Шотландия фольклорындағы су әуесі келпи

Кіріспе

Шотланд фольклорында пішінін өзгертетін су рухы

Фольклорлық жаратылыс

Кельпи немесе су кельпи (шотланд гаэл. Each Uisge) – ирланд және шотланд фольклорында көлдерде мекендейтін пішінін өзгертетін рух. Ол көбінесе сұр немесе ақ түсті жылқыға ұқсас, адам кейпіне айнала алатын жаратылыс ретінде сипатталады. Кейбір мәліметтерде кельпи адам түріне келгенде де тырнақтарын сақтап қалады, бұл Роберт Бернстің 1786 жылғы "Шайтанға арналған үнқатысу" поэмасында айтылған Шайтан туралы христиандық түсінікпен байланысты. Шотландиядағы ірі су объектілерінің әрқайсының өзіне тән кельпи туралы әңгімесі бар, бірақ ең көп тарағаны – Лох-Несс көліне байланысты. Кельпидің бүкіл әлемдегі әріптестері бар, мысалы, германиялық никси, Орталық Американың вихвин және Австралияның бунип жаратылыстары. Бұл жаратылыс туралы әңгімелердің бастауы белгісіз, бірақ балаларды қауіпті сулардан алшақтату және жас қыздарды жақсы көрінісімен әдемі біреулерден сақтандырудың практикалық мақсаты екіншілік әдебиетте аталып өтеді. Кельпилер өздерінің әртүрлі формаларында өнер мен әдебиетте бейнеленген, соның ішінде 2013 жылдың қазанында аяқталған Фолкирк қаласындағы екі болаттан жасалған мүсін – "Кельпилер".

Этимология

Шотланд тіліндегі kelpie сөзінің этимологиясы белгісіз, бірақ ол "сақа" немесе "қолыс" дегенді білдіретін гаэль тіліндегі calpa немесе cailpeach сөзінен туындаған болуы мүмкін. Мифологиялық жаратылысты сипаттау үшін терминнің алғаш рет жазылған қолданылуы, содан кейін kaelpie деп жазылған, Уильям Коллинздің 1759 жылға дейін жазылған және 1788 жылғы Эдинбург Корольдік қоғамының баяндамаларында жарияланған оданың қолжазбасында кездеседі. "Ескі шотланд тілінің сөздігінде" Кирккюдбрайттың 1674 жылғы қалалық тізімдерінде Kelpie hoall және Kelpie hooll деген жер аттарының тіркелгені айтылған.

Сипаттамасы мен жалпы атрибуттары

Кельпи – шотланд фольклорында ең көп таралған су рухы, ал бұл атау бүкіл елде жазылған әңгімелерде бірнеше түрлі формаларға жатқызылады. 19-ғасырдың соңында фольклорды жазуға қызығушылық артты, ал жазушылар орфографияда және жиі ағылшын тілінен сөздерді ауыстыруда сәйкес келмейтін, бұл бір рухқа әртүрлі атаулар берілуіне әкеп соқты. Кейбір зерттеушілер кельпидің су ортасына қатысты пікірлері келіспейді. Кельпилерді өзендердің жанында тұратын рухтар деп анықтайтын фольклоршылар, кельт тектес көлдердің жанында тұратын су жылқысынан (each uisge) ерекшеленеді, олардың қатарында 19-ғасырлық Тирдің пасторы Джон Грегорсон Кэмпбелл және 20-ғасырлық жазушылар Льюис Спенс және Кэтрин Бриггс бар. Бірақ бұл айырмашылыққа барлығы келіспейді; мысалы, сэр Уолтер Скотт кельпинің ареалы көлдерге дейін созылуы мүмкін деп мәлімдейді. Макиллоптың сөздігі бұл қайшылықты түсіндіріп, "кельпилер бастапқыда өзендерде, кейін кез келген су қоймасында мекендейтін болды" деп жазады. Бірақ бұл айырмашылықты сақтау керек, дейді бір зерттеуші, өйткені each uisge-ні ағылшын тілінде kelpie деп аударғанда, адамдар шатасып, көлде тұратын әдеттерді соңғысына қателікпен жатқызады. Басқалары кельпи терминін көптеген түрлі аңызды жаратылыстармен байланыстырады. Шотландияның кейбір аймақтарындағы оларға Шетландтың шопильтисі мен нагглесі және Оркнидің тангисі кіреді; Британ аралдарының басқа бөліктерінде Уэльстің ceffyl dŵr және Манстың cabbyl ushtey кіреді. Жалпы германдық neck және скандинавиялық bäckahäst-ке ұқсастықтар байқалды; Ник Миддлтон "шотланд фольклорындағы кельпи скандинавия фольклорындағы bäckahästen-нің тікелей параллелі" деп атап өтті. Орталық Американың wihwin және Австралияның bunyip әлемнің басқа бөліктерінде ұқсас жаратылыстар ретінде қарастырылады. Кельпи әдетте Шотландияның өзендері мен ағындарының терең ойыстарында тұратын, кез келген адамға шабуыл жасайтын күшті және әдемі қара жылқы ретінде сипатталады. Су кельпиінің ерекше белгілерінің бірі – оның қамыты қарапайым жылқыға қарағанда кері бұрылады, бұл қасиет Исландияның nykur-імен де ортақ. Абердинширдегі бір нұсқада кельпи жылан шашы бар жылқы ретінде бейнеленген, ал Спей өзенінің рухы ақ түсті және ән айту арқылы құрбандарын арқасына мінгізе алады. Фольклор қоғамының алғашқы мүшелерінің бірі, фольклоршы Уолтер Грегор бұл жаратылыстың табиғатын "пайдалы", "зияны бар" немесе "адамдық серіктестікті іздейтін" деп сипаттады; кейбір жағдайларда кельпилер құрбандарын суға алып кетеді, жалмап, ішектерін су жағасына лақтырады. Жылқы түрінде кельпи арқасын созып, көптеген аттыларды бірге тереңдікке алып кете алады; әңгімелердегі ортақ тақырып – бірнеше баланың жаратылыстың арқасына мінуі, ал біреуі жағада қалады. Әдетте кішкентай бала, ол жылқыны сипап, бірақ қолы оның мойнына жабысып қалады. Кейбір нұсқаларда бала өзін босату үшін саусағын немесе қолын кесіп алады; ол аман қалады, бірақ басқа балалар алып кетіліп, суға батып, кейінірек олардың ішектерінің бір бөлігі ғана табылады. Пертширдегі Глен Келтниде тұратын осындай жаратылыс 20-ғасырдың фольклоршысы Кэтрин Мэри Бриггс бойынша кельпи саналады, бірақ Пертширдегі басқа да осындай әңгімеде қылмыскер ретінде each uisge бар және жас жігіттің әшекейленуі жоқ. Бала саусағын кескені рас, бұл оқиға Тюрсода орын алған, онда кінәлі ретінде су кельпи анықталды. Сол әңгімеде, Таулы аймақтағы Санарт қаласында, тоғыз баланың жоғалғаны туралы нақты дерек келтірілген, олардың тек біреуінің ішкі ағзалары ғана табылған. Өмірден аман қалған бала саусағын кесіп тастап, қайтадан аман қалады, және ол қалтасында Киелі кітап болғаны туралы қосымша ақпарат берілген. Грегорсон Кэмпбелл бұл оқиғаға себепкер жануарды кельпи емес, су жылқысы деп санайды, ал ертегі "балаларды жексенбіде серуендеуден сақтау үшін пәктігімен жасалған алдамшылық" деп санайды. Кельпи аңыздары әдетте жалғыз жаратылыстарды сипаттайды, бірақ Джон Ф. Кэмпбеллдің "Батыс таулы аймақтағы танымал әңгімелер" (1860) кітабында жазылған ертегі басқаша көзқарас ұсынады. "Дрохт на Вугха" немесе "Фуоа" деп аталады, бұл "фейлердің немесе кельпилердің көпірі" деген аудармамен беріледі, онда воугалар тобы бар. Олар суды жағажайлы қабықшамен жүзуден шаршап, Дорнок бұғазының үстінен көпір салуға кіріскен. Бұл алтын бағаналар мен тіректерімен жарқыраған керемет жұмыс болды, бірақ алғыс айтқан көрермен оларды жұмыстары үшін құттап, баталауға тырысқаннан кейін суға батып, қауіпті лайлы аймаққа айналды. Сол әңгіме Фольклор қоғамының мүшесі және фольклор жинаушысы Шарлотта Демпстер 1888 жылы жай ғана "Кельпидің көпірі" деп жазылған, онда воугалар немесе фуоа туралы еске салмайды. Сол әңгімені келтіре отырып, жазушы және фольклоршы Дженнифер Уэствуд "су кельпилері" деген сөзді қолданады, оның пікірінше, "Кельпилер, мұнда және бірнеше басқа жағдайларда, 'имдер' сияқты бір нәрсені білдіру үшін еркін қолданылады". Кельпи мен қарапайым жылқы арасындағы ұрпақтар суға батпайтын, олардың құлақтары қарапайым жылқыдан қысқа болатын. Бұл қасиет шотланд гаэль тіліндегі мифтік су бұқасы немесе tarbh uisge сияқты, Манстың tarroo ushtey-імен де ортақ.

The kelpie is the most common water spirit in Scottish folklore, and the name is attributed to several different forms in narratives recorded throughout the country. The late 19th century saw the onset of an interest in transcribing folklore, and recorders were inconsistent in spelling and frequently anglicised words, which could result in differing names for the same spirit. Commentators have disagreed over the kelpie's aquatic habitat. Folklorists who define kelpies as spirits living beside rivers, as distinguished from the Celtic lochside dwelling water horse (each uisge), include 19th century minister of Tiree John Gregorson Campbell and 20th century writers Lewis Spence and Katharine Briggs. This distinction is not universally applied however; Sir Walter Scott for instance claims that the kelpie's range may extend to lochs. Mackillop's dictionary reconciles the discrepancy, stating that the kelpie was "initially thought to inhabit streams, and later any body of water." But the distinction should stand, argues one annotator, who suggests that people are led astray when an each uisge in a "common practice of translating" are referred to as kelpies in English accounts, and thus mistakenly attribute loch dwelling habits to the latter. Others associate the term kelpie with a wide variety of legendary creatures. Counterparts in some regions of Scotland include the shoopiltee and nuggle of Shetland and the tangie of Orkney; in other parts of the British Islands they include the Welsh ceffyl dŵr and the Manx cabbyl ushtey. Parallels to the general Germanic neck and the Scandinavian bäckahäst have been observed; Nick Middleton observes that "the kelpie of Scottish folklore is a direct parallel of the [sic] bäckahästen [of Scandinavian folklore]". The wihwin of Central America and the Australian bunyip are seen as similar creatures in other parts of the world. The kelpie is usually described as a powerful and beautiful black horse inhabiting the deep pools of rivers and streams of Scotland, preying on any humans it encounters. One of the water kelpie's common identifying characteristics is that its hooves are reversed as compared to those of a normal horse, a trait also shared by the nykur of Iceland. An Aberdeenshire variation portrays the kelpie as a horse with a mane of serpents, whereas the resident equine spirit of the River Spey was white and could entice victims onto its back by singing. The creature's nature was described by Walter Gregor, a folklorist and one of the first members of the Folklore Society, as "useful", "hurtful", or seeking "human companionship"; in some cases, kelpies take their victims into the water, devour them, and throw the entrails to the water's edge. In its equine form the kelpie is able to extend the length of its back to carry many riders together into the depths; a common theme in the tales is of several children clambering onto the creature's back while one remains on the shore. Usually a little boy, he then pets the horse but his hand sticks to its neck. In some variations the lad cuts off his fingers or hand to free himself; he survives but the other children are carried off and drowned, with only some of their entrails being found later. Such a creature said to inhabit Glen Keltney in Perthshire is considered to be a kelpie by 20th century folklorist Katharine Mary Briggs, but a similar tale also set in Perthshire has an each uisge as the culprit and omits the embellishment of the young boy. The lad does cut his finger off when the event takes place in Thurso, where a water kelpie is identified as the culprit. The same tale set at Sunart in the Highlands gives a specific figure of nine children lost, of whom only the innards of one are recovered. The surviving boy is again saved by cutting off his finger, and the additional information is given that he had a Bible in his pocket. Gregorson Campbell considers the creature responsible to have been a water horse rather than a kelpie, and the tale "obviously a pious fraud to keep children from wandering on Sundays". Kelpie myths usually describe a solitary creature, but a fairy story recorded by John F. Campbell in Popular Tales of the West Highlands (1860) has a different perspective. Entitled Of the Drocht na Vougha or Fuoah, which is given the translation of the bridge of the fairies or kelpies, it features a group of voughas. The spirits had set about constructing a bridge over the Dornoch Firth after becoming tired of travelling across the water in cockleshells. It was a magnificent piece of work resplendent with gold piers and posts, but sank into the water to become a treacherous area of quicksand after a grateful onlooker tried to bless the kelpies for their work. The same story is recorded by Folklore Society member and folklore collector Charlotte Dempster simply as The Kelpie's Bridge (1888) with no mention of Voughas or Fuoah. Quoting the same narrative Jennifer Westwood, author and folklorist, uses the descriptor water kelpies, adding that in her opinion "Kelpies, here and in a few other instances, is used in a loose sense to mean something like 'imps. Progeny resulting from a mating between a kelpie and a normal horse were impossible to drown, and could be recognised by their shorter than normal ears, a characteristic shared by the mythical water bull or tarbh uisge in Scottish Gaelic, similar to the Manx tarroo ushtey.

Пішіннің өзгеруі

Кельпилер өздерін жылқы емес түрлерге айналдыра алады және адам кейіпкерлерінің сыртқы түрін ала алады, бұл кейіпкерлер шаштарында су арамшөптерінің болуымен өздерін сатқылай алады. Грегор Келпийдің суретті суреттегенін сипаттады. Ол қартайған еркекпен бірге отырып, өз-өзіне үнемі күңкілдеп отырды. Бірде жергілікті тұрғындар оны балық деп ойлап, басына соққы берді. Кейбір деректерде ол адам кейпіне келгенде "бір ғана атты ұстап, оны ұрып-соғып, артынан секіріп жүретін, қатал, шашты адам" немесе адамдарды жыртқан, жалмап кеткен деп сипатталады. Барраның халық ертегісінде жалғыз қалған кельпи өзінің әйеліне айналуға бел буған әдемі қызға ғашық болу үшін өзін әдемі жігітке айналдырады. Бірақ қыз жігітті кельпи деп таниды және ұйықтап жатқанда күміс алқасын (аяғын) алып тастайды. Қыз оны әкелерінің фермасына алып барып, бір жыл бойы жұмыс істеуге мәжбүр етеді. Осы уақыттан кейін қыз кельпиге мініп, ақылды адаммен ақылдасады, ол оған күміс алқаны қайтаруды айтады. Содан кейін дана жігіт қыздың алғаш кездескен әдемі жігітіне қайтадан айналған келпіден, егер оған таңдау берсе, ол келпі немесе өлімді таңдамақ па деп сұрайды. Кейін келпі қыздан: "Егер ол еркек болса, сен оның әйелі болуға келісер едің бе?" - деп сұрайды. Ол солай екенін растайды, содан кейін кельпи өлі адам болуға шешім қабылдайды, ал жұп үйленеді. Әдетте, адам кейпіне келген кельпилер еркек болып келеді. Әйел түріндегі жаратылысты сипаттайтын бірнеше әңгімелердің бірі Росс пен Кромартидегі Конон үйінде орын алған. Онда "жасыл киім киген, беті сарқылған, әлсіз, әрқашан жаман қыңырлықпен бұрмаланған" "ұзын бойлы әйел" туралы айтылады. Шотландияға христиан дінінің 6-ғасырда келуінің салдарынан кейбір халықтық әңгімелер мен нанымдар ауызша беріліп отырудың орнына, әдетте христиан монахтарымен жазушылармен жазылды. Кейбір деректерде кельпидің адам кейпіне енген кезде де тырнақтары сақталатыны айтылады. Роберт Бернс өзінің "Адрес к Дьяволу" (1786) еңбегінде осындай шайтандық байланысқа сілтеме жасайды:

Kelpies have the ability to transform themselves into non equine forms, and can take on the outward appearance of human figures, in which guise they may betray themselves by the presence of water weeds in their hair. Gregor described a kelpie adopting the guise of a wizened old man continually muttering to himself while sitting on a bridge stitching a pair of trousers. Believing it to be a kelpie, a passing local struck it on the head, causing it to revert to its equine form and scamper back to its lair in a nearby pond. Other accounts describe the kelpie when appearing in human form as a "rough, shaggy man who leaps behind a solitary rider, gripping and crushing him", or as tearing apart and devouring humans. A folk tale from Barra tells of a lonely kelpie that transforms itself into a handsome young man to woo a pretty young girl it was determined to take for its wife. But the girl recognises the young man as a kelpie and removes his silver necklace (his bridle) while he sleeps. The kelpie immediately reverts to its equine form, and the girl takes it home to her father's farm, where it is put to work for a year. At the end of that time the girl rides the kelpie to consult a wise man, who tells her to return the silver necklace. The wise man then asks the kelpie, once again transformed into the handsome young man the girl had first met, whether if given the choice it would choose to be a kelpie or a mortal. The kelpie in turn asks the girl whether, if he were a man, she would agree to be his wife. She confirms that she would, after which the kelpie chooses to become a mortal man, and the pair are married. Traditionally, kelpies in their human form are male. One of the few stories describing the creature in female form is set at Conon House in Ross and Cromarty. It tells of a "tall woman dressed in green", with a "withered, meagre countenance, ever distorted by a malignant scowl", who overpowered and drowned a man and a boy after she jumped out of a stream. The arrival of Christianity in Scotland in the 6th century resulted in some folk stories and beliefs being recorded by scribes, usually Christian monks, instead of being perpetuated by word of mouth. Some accounts state that the kelpie retains its hooves even in human form, leading to its association with the Christian notion of Satan, just as with the Greek god Pan. Robert Burns refers to such a Satanic association in his "Address to the Devil" (1786):

Ұсталу және өлтіру

Кельпи ат түрінде, ешқандай жабдықсыз пайда болса, оны айқыш белгісі бар баумен ұстауға болады, ал оның күшін ауыр диірмен тастарын тасымалдау сияқты жұмыстарда қолдануға болады. Бір халық аңызында Морфидің иесі кельпиді тұтқындап, оны қасқыр салған тастарды тасуға пайдаланғаны айтылады. Жұмыс біткен соң, иесі кельпиді босатып жіберді, ол өзіне жасалған қатыгездікке наразы болды. Ол кетіп бара жатып айтқан қарғысы – "Sair back and sair banes/ Drivin' the Laird o' Morphies's stanes,/ The Laird o' Morphie'll never thrive/ As lang's the kelpy is alive" ("Ауырған арқа мен сүйек/ Морфидің тастарын айдап,/ Морфидің иесі ешқашан өркендемейді/ Кельпи тірі болғанша") – иесінің әулетінің құрып кетуіне себеп болды деп есептеледі. Кейбір кельпилер бау және кейде ершікпен жабдықталған, мінуге шақыратын түрінде көрінетін, бірақ мінген адамды суға батырып жіберетін. Егер кельпидің бауырына бау тағылған болса, оны шешу арқылы одан құтылуға болады. Кельпиден алынған бау сиқырлы қасиеттерге ие, оны біреуге көрсетсе, сол адамды жылқыға немесе пониге айналдыра алады. Синематографиядағы қасқырлар сияқты, кельпиді күміс оқпен атып өлтіруге болады, содан кейін ол "шөп пен медуза сияқты жұмсақ массадан" ғана тұрады, деп Спенс жариялаған есепте айтылады. Бір теміршінің отбасы жазғы үйінде су кельписінің қайта-қайта пайда болуынан қорқып, темірші оны отта қыздырылған екі өткір темір найзамен жарып, "крахмалға немесе осыған ұқсас нәрсеге" айналдыруға тырысты.

Лох-Несс

Шотландияның ірі су қоймаларының әрқайсысымен кельпи туралы әңгімелер байланысты, бірақ ең көп таралғаны – Лох-Несс кельпиі. Көл маңындағы мифтік рухтар мен құбыжықтар туралы көптеген әңгімелер бар, олар 6 ғасырдағы Сент-Колумбаның Несс өзенінің жағасында құбыжықты жеңгені туралы хабарларға дейін жетеді. 19 ғасырдың басында Лох-Несс көлінің ормандары мен жағалауларын мекендеген кельпи өз ілгегі мен желкесімен байланған. Осы қатыгез жаратылысқа байланысты аңыз бойынша, жоталық Джеймс МакГригор оны күтпеген жерден ұстап алып, оның күші мен өмірінің көзі – желкесін кесіп тастайды, онсыз ол жиырма төрт сағат ішінде өледі. Кельпи сөйлей білгендіктен, ол МакГригормен желкесін қайтару үшін келісімге келуге тырысады. МакГригордың үйіне жеткен соң, кельпи кіреберіс есігінің үстіндегі айқыш белгісінің болуына байланысты, ол желкесімен үйіне кіре алмайтынын мәлімдейді. Бірақ МакГригор терезеден желкені лақтырып жіберіп, жаратылысты алдап өтеді, сонда кельпи тағдырына мойын бұрып, қарғыс айтып кетеді. Бұл аңыз отбасыдан-отбасыға беріліп келе жатқан желке туралы әңгімелермен жалғасады. "Уиллокстың допы мен желкесі" деп аталатын бұл заттың емдік сиқырлы күші бар еді; "Ата, Ұл және Киелі Рух атынан" деп дұға оқып, суға салынғанда, ол су ем ретінде қолданылуы мүмкін еді. Лох-Несс құбыжығына сенушілер арасындағы танымал және соңғы түсіндірме – ол ұзақ өмір сүрген плезиозаврлар тұқымынан шыққан, бірақ кельпи мифы Молли Хантердің "Кельпидің інжулері" (1966) және Дик Кинг Смиттің "Су жылқысы" (1990) сияқты балалар кітаптарында әлі де сақталған.

Шығу тегі

Дерек Гат Уитлидің (1911) сөзінше, жылқымен байланыстың бастауы ежелгі Скандинавияда орындалған жылқы құрбандықтарында болуы мүмкін. Зарлы су рухтары туралы әңгімелердің мақсаты балаларды қауіпті су жағаларынан алшақтату, ал бойжеткен қыздарды әдемі жас бізбенің адамдарына күдікпен қарауға ескерту болған. Бұл әңгімелер сонымен қатар моральдық қағидаларды нығайту үшін де пайдаланылды, себебі олар бұл жаратылыстар сенбі күні жасалған жаман істерге жаза береді дегенді көрсетеді. Шайтандар мен рухтардың араласуы, терең, жылдам немесе толқынды суға кездейсоқ түсіп кеткен балалар мен ересектердің өліміне ұқсас түсіндірме берудің бір жолы болуы мүмкін. Тарихшы және символдарды зерттеуші Чарльз Милтон Смит кельпи туралы миф Шотландия көлдерінің үстінде пайда болатын су сорғыларынан туындауы мүмкін деген гипотеза ұсынады, олар су бетімен қозғалғанда тірі нәрсе сияқты көрінеді. Сэр Уолтер Скотт өзінің "Көлдің ханымы" (1810) атты эпикалық поэмасында осыған ұқсас түсіндірмеге сілтеме жасайды, онда Скотт "кельпиді" білдіру үшін "Өзен жындысы" деген сөзді қолданады.