Процесті философия: өмірдегі өзгерістер мен қарым-қатынастардың маңыздылығы. Парменид, Аристотель, Платон идеяларына қарама-қарсы тұжырым. Философия, метафизика.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Философиялық көзқарас
Philosophical approach
Процесс философиясы, сондай-ақ болудың онтологиясы немесе процессизм – философиядағы тәсіл, ол күнделікті өмірдің жалғыз нақты тәжірибесі ретінде процестерді, өзгерістерді немесе қатынастардың өзгеруін анықтайды. Парменидтің пікірінше, өзгеріс иллюзиялық, ал Аристотельдің пікірінше, кездейсоқ болатын классикалық көзқарасқа қарсы, процесс философиясы қарапайым күнделікті нақты әлемнің жалғыз негізгі нәрселері ретінде өзгерістердің немесе болудың өткінші жағдайларын қарастырады. Платон мен Аристотельдің заманынан бері классикалық онтология қарапайым әлемнің шындығын тұрақты заттардан құралған деп санайды, егер олар жоққа шығарылмаса, өткінші процестер онтологиялық тұрғыдан бағынышты болады. Егер Сократ ауырып, өзгеріске ұшыраса, Сократтың өзі сол күйінде қалады (Сократтың мәні өзгермейді), ал өзгеріс (оның ауруы) оның мәніне ғана әсер етеді: өзгеріс кездейсоқ және бастапқы шындықтан мүлдем бөлек, ал мәні маңызды. Физикада Илья Пригожин "болу физикасы" мен "болып келе жатқан физикасы" арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Процесс философиясы ғылыми сезімдер мен тәжірибелерді ғана қамтымайды, сонымен қатар дін, философия және ғылым арасындағы талқылауларды жеңілдету үшін тұжырымдамалық көпір ретінде де қолданылуы мүмкін. Процесс философиясы кейде аналитикалық философияға қарағанда континенттік философияға жақын деп жіктеледі, себебі ол көбінесе континенттік философия кафедраларында оқытылады. Дегенмен, басқа дереккөздер процесс философиясын қазіргі философиядағы аналитикалық және континенттік әдістердің арасындағы орталыққа жайғастыру керек деп мәлімдейді.
Process philosophy, also ontology of becoming, or processism, is an approach in philosophy that identifies processes, changes, or shifting relationships as the only real experience of everyday living. In opposition to the classical view of change as illusory (as argued by Parmenides) or accidental (as argued by Aristotle), process philosophy posits transient occasions of change or becoming as the only fundamental things of the ordinary everyday real world. Since the time of Plato and Aristotle, classical ontology has posited ordinary world reality as constituted of enduring substances, to which transient processes are ontologically subordinate, if they are not denied. If Socrates changes, becoming sick, Socrates is still the same (the substance of Socrates being the same), and change (his sickness) only glides over his substance: change is accidental, and devoid of primary reality, whereas the substance is essential. In physics, Ilya Prigogine distinguishes between the "physics of being" and the "physics of becoming". Process philosophy covers not just scientific intuitions and experiences, but can be used as a conceptual bridge to facilitate discussions among religion, philosophy, and science. Process philosophy is sometimes classified as closer to continental philosophy than analytic philosophy, because it is usually only taught in continental philosophy departments. However, other sources state that process philosophy should be placed somewhere in the middle between the poles of analytic versus continental methods in contemporary philosophy.
Ницше мен Кьеркегор
Өзінің жазба еңбектерінде Фридрих Ницше "болу философиясы" деп есептелетін, "болумен айналысатын метафизикалық көңіл қоюға қарсы тұруға бағытталған натуралистік ілім" және "негізгі мәні жоқ әлемдегі перспективалар мен түсіндірмелердің үздірсіз ауысуы" теориясын ұсынды. Сорен Кьеркегор христиандық ішінде жеке тұлғаның қалыптасуы туралы сұрақтар көтерді, бұл ежелгі грек философтарының ғаламның бейжай қалыптасуына бағытталған назарына қарсы болды. Дегенмен, ол Гераклит сияқты бұрынғылармен бірдей дәрежеде апорияға назар бөлді, мысалы, жеке тұлғаның қалыптасуын белгілейтін сенімнің секірісі туралы түсінігінде. Бұдан басқа, Кьеркегор өзінің философиясын Гегельдің философиялық жүйесіне қарсы қойып, оны "қалыптасу мен сананың диалектикалық біріктірілуі" деп санады, бұл жүйені Парменидтің жүйесі сияқты қозғалмаушылыққа жеткізді.
In his written works, Friedrich Nietzsche proposed what has been regarded as a philosophy of becoming that encompasses a "naturalistic doctrine intended to counter the metaphysical preoccupation with being", and a theory of "the incessant shift of perspectives and interpretations in a world that lacks a grounding essence". Søren Kierkegaard posed questions of individual becoming in Christianity which were opposed to the ancient Greek philosophers' focus on the indifferent becoming of the cosmos. However, he established as much of a focus on aporia as Heraclitus and others previously had, such as in his concept of the leap of faith which marks an individual becoming. As well as this, Kierkegaard opposed his philosophy to Hegel's system of philosophy approaching becoming and difference for what he saw as a "dialectical conflation of becoming and rationality", making the system take on the same trait of motionlessness as Parmenides' system.
ХХ ғасыр
ХХ ғасырдың басында математика философиясы математиканы герметикалық, аксиомалық жүйе ретінде дамытуға кірісті, онда кез келген шындық аксиомалар жиынтығынан логикалық тұрғыдан туындауы тиіс. Математика негіздерінде бұл жоба әртүрлі логицизм ретінде немесе Дэвид Гилберттің формалистік бағдарламасының бір бөлігі ретінде қарастырылады. Альфред Норт Уайтхед пен Бертран Рассел осы бағдарламаны өздерінің "Математикалық принциптер" атты еңбегімен аяқтауға немесе, кемінде, жеңілдетуге тырысты, ол математиканы негіздеу үшін логикалық тұрғыдан дәйекті жиынтықтар теориясын құруға бағытталған. Содан кейін Уайтхед өзінің қызығушылығын табиғат ғылымдарына бұрды, олардың терең философиялық негізге мұқтаж екенін ойлады. Ол табиғат ғылымдарының табиғи құбылыстарға сай келмейтін, уақыттан тыс материалдық субстанциялардың дәстүрлі онтологиясын жеңуге тырысып жатқанын сезді. Уайтхедтің пікірінше, материалды "процесс" ретінде қарастыру дұрыс.
In the early twentieth century, the philosophy of mathematics was undertaken to develop mathematics as an airtight, axiomatic system in which every truth could be derived logically from a set of axioms. In the foundations of mathematics, this project is variously understood as logicism or as part of the formalist program of David Hilbert. Alfred North Whitehead and Bertrand Russell attempted to complete, or at least facilitate, this program with their seminal book Principia Mathematica, which purported to build a logically consistent set theory on which to found mathematics. After this, Whitehead extended his interest to natural science, which he held needed a deeper philosophical basis. He intuited that natural science was struggling to overcome a traditional ontology of timeless material substances that does not suit natural phenomena. According to Whitehead, material is more properly understood as 'process'.
Уайтхедтің процесі мен шындық
Алфред Норт Уайтхед 1924 жылы Гарвард университетіне қызметке орналасқаннан кейін процесс және метафизика салаларында оқыту және жазумен айналыса бастады. Өзінің «Ғылым және қазіргі әлем» (1925) атты кітабында Уайтхед адамның ғылым, эстетика, этика және дін туралы интуициялары мен тәжірибесі қоғамның дүниетанымына әсер ететінін, бірақ соңғы бірнеше ғасырларда ғылым Батыс мәдениетінде үстемдік танытқанын атап өтті. Уайтхед этикалық, эстетикалық, діни және ғылыми тәжірибелер арқылы алынған алуан түрлі адам интуицияларын пайдалануға болатын, әлемнің жүйелі сипаттамалық теориясын ұсынатын, толыққанды және жан-жақты космология іздеді, және бұл тек ғылыми емес. «Нақты тұлға» термині Уайтхедтің табиғи әлемде шынайы бар екендіктерді атау үшін қолданған жаңа сөзі. Уайтхед үшін нақты тұлғалар – кеңістік пен уақыт бойынша созылған оқиғалар немесе процестер. Адам миы – адам тәжірибесінің маңызды ортасы, ол тікелей ұсынылым режимінде болады. Мидың материалдық және рухани аспектілері бар деуге болады, олардың үшеуі де нақты тұлғалар болып табылатын тәжірибелердің шексіз көптеген құрамынан алынған абстракциялар.
Alfred North Whitehead began teaching and writing on process and metaphysics when he joined Harvard University in 1924. In his book Science and the Modern World (1925), Whitehead noted that the human intuitions and experiences of science, aesthetics, ethics, and religion influence the worldview of a community, but that in the last several centuries science dominates Western culture. Whitehead sought a holistic, comprehensive cosmology that provides a systematic descriptive theory of the world which can be used for the diverse human intuitions gained through ethical, aesthetic, religious, and scientific experiences, and not just the scientific. Actual entity is a term coined by Whitehead to refer to the entities that really exist in the natural world. For Whitehead, actual entities are spatiotemporally extended events or processes. that the human brain is an essential seat of human experience in the mode of presentational immediacy. We may say that the brain has a material and a mental aspect, all three being abstractions from their indefinitely many constitutive occasions of experience, which are actual entities.
Уақыт, себептік байланыс және процесс
Әрбір нақты бірлікке өзіндік уақыт өлшемі тән. Потенциалды түрде, әр Уайтхедтік тәжірибелік жағдай, уақытта одан бұрынғы барлық тәжірибелік жағдайларға себептік ықпал етеді, ал уақытта одан кейінгі барлық тәжірибелік жағдайларға себептік салдар болады; осылайша Уайтхедтің тәжірибелік жағдайлары Лейбництің «терезесі жоқ» монадтарына қарамастан, «толық терезелі» деп айтылған. Оған қатысты анықталған уақыт бойынша, әрбір тәжірибелік жағдай бұрынғы тәжірибелердің ықпалына түседі және болашақ тәжірибелерге себептік ықпал етеді. Тәжірибелік жағдай – басқа тәжірибелік жағдайларды қабылдау және оларға реакция жасау процесінен тұрады. Бұл – процесс философиясының өзі. Мұндай процесс ешқашан детерминистік болмайды. Осыдан келіп, ерік бостандығы маңызды және ғаламның өзіне тән. Себеп-салдарлық байланыстарда, себептер әдеттегідей әсерлерден бұрын болады. Кейбір процестер жұптары себеп-салдарлық байланыс арқылы байланыстырыла алмайды және олар кеңістікте бөлінген деп есептеледі. Бұл Эйнштейннің арнайы салыстырмалылық теориясының және Минковскийдің кеңістік-уақыт геометриясының тұжырымдарымен толық сәйкес келеді. Уайтхедтің осы идеяларды құрметтегені анық, мысалы, оның 1919 жылғы «Табиғи білім принциптеріне қатысты зерттеу» кітабында, сондай-ақ «Процесс және шындық» еңбегінде көрінеді. Бұл тұрғысынан, уақыт инерциялық есептеу жүйесіне қатысты, ал әртүрлі есептеу жүйелері уақыттың әртүрлі нұсқаларын анықтайды.
Inherent in each actual entity is its respective dimension of time. Potentially, each Whiteheadean occasion of experience is causally consequential on every other occasion of experience that precedes it in time, and has as its causal consequences every other occasion of experience that follows it in time; thus it has been said that Whitehead's occasions of experience are 'all window', in contrast to Leibniz's 'windowless' monads. In time defined relative to it, each occasion of experience is causally influenced by prior occasions of experiences, and causally influences future occasions of experience. An occasion of experience consists of a process of prehending other occasions of experience, reacting to them. This is the process in process philosophy. Such process is never deterministic. Consequently, free will is essential and inherent to the universe. The causal outcomes obey the usual well respected rule that the causes precede the effects in time. Some pairs of processes cannot be connected by cause and effect relations, and they are said to be spatially separated. This is in perfect agreement with the viewpoint of the Einstein theory of special relativity and with the Minkowski geometry of spacetime. It is clear that Whitehead respected these ideas, as may be seen for example in his 1919 book An Enquiry concerning the Principles of Natural Knowledge as well as in Process and Reality. In this view, time is relative to an inertial reference frame, different reference frames defining different versions of time.
Атомдық
Нақты тұлғалар, тәжірибелік жағдайлар логикалық жағынан атомдық, яғни тәжірибелік жағдайды екі басқа тәжірибелік жағдайға бөліп, айыруға болмайды. Мұндай логикалық атомдық, тәжірибелік жағдайлардың шексіз көптеген кеңістік-уақыттық қабаттасуларымен толық үйлесімді. Осы атомдылықты мынандай түсіндіруге болады: тәжірибелік жағдайдың ішкі себептік құрылымы бар, оны егер оны екі толықтыратын бөлікке бөлсе, әрқайсысында қайта жасай алмайсыз. Дегенмен, нақты тұлға шексіз көп басқа нақты тұлғалардың барлығын толығымен қамти алады. Тәжірибелік жағдайлардың атомдылығының тағы бір ерекшелігі – олар өзгермейді. Нақты тұлға – ол өзінің мәнін сақтайды. Тәжірибелік жағдайды өзгеріс процесі ретінде сипаттауға болады, бірақ ол өзі өзгермейтін. Нақты тұлғалардың атомдылығы физика мен химиядағы атомдарды сипаттайтын табиғи атомдылықтан түбірінен өзгеше, қарапайым логикалық немесе философиялық сипатта болады.
The actual entities, the occasions of experience, are logically atomic in the sense that an occasion of experience cannot be cut and separated into two other occasions of experience. This kind of logical atomicity is perfectly compatible with indefinitely many spatio temporal overlaps of occasions of experience. One can explain this kind of atomicity by saying that an occasion of experience has an internal causal structure that could not be reproduced in each of the two complementary sections into which it might be cut. Nevertheless, an actual entity can completely contain each of indefinitely many other actual entities. Another aspect of the atomicity of occasions of experience is that they do not change. An actual entity is what it is. An occasion of experience can be described as a process of change, but it is itself unchangeable. The atomicity of the actual entities is of a simply logical or philosophical kind, thoroughly different in concept from the natural kind of atomicity that describes the atoms of physics and chemistry.
Топология
Уайтхедтің кеңею теориясы оның тәжірибелік жағдайларының кеңістік-уақыттық сипаттамаларымен айналысты. Ньютондық және кванттық теориялық механиканың негізі – импульс тұжырымы. Импульсті өлшеу үшін шекті кеңістік-уақыт көлемі қажет. Оның шекті кеңістік-уақыт көлемі болмағандықтан, Минковский кеңістігінің бір ғана нүктесі тәжірибелік жағдай бола алмайды, бірақ ол «Процесс және шындық» еңбегінде түсіндірілгендей, шексіз көп қабаттасқан немесе біріне-бірі кіріккен тәжірибелік жағдайлар жиынтығынан алынған абстракция болып табылады. Уайтхед шексіз көп мәңгілік объектілерді мойындады. Мәңгілік объектінің мысалы – «екі» саны сияқты сан. Уайтхед мәңгілік объектілерді абстракцияның өте жоғары дәрежесіндегі абстракция деп есептеді. Көптеген абстракциялар, мәңгілік объектілерді қоса алғанда, процестердің потенциалды құрамдас бөліктері болып табылады.
Whitehead's theory of extension was concerned with the spatio temporal features of his occasions of experience. Fundamental to both Newtonian and to quantum theoretical mechanics is the concept of momentum. The measurement of a momentum requires a finite spatiotemporal extent. Because it has no finite spatiotemporal extent, a single point of Minkowski space cannot be an occasion of experience, but is an abstraction from an infinite set of overlapping or contained occasions of experience, as explained in Process and Reality. Whitehead admitted indefinitely many eternal objects. An example of an eternal object is a number, such as the number 'two'. Whitehead held that eternal objects are abstractions of a very high degree of abstraction. Many abstractions, including eternal objects, are potential ingredients of processes.
Онтологиялық принципте көрсетілген нақты мәндер мен абстракциялар арасындағы байланыс
Уайтхед үшін, процесті оны құраушы себептері болып табылатын нақты бірліктердің уақыт бойынша пайда болуынан өзге, абстрактілі құраушылардың мәңгілік объектілерінің бірігуі ретінде қарастыруға болады. Құдай әрбір уақытша нақты бірлікке еніп отырады. Уайтхедтің онтологиялық принципі – абстракцияға қатысты кез келген шындық, оның негізінде жатқан немесе одан құралған нақты бірліктерден туындайды.
For Whitehead, besides its temporal generation by the actual entities which are its contributory causes, a process may be considered as a concrescence of abstract ingredient eternal objects. God enters into every temporal actual entity. Whitehead's ontological principle is that whatever reality pertains to an abstraction is derived from the actual entities upon which it is founded or of which it is comprised.
Процестердің себептілігі мен өзара байланысы
Конкресценция – Уайтхедтің формасыз, бірақ нақты бірлік ретінде көрінуге дайын болған жаңа бірліктердің бірлесіп қалыптасу процесін көрсету үшін енгізген термині. Датум – нақты бірлікке тән ақпараттың әртүрлі түрлерін білдіретін, Уайтхедпен жасалған термин. Процесс философиясында датум конкресценция процесі арқылы алынады. Әрбір нақты бірлікте әртүрлі датумдар болады.
Concrescence is a term coined by Whitehead to show the process of jointly forming an actual entity that was without form, but about to manifest itself into an entity Actual full (satisfaction) based on datums or for information on the universe. Datum is a term coined by Whitehead to show the different variants of information possessed by actual entity. In process philosophy, datum is obtained through the events of concrescence. Every actual entity has a variety of datum.
Құдайға
Уайтхедтің философиясы "Құдай" ұғымына қатысты күрделі, нәзік және әртүрлі нюанстарға толы. "Процесс және шындық" түзетілген басылымында (1978) теологиялық тұрғыдан "еркін ерік" ғаламның табиғатында бар екендігі айтылғандықтан, Уайтхедтің метафизикасында Уайтхедтің Құдайы шексіз күшті емес. Құдайдың рөлі – тәжірибе мүмкіндіктерін кеңейту. Құдай ғаламның эволюциясына қатысады, мүмкіндіктер ұсынады, олар қабылдануы не қабылдамауы мүмкін. Уайтхедтің бұл ойлауы процесс теологиясын тудырды, оның көрнекті жақтастары Чарльз Хартшорн, Джон Б. Кобб және Ханс Йонас болды, сондай-ақ теологиялық емес философ Мартин Хайдеггердің де оған әсері тиді. Дегенмен, басқа процесс философтары Уайтхедтің теологиясын регрессивті платонизм деп санай отырып, сынға алды. Уайтхед Құдайдың үш маңызды сипатын атап көрсетті. Құдайдың бастапқы сипаты – нақты жағдайлар үшін барлық мүмкін болатындықтардан тұрады, Уайтхед оларды мәңгілік объектілер деп атады. Құдай мәңгілік объектілердің релеванттылығын реттеу арқылы мүмкіндіктер ұсына алады. Құдайдың келесі сипаты – шындықта болатын барлық нәрсені сезіну. Осылайша, Құдай барлық шындықты сезімтал түрде сезінеді. Соңғы сипаты – суперъективті. Бұл Құдайдың синтезі басқа нақтылықтар үшін сезімдік деректерге айналатын жолы. Белгілі бір мағынада, Құдай нақты барлық заттармен сезіліп қабылданады.
Whitehead's philosophy is complex, subtle, and nuanced regarding the concept of "God". In Process and Reality Corrected Edition (1978), Since, it is argued theologically, that "free will" is inherent to the nature of the universe, Whitehead's God is not omnipotent in Whitehead's metaphysics. God's role is to offer enhanced occasions of experience. God participates in the evolution of the universe by offering possibilities, which may be accepted or rejected. Whitehead's thinking here has given rise to process theology, whose prominent advocates include Charles Hartshorne, John B. Cobb, Jr., and Hans Jonas, who was also influenced by the non theological philosopher Martin Heidegger. However, other process philosophers have questioned Whitehead's theology, seeing it as a regressive Platonism. Whitehead enumerated three essential natures of God. The primordial nature of God consists of all potentialities of existence for actual occasions, which Whitehead dubbed eternal objects. God can offer possibilities by ordering the relevance of eternal objects. The consequent nature of God prehends everything that happens in reality. As such, God experiences all of reality in a sentient manner. The last nature is the superjective. This is the way in which God's synthesis becomes a sense datum for other actual entities. In some sense, God is prehended by existing actual entities.
Биология
Өсімдік морфологиясында Рольф Саттлер процестік морфологияны (динамикалық морфология) жасады, ол биологияда жиі кездесетін құрылым/процесс (немесе құрылым/функция) екіұстауын жоңдайды. Процестік морфология бойынша, өсімдік жапырақтары сияқты құрылымдардың процестері болмайды, олардың өзі процестер болып табылады. Эволюция және даму кезінде көптеген авторлар биологиялық объектілердің өзгеру табиғатын физикалық жүйелерге қарағанда радикалдырақ деп есептейді. Биологияда өзгерістер – бұл алдын ала берілген кеңістіктегі жай күй өзгерісі ғана емес, сонымен қатар уақыт өте келе объектілердің өзгеруін түсінуге қажетті кеңістік және жалпы математикалық құрылымдардың өзі болып табылады.
In plant morphology, Rolf Sattler developed a process morphology (dynamic morphology) that overcomes the structure/process (or structure/function) dualism that is commonly taken for granted in biology. According to process morphology, structures such as leaves of plants do not have processes, they are processes. In evolution and in development, the nature of the changes of biological objects are considered by many authors to be more radical than in physical systems. In biology, changes are not just changes of state in a pre given space, instead the space and more generally the mathematical structures required to understand object change over time.
Экология
Барлық нәрсе өзара байланысты, барлық тіршілік құнды және адам емес жандар да сезімтал жандар екенін ескере отырып, процесс философиясы экология және тұрақтылық тақырыбындағы әңгімелерде маңызды рөл атқарды. Процесс философиясын экологиялық этикамен байланыстырған алғашқы кітап – Джон Б. Коббтың 1971 жылғы "Is It Too Late: A Theology of Ecology" еңбегі. Джон Б. Кобб және Вм. Эндрю Шварцтың редакциялаған жаңа кітабында ("Философияны іске қосу: Экологиялық өркениетке қарай") авторлар процесс философиясын бүгінгі әлемдегі ең өткір мәселелерді шешу үшін, экологиялық өркениетке көшуге үлес қосу арқылы қалай қолдануға болатынын нақты зерттейді. Бұл кітап 2015 жылдың маусым айында Процестерді зерттеу орталығы ұйымдастырған "Баламаны қолға алу: Экологиялық өркениетке қарай" тақырыбында өткен ең ірі халықаралық конференцияның нәтижесінде жарыққа шықты. Конференцияға әлемнің түкпір-түкпірінен шамамен 2000 қатысушы жиналды, оның ішінде қоршаған ортаны қорғау қозғалысының жетекшілері – Билл МакКиббен, Вандана Шива, Джон Б. Кобб, Уэс Джексон және Шери Ляо да болды. Экологиялық өркениет тұжырымы көбінесе, әсіресе Қытайда Альфред Норт Уайтхедтің процесс философиясымен байланысты.
With its perspective that everything is interconnected, that all life has value, and that non human entities are also experiencing subjects, process philosophy has played an important role in discourse on ecology and sustainability. The first book to connect process philosophy with environmental ethics was John B. Cobb, Jr.'s 1971 work, Is It Too Late: A Theology of Ecology. In a more recent book (2018) edited by John B. Cobb, Jr. and Wm. Andrew Schwartz, Putting Philosophy to Work: Toward an Ecological Civilization contributors explicitly explore the ways in which process philosophy can be put to work to address the most urgent issues facing our world today, by contributing to a transition toward an ecological civilization. That book emerged from the largest international conference held on the theme of ecological civilization (Seizing an Alternative: Toward an Ecological Civilization) which was organized by the Center for Process Studies in June 2015. The conference brought together roughly 2,000 participants from around the world and featured such leaders in the environmental movement as Bill McKibben, Vandana Shiva, John B. Cobb, Jr., Wes Jackson, and Sheri Liao. The notion of ecological civilization is often affiliated with the process philosophy of Alfred North Whitehead—especially in China.
Математика
Математика философиясында Уайтхедтің кейбір идеялары когнитивизммен бірігіп, математиканың когнитивтік ғылымы және денелі сана тезистері ретінде қайта жанданды. Одан бұрын, 1950-1980 жылдар аралығында математикалық тәжірибені зерттеу және математикадағы квази-эмпиризм, математиканың өзіне байланысты әлеуметтік мінез-құлықтарда метаматематикаға балама іздеді: мысалы, Пол Эрдостың платонизмге және барлық дәлелдер жазылған бір "үлкен кітапқа" бірдей сенімі, сонымен қатар, оның жекелеген құштарлығы немесе мүмкіндігінше көп математиктермен ынтымақтастыққа түсу шешімі. Оның нақты мінез-құлқы мен ерекше тіл қолданысын нәтижелер емес, процесс басқарғандай болды, тіпті Эрдос пен оның серіктестерінің дәлелдерді іздеудегі бірлескен жұмысы, басқа математиктер үшін түйсіктік деректер жасауы – құдайлық ерік сияқты көрінді. Әрине, Эрдос әлемдегі ештеңе маңызды емес сияқты әрекет етті, тіпті ақша немесе махаббат секілді, бұл оның өмірбаянында, "Сандарды ғана сүйген адам" атты кітапта баса көрсетілген.
In the philosophy of mathematics, some of Whitehead's ideas re emerged in combination with cognitivism as the cognitive science of mathematics and embodied mind theses. Somewhat earlier, exploration of mathematical practice and quasi empiricism in mathematics from the 1950s to 1980s had sought alternatives to metamathematics in social behaviours around mathematics itself: for instance, Paul Erdős's simultaneous belief in Platonism and a single "big book" in which all proofs existed, combined with his personal obsessive need or decision to collaborate with the widest possible number of other mathematicians. The process, rather than the outcomes, seemed to drive his explicit behaviour and odd use of language, as if the synthesis of Erdős and collaborators in seeking proofs, creating sense datum for other mathematicians, was itself the expression of a divine will. Certainly, Erdős behaved as if nothing else in the world mattered, including money or love, as emphasized in his biography The Man Who Loved Only Numbers.
Медицина
Ғылымның бірнеше саласы, әсіресе медицина, процестік философиядағы идеяларды, атап айтқанда 20 ғасырдың соңындағы ауырсыну және емдеу теориясын кеңінен қолданады. Медицина философиясы 20 ғасырдың өте соңында ғылыми әдістен шалқалап, қайталанатын нәтижелерге баса назар аударудан ауытқып, халықтық ойлау қағидасын қабылдады, сондай-ақ қоғамдық денсаулық, экологиялық денсаулық және әсіресе психикалық денсаулық мәселелеріне көбірек прагматикалық көзқараспен қарастырды. Осы соңғы салада Р.Д. Лэйн, Томас Сзас және Мишель Фуко медицинаны "емдеуге" баса назар аудармай, жеке тұлғалардың өз қоғамымен үйлесімде болуы тұжырымдамасына қарай жылжытуға зор үлес қосты, олардың екеуі де өзгеріп отыр және оларға қарсы ешқандай нақты өлшемдерді немесе толыққанды "емдеулерді" өлшеу мүмкін емес еді.
Several fields of science and especially medicine seem to make liberal use of ideas in process philosophy, notably the theory of pain and healing of the late 20th century. The philosophy of medicine began to deviate somewhat from scientific method and an emphasis on repeatable results in the very late 20th century by embracing population thinking, and a more pragmatic approach to issues in public health, environmental health, and especially mental health. In this latter field, R. D. Laing, Thomas Szasz, and Michel Foucault were instrumental in moving medicine away from emphasis on "cures" and towards concepts of individuals in balance with their society, both of which are changing, and against which no benchmarks or finished "cures" were very likely to be measurable.
Психология
Психологияда қиял тақырыбы Уайтхедтен бері қайтадан жан-жақты зерттелді, ал ойдың мүмкіндігі немесе "мәңгілік объектілері" туралы мәселе постмодерндік когнитивтік ғылымды қалыптастырған, ақыл-ойдың бұзылуын зерттеулердің орталық мәселесіне айналды. Ең мәңгілік объектінің биологиялық түсінігі, яғни ұқсас, бірақ тәуелсіз когнитивтік құрылымдардың пайда болуы, осы когнициялардың пайда болуын білдіретін "денеге ену" процесіне әкелді. Уайтхедтің Құдайы сияқты, әсіресе Дж. Дж. Гибсонның перцептивтік психологиясында егжей-тегжейлі сипатталғандай, мәңгілік объектілердің (әсіресе басқа осындай субъектілердің когницияларының) релеванттылығын реттеу арқылы әлем пайда болады. Немесе, адамдарға таңдау жасау және оның салдарынан не болатынын сезіну жеткілікті түрде қарапайым болады. Бұл тәжірибелерді белгілі бір дәрежеде қорытуға болады, бірақ тіпті бірдей ДНК-ға ие, өте ұқсас когнициялар арасында да оларды толық бөлісу мүмкін емес. Бұл көзқарастың алғашқы зерттеушісі Алан Тьюринг болды, ол 1940 жылдардың соңында адам гендерінің экспрессивтік күрделілігінің шектерін дәлелдеуге, адам интеллектісінің күрделілігіне шек қоюға және осылайша жасанды интеллекттің пайда болу мүмкіндігін бағалауға тырысты. 2000 жылдан бері Процесс психологиясы тәуелсіз академиялық және терапиялық сала ретінде дамыды: 2000 жылы Мишель Вебер Уайтхед психологиясының Орталығын құрды – Альфред Норт Уайтхедтің процесс философиясы мен қазіргі психологиялық саланың әртүрлі аспектілерін өзара сынауға арналған ашық форум.
In psychology, the subject of imagination was again explored more extensively since Whitehead, and the question of feasibility or "eternal objects" of thought became central to the impaired theory of mind explorations that framed postmodern cognitive science. A biological understanding of the most eternal object, that being the emerging of similar but independent cognitive apparatus, led to an obsession with the process "embodiment", that being, the emergence of these cognitions. Like Whitehead's God, especially as elaborated in J. J. Gibson's perceptual psychology emphasizing affordances, by ordering the relevance of eternal objects (especially the cognitions of other such actors), the world becomes. Or, it becomes simple enough for human beings to begin to make choices, and to prehend what happens as a result. These experiences may be summed in some sense but can only approximately be shared, even among very similar cognitions with identical DNA. An early explorer of this view was Alan Turing who sought to prove the limits of expressive complexity of human genes in the late 1940s, to put bounds on the complexity of human intelligence and so assess the feasibility of artificial intelligence emerging. Since 2000, Process Psychology has progressed as an independent academic and therapeutic discipline: In 2000, Michel Weber created the Whitehead Psychology Nexus: an open forum dedicated to the cross examination of Alfred North Whitehead's process philosophy and the various facets of the contemporary psychological field.
Қозғалыс философиясы
Қозғалыс философиясы – процесс философиясының бір саласы, процестерді қозғалыс ретінде қарастырады. Ол процестерді тарихи үлгілердегі центрипеттік, центробестік, тартылыс және серпімді қозғалыстардың ағындары, бүктелулері және өрістері ретінде зерттейді. Томас Найлдың қозғалыс философиясы және процесс материализмі туралы еңбектерін қараңыз.
The philosophy of movement is a sub area within process philosophy that treats processes as movements. It studies processes as flows, folds, and fields in historical patterns of centripetal, centrifugal, tensional, and elastic motion. See Thomas Nail's philosophy of movement and process materialism.