Кіріспе

Пасхаға дейінгі жылжымалы христиан мейрамы – Пасха күнінен бұрын келетін жылжымалы христиан мейрамы. Пальма жексенбісі Иса Мәсіхтің Иерусалимге салтанатты түрде кіргенін еске түсіреді. Бұл оқиға төрт канондық Інжілдің әрқайсысында айтылған. Мейрамның аты қалаға кірген Иса Мәсіхті құттықтап, оған құрмет көрсету үшін халықтың желбіреткен құрма бұтақтарынан шыққан. Пальма жексенбісі – Қасиетті аптаның басталуы; Батыс христиандығында бұл Пасхаға дейінгі Ұлы Оразаның соңғы аптасының басталуын білдіреді, ал Шығыс христиандығында Қасиетті апта Ұлы Ораза аяқталғаннан кейін басталады. Көптеген христиан діндерінде Пальма жексенбісі құрма бұтақтарын (немесе жергілікті ағаштардың бұтақтарын) баталап, тарату арқылы тойланады. Бұл бұтақтар Иса Мәсіх Иерусалимге кірген кезде халықтың төсеген құрма бұтақтарын бейнелейді. Кейде осы бұтақтардан айқыштар тоқылады. Құрма бұтақтарын алу қиын болғандықтан, олардың орнына шыршық, зәйтүн, жалбыз және қарағай сияқты жергілікті ағаштардың бұтақтары қолданылады. Православие, католицизм, лютерандық, методистік, англикандық, моравиандық және реформаттық сияқты көптеген христиан діндерінің шіркеулері Пальма жексенбілік құлшылықтарында қауымдарына құрма бұтақтарын таратады. Христиандар бұл бұтақтарды, көбінесе дін қызметкерлерінің батасын алғаннан кейін үйлеріне алып келіп, христиандық өнермен (әсіресе айқыштармен және кресттермен) бірге іледі немесе Киелі кітаптарында және күнделікті діни кітаптарында сақтайды. Келесі жылғы Карнавал немесе Масленица деп аталатын Ұлы Оразаға дейінгі күндері шіркеулер бұл бұтақтарды жинау үшін әдетте кіреберісте себет қояды, содан кейін оларды Масленица күні ырым бойынша өртеді, ал күлі Ұлы Оразаның бірінші күні – Күл жексенбісінде қолданылады.

Киелі кітаптағы негіздер мен бейнелер

Төрт канондық Ізгі хабарда баяндалғандай, Мәсіхтің Иерусалимге салтанатты кіруі оның қайта тірілуінен бір апта бұрын орын алады. Оқиғаның уақыты туралы мәлімет тек Жоханның Ізгі хабарында келтіріледі, ол оқиғаны Пасхадан алты күн бұрын болған деп көрсетеді. Лазардың қайта тірілуі туралы айтылған жер тек Жоханның Ізгі хабары, ал одан бұрынғы тарауда. Шығыс православие және Византия ритуалын ұстанатын Шығыс католик шіркеулері оны Евангелие мәтініне сәйкес Лазарь сенбісінде еске алады. Шындығында, еврей күнтізбесіндегі күндер алдыңғы түнде күн батумен басталып, келесі түнде аяқталады. Матфей Ізгі хабары бұл оқиғаның Зәкәрия 9:9-дағы пайғамбарлықтың орындалуы үшін болғанын айтады: «Зионның Патшасы келеді, — қара, сенің Патшаң келеді, әділ және жеңіске толы, қарапайым және есек немесе есек қолының баласына мініп келеді». Бұл Исаның Израильдің Патшасы екенін жариялағанын көрсетеді. Ізгі хабарларға сәйкес, Иса Мәсіх Иерусалимге есекке мініп кірді, ал ондағы халық оның алдына шапандарын және ағаш бұтақтарын төсеп, 118-ші псалмның 25–26-шы тарыздарының бір бөлігін айтып, ән шырқады: «Жаратқанның атынан келгенге құт болсын! Біз сізге Жаратқанның үйінен бата тілейміз». Көне Таяу Шығыстағы көптеген елдерде ең жоғары құрметке лайық деп саналған адамның жолын жабу дәстүрлі болған. Еврей жазбаларында Жосапаттың ұлы Еху осылай қарсы алынғаны айтылған. Синоптық Ізгі хабарлар мен Жохан Ізгі хабары халықтың Исаға осы құрметті көрсеткенін баяндайды. Синоптықтарда халық киімдерін төсегені және кесілген қамыстарды жолға тастағаны айтылса, Жохан пальма жапырақтарын (грекше phoinix) атап көрсетеді. Яһуди дәстүрінде пальма – Леуіліктер кітабының 23:40-шы таразында айтылған Суккот мерекесінде тасымалданатын Төрт түрдің бірі, қуанышқа шақыру. Рим империясының грек-рим мәдениетінде, христиан дәстүріне күшті әсер еткен пальма бұтағы жеңіс пен жеңіске жеткеннің символы болған. Бұл Nike немесе Victoria қасиетті әйелдің ең көп таралған белгісі болды. Сол кездегі римдіктер үшін бұл шеру римдік жеңіске ұқсас болды, онда жеңімпаз қаруын қойып, бейбітшілік киімін, яғни тоганы киеді, ол пальманың белгілерімен безендірілуі мүмкін. Пауылдың хаттарында Исаның «жеңіске жеткені» айтылса да, Иерусалимге кіру рәсімі 13 ғасырға дейін осы мағынада жиі бейнеленбеген. Көне египет дінінде пальма жобалау рәсімдерінде тасымалданды және мәңгілік өмірді білдірді. Кейіннен шейіттің пальмасы христиан шейіттерінің және олардың өлімге жеткен рухани жеңісінің символы ретінде қолданылды. Аян кітабының 7:9-шы таразында ақ киімді көпшілік тақ алдында тұрып, қолында пальма бұтақтарын ұстап тұр.

Болгария

Болгарияда құрма жексенбісі Цветница (цветка, "гүл") немесе Врабница (варба, "тал") немесе Гүл күні деп аталады. Гүл аттарымен байланысты адамдар (мысалы, және т.б.) осы күнді өздерінің есім күні ретінде тойлайды.

Англия

Англияда 15-17 ғасырларда Пальма жексенбісі Джек о'Лент фигураларын өртеумен көбінесе аталып өтілді. Бұл – Күл жексенбісінде тасталған және мазақталған, ал Пальма жексенбісінде өртелу үшін приходта сақталған сабаннан жасалған бейне. Бұл символизм Мәсіхке опасыздық еткен Яһуда Искариотқа кек қайтарудың бір түрі деп саналды. Сондай-ақ, бұл бейне жек көрілетін Қыс суретін бейнелейтін, оның жойылғандығы Көктемге жол ашатын.

Мысыр мен Эфиопия

Копт православие шіркеуі мен Эфиопия православие шіркеуінде бұл мереке Хосанна деп аталады. Сакура жапырақтары арналып, таратылады, олар крест, сақина және басқа да әшекейлер жасау үшін қолданылады.

Германия

Германияның кейбір аймақтарында Palm шеруі үшін гүл шошқаларының орнына, мысықжан жапырақтары, жиде және басқа бұтақтардан жасалған ұзын қадалар қолданылады. Кейбір оңтүстік аймақтарында діни қызметкер есекке мініп Palm шеруін бастайды, немесе Мәсіхтің мүсіні бар ағаш есек (Палмесел деп аталады) сенушілер шеруімен бірге дәстүрлі түрде итеріп әкелінеді.

Үндістан

Үндістанның католик шіркеулерінің көпшілігінде құрма жексенбісінде дін қызметкері құрмаларды бата береді, содан кейін олар қасиетті миссадан кейін халыққа таратылады. Құрма жапырақтарынан құрма айқыштары жасалып, келесі күл шәрбісіне дейін алтарьда сақталады. Оңтүстік Үндістанның Керала штатында (және Үндістанның басқа жерлеріндегі Үнді православиелік, Оңтүстік Үндістан шіркеуі (CSI), Сиро-Маланкара католик шіркеуі және Сирия православиелік шіркеуі (якобит) қауымдарында, сондай-ақ бүкіл әлемде) құрма жексенбісінде Евангелия оқылатын кезде ғибадатханаға гүлдер шашылады, сол сәтте халық Исаны қарсы алып, "Осанна! Раббың атынан келгенге мақтау болсын!" деп айқайлайды. Бұл сөздер қауымға үш рет оқылады. Содан кейін қауым "Осанна!" деп қайталап, гүлдер шашылады, бұл үнділік мерекелердегі кең таралған дәстүр. Бұл Исаның Иерусалимге жеңіспен кіруін символдайды. Үнді православиесінің тамыры елші Томастың (дәстүр бойынша б.з. 52 жылы) Үндістанға келуіне және Малабар жағалауындағы брахмандар мен ежелгі еврей қауымы арасындағы жақсы хабар таратуына дейін жетеді. Оның рәсімдері мен діни обрядтары яһуди, үнді және левант христиандық тамырларға ие. Сиро-Малабар католик шіркеуінде құрма жапырақтары құрма жексенбісіндегі рәсімде баталанады және құрмаларды ұстап шеру өткізіледі.

Ирландия

Ирландияның суық климатында нақты пальма жапырақтары көбінесе табылмайды, сондықтан олардың орнына қадімгі шаған, күміс шырша, қарағай немесе кипарис қолданылады; ирланд тілінде бұл Domhnach an Iúir, "Шаған күні" деп аталады. Тарихшы Патрик Уэстон Джойс 1830 жылдарда бала кезінде шағанның әрқашан "пальма" деп аталғанын, ал ағаштың нақты атын кейін білгенін айтады. "Пальма" бұтақтарын көбінесе түймешеге тағып немесе қабырғаға іліп қоятын; екінші әдет әлі де бар, және католик шіркеулерінде пальма бұтақтары қасиетті сумен баталанады. Бұрынғы кезде кейбір аймақтарда пальманың сабағын күйдіріп, одан соң жұмыртқаларға крест белгісі қойылатын, ал Галвей және Мейо округтерінің бір бөлігінде ұсақталған пальма тұқымдық астықпен араластырылатын. Пальма жексенбісі мен Әулие Патрик күнінің (17 наурыз) бірге келуі, "көкекшөп пен пальма бірге тағылғанда" үлкен оқиғаның белгісі саналды; соңғы рет мұндай жағдай 1940 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыстың басында болды және бұл 2391 жылға дейін қайталанбас көрінеді.

Италия

Италияда пальма жапырақтарымен қатар, Жерорта теңізі климатында оңай қолжетімді шағын зәйтүн бұтақтары да қолданылады. Олар үй кіреберісінде (мысалы, есік үстіне ілініп) келесі жылғы Құрма жексенбісіне дейін қойылады. Сондықтан, пальма жапырақтары көлеміне байланысты көбінесе толыққанды қолданылмайды; оның орнына жапырақ жолақтарынан кішкентай пішіндер тоқылады. Шағын зәйтүн бұтақтары жұмыртқа сияқты өмірдің пайда болуымен байланысты басқа да символдармен бірге, дәстүрлі Пасха торттарын безендіру үшін де жиі қолданылады.

Латвия

Латвияда Пальма жексенбісі "Мысықжан шырша жексенбісі" деп аталады, ал жаңа өмірді символдайтын мысықжан бұтақтары баталанып, сенушілерге таратылады. Балаларды көбінесе сол таңертең шырша бұтағымен дәстүрлі түрде шапалап оятады.

Литва

Литваға христиан діні келген кезде, көктем мерекесінде ең ерте гүл ашқан өсімдіктер құрметке бөленді. "Палм жексенбісі" деген атау шатастырады, оның орнына "верба" немесе "кіші шырша" қолданылады. Дәстүр бойынша, Палм жексенбісіне дейінгі сенбі күні литвалықтар әдемі пішіндес бұтақтарды таңдап, кесуге ерекше көңіл бөледі, ал әйелдер оларды гүлдермен әсемдейді. Гүлдер бұтақтарға ұқыптап байланады, осылай "Верба" жасалады.

Левант

Израиль, Иордания, Ливан, Палестина және Сирияда Құрма жексенбісі (арабша Шаанине) православие, католик (латын және шығыс) және англикан шіркеулері арасында христиан күнтізбесіндегі ең көп қатысатын діни қызмет болуы мүмкін, себебі бұл көбінесе отбасылық мереке ретінде аталады. Осы күні балалар зәйтүн және пальма бұтақтарымен шіркеуге барады. Сондай-ақ, пальма жапырақтары мен раушан гүлдерінен мұқият тоқылған айқыштар мен басқа да символикалық заттар жасалады, сонымен қатар діни қызмет барысында процессия өтеді, оның кезінде діни қызметкер зәйтүн бұтағын алып, қасиетті суды қатысушыларға шашыратып құдайы сөз айтады.

Мальта

Малта мен Гозоның барлық приходтары Пальма жексенбісінде (Maltese: Ħadd il Palm) пальма және зәйтүн жапырақтарын бата береді. Қасиетті жұма күні мүсіндері бар приходтар "Иса Зәйтүн бағында дұға етеді" (Ġesù fl Ort) және "Иуданың сатқындығы" (il Bewsa ta' Ġuda) мүсіндеріне қойған зәйтүн ағашына бата береді. Сонымен қатар, көптеген адамдар үйлеріне кішкентай зәйтүн бұтағын алады, себебі ол қасиетті нысан саналады.

Нидерланды

Нидерландтың саксондық аймақтарында кресттер тауық пішінде жасалған тәттілер мен нанмен безендіріледі. Гронинген-Леуварден діни округінде, құрма жексенбісінен бір күн бұрын Варфхуйзеннің Көңілді Анасының құрметіне май шамдарымен үлкен процессия ұйымдастырылады.

Филиппин

Филиппинде ертеңгілікте жергілікті шіркеуге Мәсіхтің есекке мініп (хуммента) немесе діни қызметкердің атта отырған мүсіні әкелінеді. Қауым мүшелері Иерусалим тұрғындарының қуанышын еліктеп, жол бойында паласпаны (әсем тоқылған пальма бұтақтары) көтеріп, тапидаларды (осы рәсім үшін жасалған, ата-бабалардан қалған "алжапқыштар") жайып тұрады. Шіркеу алаңында, үйлерде немесе қалалық алаңда періштелерге ұқсас киінген балалар сол күнгі "Хосанна Филио Давид" әнін халық тілінде және дәстүрлі әуендермен орындап, гүлдер шашып жатыр. Содан кейін күнің алғашқы қасиетті миссасы басталады. Баталанғаннан кейін, паласпалар үйге әкеліп, құрбандық тұсаулықтарына, есіктерге және терезелерге қойылады. Шіркеу бұл үйге Мәсіхтің кіруінің белгісі дейді, бірақ халық сенімі бойынша, баталанған паласпалар – зұлым рухтарды, найзағайды және өртті қорғайтын апотропаикалық нәрсе. Тағы бір халықтық дәстүр – сабонг (көгіс ұрысы) үшін қолданылатын әтештерге баталанған паласпалардың бөліктерін беру; Манила архиепископы, кардинал Луис Антонио Тагль бұған қарсы шықты. Басқа облыстарда процессия кезінде періштелер шашыған гүлдер егілетін күріш тұқымдарына қосылады, осылайша мол өнімді қамтамасыз етуге сенімді.

Польша

Польшаның көптеген қалалары мен ауылдары (ең танымалдары Кіші Польшадағы Липница Мурована және Мазовиядағы Лысе) жасанды пальмалар жасау сайыстарын ұйымдастырады. Олардың ең үлкендері ұзындығымен бірнеше метрге жетеді; мысалы, 2008 жылы ең биік пальма .

Румыния мен Молдова

Румыния мен Молдавияда Пальма жексенбісі Duminica Floriilor немесе жай ғана Florii деп аталады, бұл "Гүлдер күні" деп аударылады. Бұл атауның тамыры христиан дініне дейінгі өнімділік фестиваліна салады, онда гүлдер маңызды рөл атқарды.

Испания

Испанияда Елше пальма бағында (Еуропадағы ең үлкен пальма бақшасы), жергілікті тұрғындар пальма жапырақтарын күннен қорғайды, оларды ақ түске келтіру үшін, содан кейін оларды байлап, күрделі пішіндерге өріп жасайды. Испандық мақал сөзінде: "Доминго де Рамос, ким но эстрена алго, се ле каен лас манос" ("Қызыл жексенбі күні жаңа нәрсе кимегендердің қолы түсіп қалады") делінеді. Пальма жексенбісінде жаңа киім немесе жаңа аяқ киім кию дәстүр болып саналады.

Сирия

Сирияда балалар Паскалық әйел сиқыршылар болып киініп, көшелерде үйден-үйге ақша мен дәмдіктер жинауға барады.

Уэльс

Оңтүстік Уэльсте және Англияның жақын маңдағы аймақтарда 'Sul y Blodau' немесе 'Гүлдену жексенбісі' – Пальма жексенбісінде кеңінен сақталатын қабірлерді безендіру дәстүрі. Дегенмен, тарихи тұрғыдан Гүлдену жексенбісінде қабірлерді безендіру басқа күндері де орындалған. Бүгінде бұл аймақтарда Пальма жексенбісі және Гүлдену жексенбісі атаулары бір-бірін алмастырып қолданылады. 1829 жылы Ланбадоктан (Монмутшир) Томас Уоллес жариялаған өлеңде осы әдеттің тек Пальма жексенбісінде ғана орындалатыны туралы алғашқы жазба кездеседі. Уэльс зираттарын тазалау және безендіру дәстүрі Пасха мерекесі ретінде басталып, кейін Пальма жексенбісімен байланыстырылуы мүмкін. 1786 жылға дейін Уильям Мэтьюс Оңтүстік Уэльске сапар жасағанда тазалау және гүлдермен безендірулерді байқаған. Ричард Уорнер 1797 жылы "марқұмдардың қабірлерін белгілі бір мезгілдерде туыстары түрлі өсімдіктер мен гүлдермен безендіретінін" айтқан және Пасханың осы дәстүр үшін ең танымал уақыт екенін атап өткен. 1803 жылы Малкиннің "The Scenery, Antiquities, and Biography of South Wales" еңбегінде 1803 жылы жасалған екі саяхаттан жиналған материалдарға сүйене отырып, бұл дәстүрді негізінен Пасхамен байланыстырудан бас тарту байқалады.