинада Аристогейтон мен Гармодийдің Пейсистраттың ұлы, тиран Гиппархты өлтіруі «тиран өлтірушілер культының» (яғни тирандарды өлтірушілер культының) бастауы болды. Бұл культтың ерекшелігі – тирандыққа деген жек көру. Персиядан қаржылық көмекке қарамастан, 510 ж.б.д. Пейсистратидтер интрига, жер аудару және спарталық әскердің көмегімен қуылды. Тирандыққа қарсы көзқарас 508 ж.б.д. Клеисфен саяси жүйені демократияға ұқсататын реформа жасағаннан кейін Афинада одан да күшейді. Гиппиас (Пейсистраттың басқа ұлы) парсылардың атынан гректерді билеуді ұсынды және парсыларға гректерге қарсы әскери кеңес берді. Спарталықтар 404 ж.б.д. жеңілген Аттикаға таңған Отыз Тиранды әдеттегі мағынада тиран деп санауға болмайды, олар іс жүзінде олигархия болды.

Сицилиялық төрешілер

Ең танымал сицилиялық тирандар архаикалық кезеңнен көп уақыт өткен соң пайда болды. Сицилиядағы тираниялар да ұқсас себептермен туындады, бірақ мұнда Карфагендік шабуылдың қатері тиранияны ұзартты, халықтың қолдауымен әскери басшылардың билікке келуіне мүмкіндік берді. Сиракузалық Гело, Иеро I, Дионисий Ақсақал, Дионисий Кіші және Агатокл сияқты сицилиялық тирандар зәулім сарайлар ұстап, мәдениеттің демеушілері болды. Сицилиялық тирандардың өміріне қауіп төнгенін "Дамоклдың қылышы" әңгімесі көрнекті түрде бейнелейді.

Кейінгі төрешілер

Македонияның б.з.б. 4 және 3 ғасырлардағы гегемониясы кезінде Грецияда, әсіресе Пелопоннес аймағының көптеген қалаларына марионеткаларын орнатқан Антигон II Гонат патшаның билігі тұсында тирандардың жаңа буыны пайда болды. Мысалы, Сикиондық Клеон, Мегаполистік Аристодем, Аргостық Аристомах I, Сикиондық Абантидас, Аргостық Аристипп, Мегаполистік Лидиадас, Аргостық Аристомах II және Гермионалық Ксенон. Осы билеушілерге қарсы б.з.б. 280 жылы демократиялық қалалар Ахай одағында бірігіп, өздерінің ықпалын Коринф, Мегарис, Арголис және Аркадияға дейін кеңейтті. Б.з.б. 251 жылдан бастап Сикиондық Арат басшылығымен ахайлар көптеген қалаларды азат етті, кейбір жағдайларда тирандарды биліктен бас тартуға көндірді. Арат б.з.б. 213 жылы қайтыс болған кезде, Грекия 15 жылдан астам уақыт бойы тирандардан бос болды. Грек құрлығындағы соңғы тиран, Спарталық Набис б.з.б. 192 жылы өлтірілді, ал оның өлімінен кейін Пелопоннес Ахай одағындағы тұрақты демократиялардың конфедерациясы ретінде біріктірілді.

Римдік төрешілер

Рим тарихшылары Суэтон, Тацит, Плутарх және Иосиф Флавий "еркіндікке" қарсы "тирандық" терминін жиі қолданды. Тирандық императорлық үкіммен және Рим Сенатының билігін артық мөлшерде өздеріне қаратып алған билеушілермен байланысты болды. "Еркіндікті" қолдаушылар көбінесе Республика мен Сенаттың жақтастары болды. Мысалы, Юлий Цезарь және оның өлтірушілері туралы жазғанда Суэтон былай деді:

Империя азаматтары тирандарды анықтауда сақтық танытты. "Цицеронның басы мен қолы кесіліп, Сенат трибунасына қадалды, бұл әркімге тирандыққа қарсы сөйлеудің қауіптілігін еске түсіру үшін жасалды". Содан бері тирандықты абстрактілі түрде талқылауға бейімділік пайда болды, ал тирандардың мысалдарын ежелгі грек билеушілерімен ғана шектеуде. Философтар тарихшылардан көбірек ойын жеткізе білді. Иосиф Флавий Киелі кітаптар тарихында (Жүдейлердің көнелігінде) Нимрод, Мұса, Маккавейлер және Ұлы Ирод сияқты тирандарды атады. Ол сондай-ақ кейінірек билік құрған бірнеше тирандарды да көрсетті.

Грек саяси ой-пікірлері

Гректер узурпаторларды да, узурпаторлардан билікті мұра еткендерді де тирандар деп атаған. Полибий (б.з.д. ~150) бір адамның билігі (монархия / атқарушы) билік формасы ақырында тиранияға айналады деп көрсетті. Грек философтары заңдылық пен абсолютизмге қарағанда биліктің сапасын жоғары бағалаған. "Платон да, Аристотель де патшаны жақсы монарх, ал тиранды жаман деп атайды. Екеуі де монархияны, яғни бір адамның билігін, ол билеушілердің игілігі үшін болғанда, патшалық деп, ал билеушінің мүддесі үшін болғанда, төрешіл деп атайды. Екеуі де заңсыздықты - қолданыстағы заңдарды бұзу немесе заңдылықсыз жеке билік - төрешіліктің белгісі деп санайды". Бұл классиктер арасындағы консенсустық ұстанымға ие бола алады, бірақ ол бірауыздан емес. Томас Хоббс бұған келіспей, монархтар арасында зұлым немесе ізгі болу сияқты объективті айырмашылық жоқ деп мәлімдеді. "Монархияға риза еместер оны төрешілік деп атайды, ал аристократияға риза еместер оны олигархия деп атайды: демократияның астында қайғырып жүргендер оны анархия деп атайды". Данте Алигиеридің "Илаһи комедиясының" бірінші бөлігінде тирандар ("қан мен олжаға қол жеткізгендер") тозақтың жетінші деңгейінде сипатталады, онда олар қайнап жатқан қанға батырады. Бұлардың қатарына Ұлы Александр мен Атилла Гунн кіреді және олар жол тонаушылармен бірдей деңгейде. Николо Макиавелли өзінің Ливий туралы баяндамаларында бір адамның (әдетте ол "принц" деп атайды) барлық билігін "тирандық"пен байланыстырады, бұл биліктің заңдылығына қарамастан. Ол сондай-ақ бостандықты республикалық режимдермен бірдейлендіреді. Кейде ол республика басшыларын "бастылар" деп атайды. Ол "Принцте" бұл сөзді ешқашан қолданбайды. Ол сондай-ақ төрешіліктің дәстүрлі көзқарасына қосылмайды және өзінің Дискурстарында кейде тирандарға кеңесші ретінде әрекет етеді. Ежелгі гректер, сондай-ақ Рим республикашылары, жалпы алғанда, көп адамдар халық төңкерісін жүзеге асыруға тырысқанда, өте сақ болды. Шекспир өзінің "Жулиус Цезарь" пьесасында осындай римдіктердің бірі, Маркус Юниус Брут, тирандыққа қарсы күресін суреттейді. Гиббонның Рим империясының құлдырауы мен құлдырауы, І том, ІІІ тарау, Август реформаланған сенатпен билікті бөліскенде, тиранның билігін қабылдағаны көрсетілген. "Қиын қарсылық көрсеткен соң, айлакер тиран сенат бұйрықтарына мойынсұнып, провинциялардың басқаруын және Рим әскерінің бас қолбасшысын қабылдауға келісті". Рим империясы "қалыптасқан монархия ретінде анықталуы мүмкін". Рим императорлары құдайға айналдырылды. Гиббонс императорларды тирандар деп атады, ал олардың билігі - тирандық. Оның тараудағы анықтамалары қана биліктің абсолютизміне қатысты болды, қысым, әділетсіздік немесе қатыгездікке қатысты емес. Ол ортақ билік көрінісін елемеді.

Қуатты алу және сақтау әдістері

Тиранның жолы оңай да жағымды болып көрінуі мүмкін (әлеуметтік аристократиядан басқа). Уилл Дюрант былай деп жазды: Грекияның сауда қалаларында билікке жетудің жолы қарапайым болды: аристократияға шабуыл жасау, кедейлерді қорғау және орта таппен келісімге келу. Билікке келген соң диктатор қарыздарды жойды немесе ірі меншіктерді тәркіледі, байларға мемлекеттік жұмыстарды қаржыландыру үшін салық салды немесе шоғырланған байлықты қайта бөлудің басқа да жолдарын қолданды; осы шаралар арқылы ол халықтың қолдауын жеңіп алды, ал мемлекеттік монеталар мен сауда келісімдері арқылы сауданы дамыту және буржуазияның әлеуметтік беделін арттыру арқылы кәсіпкерлердің де қолдауын қамтамасыз етті. Мұрагерлік билікке емес, халыққа танымал болуға мәжбүр болғандықтан, диктатуралар көбінесе соғыстан аулақ болды, дінді қолдады, тәртіпті сақтап, моральды насихаттады, әйелдердің мәртебесін көтерді, өнерді дамытты және қалаларын әдемілеуге көп қаражат жұмсады. Олардың бәрін, көбінесе, халықтық үкіметтің формаларын сақтап жасады, тіпті деспотизм кезінде де халық еркіндік жолын үйренді. Диктатура [тиранның] аристократияны жоюға қызмет еткен соң, халық диктатураны жойды; ал еркін адамдардың демократиясын шын мәнінде орнату үшін көп өзгерістер қажет болмады. Ежелгі грек философтары (аристократтар) тирандардың әдістерін баяндауда әлдеқайда сыншыл болды. Тиранды қуғынға салудың себебі тарихшының сипаттамасында болмады, бірақ философтар үшін маңызды болды.

Алу

Республикада Платон былай деді: "Халық әрқашан өзінің үстінен қойып, ұлылыққа жеткізген қорғаушысын табады. [ ] Міне, зұлымдықтың бастауы осында – ол алғашқыда қорғаушы болып пайда болады". Тирандар билікті бұрынғы билеушіден мұраға алады, әскери/партиялық қатарда өсіп, немесе кәсіпкер ретінде билікті басып алады. Ертедегі жазбаларда тек кәсіпкерлерді ғана тиран деп атаған, оларды "жаман патшалардан" ажыратқан. Мұндай тирандар мемлекеттің иесі емес, оны жалға алғандай болуы мүмкін. Билікке қол жеткізудің саяси жолдары кейде театрлық қойылымдармен немесе күшпен толықтырылған. Афиналық Пейсистрат жауларының өзіне-өзі салған жараларын айыптап, күзетшілер тобын құрып, оның көмегімен билікті басып алды. Кейіннен ол билігінің құдайлармен бекітілгенін көрсету үшін қасында құдайша киінген әйелмен пайда болды. Үшінші рет ол жалдамалы әскерлерді қолданып билікті басып алып, сақтап қалды.

Сақтау

Аристотель (мысалы, «Саясат» еңбегінде) және Никколо Макиавелли («Принц» еңбегінде) тирандарға билікті сақтаудың ұзақ әдістерін ұсынды. Тирандардың билікті ұстап тұру әдістеріне – әлемдік пікірді жасалма сайлаулар арқылы жұмсарту, зорлық-зомбылықты қолдану немесе оны қолдану арқылы қорқыту, сондай-ақ патриотизмге шақырулар мен жағдай жақсарғаны туралы мәлімдемелер жасау арқылы халықтың қолдауын алу кіреді.