Кіріспе

Барлық діндер бір шындықты бөліседі. Мәңгілік философия (philosophia perennis), сондай-ақ мәңгілік және мәңгілік даналық деп те аталады, – философия мен руханилықтағы бір көзқарас. Ол діни дәстүрлерді бір, метафизикалық шындық немесе бастауды ортақ етеді деп қарастырады, одан барлық эзотерикалық және экзотерикалық білім мен ілім өркендеген. Мәңгілік философияның тамыры Ренессанс дәуірінде неоплатонизмге болған қызығушылықта және оның Барлық нәрсенің бастауы туралы идеясында жатыр. Марсилио Фичино (1433–1499) герметизмді грек және христиандық ойлармен біріктіруге тырысып, барлық дәуірлерде кездесетін prisca theologia-ны анықтады. Джованни Пико делла Мирандола (1463–1494) шындықты тек екі емес, көптеген дәстүрлерде табуға болатынын ұсынды. Ол Платон мен Аристотельдің ойлары арасындағы үйлесімділікті көрсетті және Аверроэс (Ибн Рушд), Құран, Кабала және басқа да көздердегі prisca theologia-ның элементтерін байқады. Агостино Стьюко (1497–1548) philosophia perennis терминін енгізді. Көптегендердің пікірінше, универсализм – барлық діндер, сыртқы айырмашылықтарына қарамастан, бірдей Шындыққа нұсқайды деген идея. 19 ғасырдың басында трансценденталистер метафизикалық Шындық және универсализм идеясын таратып, үнді элиталары арасында үгіт жүргізген унитариандықтарға ықпал етті. 19 ғасырдың соңында Теософиялық қоғам универсализмді тек батыс әлемінде ғана емес, сонымен қатар батыс колонияларында да кеңінен танымал етті. 20 ғасырда универсализм Адвайта Веданта және суфизмнен шабыт алған дәстүршіл мектеп арқылы, ортодоксальды діндердің метафизикалық, біртұтас бастауы туралы аргументтер арқылы және Альдус Хакслидің «Мәңгілік философия» кітабы арқылы, нео-Ведантадан шабыт алып, одан әрі танымал болды.

Қайта өрлеу дәуірі

Көпжылдық философия идеясы неоплатонизм мен формалар теориясынан шабыттанған Ренессанс дәуірінің бірнеше теологтарымен қалыптасты. Марсилио Фичино (1433–1499) әлемдегі жан немесе махаббат сияқты жатқан бірлік бар екенін, оның идеялар әлемінде де баламасы болатынын айтты. Фичиноның шәкірті Джованни Пико делла Мирандола (1463–1494) шындықты тек екі емес, көптеген дәстүрлерде табуға болатынын мәлімдеді. Агостино Стьюко (1497–1548) пікірінше, "барлық нәрсенің бір бастауы бар, және осы бастау туралы барлық халықтардың білімі әрқашан бірдей болған".

Шығу тегі

Көпжылдық философия неоплатонизм мен христиан дінінің қосылуынан туындады. Неоплатонизмнің өзі эллинистік дәуірдің синкретикалық мәдениетінде әртүрлі бастаулары бар және орта ғасырлар бойында әсерлі философия болып табылды.

Эллиндік кезең: діни синкретизм

Гелленизм дәуірінде Ұлы Ескендірдің жорықтары оның заманындағы белгілі әлемнің көп бөлігінде мәдени идеялар алмасуына себеп болды. Гректердің Элевсин құпиялары мен Дионис құпиялары Изидаға табыну, Митраизм және индуизм сияқты, сондай-ақ парсылық әсерлермен бірікті. Мұндай мәдени алмасу гректер үшін жаңа емес еді; тарихшы Геродот б.з.б. 5 ғасырында Мысыр құдайы Осирис пен грек құдайы Дионис есімдерін Осирис-Дионис деп теңестірген болатын (Interpretatio graeca қараңыз).

Рим әлемі: Александриялық Филон

Александриялық Филон (б.з.д. 25 – б.з. 50 шамасында) грек рационализмін Торамен үйлестіруге тырысты, бұл христиандыққа неоплатонизмнің және христиандыққа Ежелгі Келісімді қабылдаудың, гностицизмнен айырмашылығы, жолын ашты. Филон иудаизмді стоик, платондық және неопифагорейлік элементтермен түсіндіріп, Құдайдың "ақылдан асқанын" және тек "экстаз" арқылы қол жеткізілетінін айтты. Ол сондай-ақ Құдайдың уахилары моральдық және діни білімнің бастау көзі болып табылады деп санады.

Неоплатониялық

Неоплатонизм 3-ші ғасырда пайда болды және 529 жылы Юстиниан I Афинадағы Платон академиясын жапқаннан кейін аз ғана уақытқа дейін сақталды. Неоплатонистер Платонға, сондай-ақ Платоннан бастап алты ғасыр бойы дамыған платондық дәстүрге де зор ықпал жасады. Неоплатондық философияның мақсаты – барлық шындықтың жалғыз қағидадан, яғни "Бірден" шығуын сипаттау болды. Оның негізін Плотин қалады және ол тарих бойына үлкен әсерге ие болды. Орта ғасырларда неоплатондық идеялар көптеген маңызды ортағасырлық ислам, христиан және еврей ойшылдарының философиялық және дінтанымдық еңбектеріне енгізілді.

Фичино мен Пико делла Мирандола

Марсилио Фичино (1433–1499) «Корпус герметикум» кітабының автор деп саналатын Гермес Трисмегистті Мұсаның замандасы және Пифагордың ұстазы, грек және христиан ойларының бастауы деп сенді. Ол әлемде жаңағы жан немесе махаббат сияқты жатқан түбіртек бірлік бар екенін, оның идеялар әлемінде де өзімен теңдес нәрсе табылатынын айтты. Платон философиясы мен христиан теологиясы осы шындықтың екі көрінісі. Фичиноға Аристотельдік схоластика және түрлі псевдонимдермен жазылған, сондай-ақ мистикалық еңбектер әсер етті. Фичино өзінің ойларын философиялық шындықтың ұзақ дамуының бір бөлігі деп қарады, бұл даму ежелгі Платонға дейінгі философтарда (Зороастр, Гермес Трисмегист, Орфей, Аглаофем және Пифагор сияқты) ең биік деңгейіне жеткен. Prisca theologia, яғни қастерлі және ежелгі теология, шындықты бейнелейтін және барлық дәуірлерде кездесетін маңызды идея болды Фичино үшін. Фичиноның шәкірті Джованни Пико делла Мирандола (1463–1494) ұстазынан асып, шындықты тек екі емес, көптеген дәстүрлерде табуға болатынын айтты. Бұл Платон мен Аристотельдің ойлары арасындағы үйлесімділікті ұсынды және Аверроэс, Құран мен Кабала сияқты көздерде Prisca theologiaның элементтерін байқады. Пико мен Фичиноның қайтысынан кейін бұл ой желісі кеңейіп, Симфориен Шампиер мен Франческо Джорджоны да қамтыды.

" De perenni philosophia libri X " атты кітап

Перенни философия терминін алғаш рет Агостино Стьюко (1497–1548) қолданған, ол оны 1540 жылы жарық көрген «De perenni philosophia libri X» атты трактатының атауы ретінде пайдаланған. «De perenni philosophia» – философиялық синтез және үйлесімділікке жасалған ең толымды әрекет болды. Стьюко 16 ғасырдағы Киелі кітапты зерттеу және теологияның қайта өрлеу дәуіріндегі гуманистік жағын көрсетеді, бірақ ол Лютер мен Кальвиннің пікірлерін қабылдамады. «De perenni philosophia» – күрделі еңбек, онда philosophia perennis термині тек екі рет кездеседі. Онда «барлық нәрсенің бір бастауы бар, және барлық халықтар оны әрқашан білген» делінген. Осы жалғыз білім (немесе сапиентия) оның философиясының басты құралы болып табылады. Ол прогреске қарағанда үзіліссіздікті баса назарға алып, Стьюконың философия туралы ойы Ренессанспен дәстүрлі түрде байланысты емес. Шындықтың уақыт өте келе жоғалатынына және тек ежелгі теологиялық білімде сақталады деп сенді. Стьюко Платонды Аристотельден жоғары қойды және соңғысымен салыстырғанда, біріншісі мен христиан діні арасында үлкен үйлесімділік бар деп есептеді. Ол философияның дінмен үйлесімде жұмыс істейтініне, және оның Құдайды тануға жетелеуі керек екеніне сенді, сондай-ақ шындықтың гректерден де бұрынғы бір көзден шығатынын айтты. Стьюко Ямблихтың Құдайды танудың барлық адамдарға тән екендігі туралы пікіріне қатты ықпал етті, сонымен қатар Гермес Трискегистің маңыздылығын жоғары бағалады.

Ықпал

Стьюконың мәңгілік философиясы жарияланғаннан кейінгі екі ғасыр бойы кейбір ғалымдар тарапынан жоғары бағаланды, бірақ 19 ғасырдың соңында Отто Виллман оны қайта ашқанға дейін ұмытылып кетті. Жалпы алғанда, "De perenni philosophia" аса ықпалды болған жоқ және көбінесе өзіне ұқсас көзқарастарға ие адамдармен ғана шектелді. Бұл еңбек Рим-католик шіркеуінің тыйым салған еңбектерінің тізіміне енбеді, бірақ оның ұқсас идеяларды білдірген "Cosmopoeia" еңбегі енді. Діни сын-ескертпелер христиандық ілімдерді барлық жерде кездесетін шындықтардың кемелді түрі ретінде қарастырмай, бірегей деп түсінуге бейімделді. Жалпы айтқанда, бұл философиялық синкретизм құрамына кіретін кейбір ілімдердің есебінен жасалды, және Стьюконың сындық қабілеттері өзіне қойған міндетке сай келмеген болуы мүмкін. Сонымен қатар, "prisca theologia"-ға артық сенім артқандық ақибетіне айналды, себебі бұл мектепте қолданылған көптеген мәтіндер кейіннен жалған екені анықталды. Келесі екі ғасырдағы ең жағымды пікірлер көбінесе протестанттардан, әсіресе Англиядан түсті. Готфрид Лейбниц кейіннен Стьюконың терминін пайдаланды. Неміс философы осы конкордистік философияның дәстүрінде тұр; оның үйлесім философиясы әсіресе Стьюконың идеяларымен үндес болды. Лейбниц 1687 жылға дейін Стьюконың еңбегімен таныс болған, бірақ гугенот философы Филипп дю Плессис Морнейдің "Христиан дінінің шынайылығы" еңбегінде осы шындықты жақсырақ жеткізгенін ойлаған. Стьюконың ықпалын Лейбництің барлық еңбектерінен табуға болады, бірақ неміс философы итальяндықты атамай-ақ мәңгілік философияға алғашқы болып сілтеме жасады.

Трансцендентализм және унитарлық универсализм

Ральф Уолдо Эмерсон (1803–1882) руханилықты жеке сала ретінде қарастыру идеясының алғашқы дамушыларының бірі болды. Ол ағылшын және неміс романтизміне, Гердер мен Шлейермахердің Библияны сынай қарауына және Юмнің күмәндігіне негізделген трансцендентализмнің маңызды өкілдерінен бірі еді. Трансценденталистер дінге интуитивті, тәжірибеге негізделген көзқарасқа баса мән берді. Шлейермахерден кейін, жеке адамның шындыққа қатысты интуициясы шындықтың өлшемі ретінде қарастырылды. Олар сонымен қатар индуистік мәтіндерді оқыды және олардың ықпалында болды, ал олардың алғашқы аудармалары 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында жарық көрді.

Теософиялық қоғам

19 ғасырдың соңына қарай мәңгілік философия идеясын Теософиялық қоғамның басшылары Х.П. Блаватская мен Энни Бесант "Дін даналығы" немесе "Көне даналық" деген атпен кеңінен таратты. Теософиялық қоғам Азия діндеріне қызығушылық танытып, олар туралы батыс елдеріндегі тыңдарманға мәлім етіп қана қоймай, Шри-Ланка мен Жапониядағы индуизм және буддизмге де әсер етті.

Нео-Веданта

Көптеген мәңгілік философияны қолдайтын ойшылдар (Армстронг, Хьюстон Смит және Джозеф Кэмпбелл сияқты) индуист мистиктері Рамакришна мен Свами Вивекананданың ықпалында болды, ал олар өздері батыстың универсализм идеяларын қабылдады. Олар индуизмді осы мәңгілік философияның символы деп есептеді. Бұл идея 20-шы ғасырда мәңгілік философияның түрлерін ұсынған ойшылдарға әсер етті. Барлық діндердің бірлігі 19-шы ғасырдағы индуист реформаторлары үшін маңызды қозғаушы күш болды, олар өз кезегінде 20-шы ғасырдың көптеген мәңгілік философиялық ойшылдарына ықпал етті. Бұл реформалық қозғалыстың негізгі тұлғалары екі бенгалдық брахман болды. Рам Мохан Рой, философ және жаңашыл Брахмо Самадж діни ұйымының негізін қалаушы, құдайды сипаттау мүмкін емес деп сараптап, ешбір діннің оны түсінуде монополия құқығы жоқ екенін түсіндірді. Мистик Рамакришнаның рухани шабыттарында Мәсіх, Мұхаммед және оның өзінің индуист құдайымен бірлік сезімі болды. Рамакришнаның ең белгілі шәкірті Свами Вивекананда 1890 жылдары Америка Құрама Штаттарына сапар шегіп, Веданта қоғамын құрды. Рой, Рамакришна және Вивекананданың барлығы индуист мектебінің Адвайта Ведантасына әсер етті, оны олар универсалистік индуист дінінің үлгісі деп қарады.

Жаңа дәуір

Көпжылдық философия идеясы Жаңа дәуір қозғалысының орталық тұсы болып табылады. Жаңа дәуір қозғалысы – 20 ғасырдың екінші жартысында дамыған батыстық рухани қозғалыс. Оның негізгі ұстанымдары "Шығыс және Батыс рухани және метафизикалық дәстүрлерінен нәр алып, оларға өзін-өзі жетілдіру және мотивациялық психология, толыққанды денсаулық сақтау, парапсихология, сананы зерттеу және кванттық физиканың ықпалын сіңіреді" деп сипатталған. Жаңа дәуір термині алдағы Аквариус астрологиялық дәуірінің басталуын көрсетеді және ғаламдағы барлық нәрсенің бірліктестігі мен монизм принципі бар екенін білдіреді. Ол "ғылым мен руханилықты біріктіретін көзқарас" құруға тырысады және қалыпты ғылымның түрлерін де, сондай-ақ маргиналды саналатын ғылымның басқа да түрлерін де қабылдайды.

Мистикалық тәжірибе

Көпжылдық философия идеясы, кейде мәңгілік философия деп аталады, мистикалық тәжірибе туралы академиялық талқылаудағы маңызды мәселе болып табылады. Хьюстон Смит дәстүрлі мектептің мәңгілік философияға деген көзқарасы мистикалық тәжірибелерге емес, метафизикалық түйсіктерге негізделгенін атап өтті. Мистикалық тәжірибе туралы талқылау мәңгілік философиядағы басымдықтарды осы метафизикалық түйсіктерден діни тәжірибеге және екілік емес немесе сананың өзгерген күйі туралы ұғымға ықпал етті. Уильям Джеймс 1902 жылы жариялаған «Діни тәжірибелердің алуан түрлілігі» атты кітабында «діни тәжірибе» терминін кеңінен қолданды. Бұл сондай-ақ мистиканы білім беретін ерекше тәжірибе ретінде түсінуге әсер етті. В. Т. Стейс, Хьюстон Смит және Роберт Форман сияқты авторлар мистикалық тәжірибелердің діндер, мәдениеттер мен дәуірлер арасындағы негізгі ұқсастықтары бар екенін айтады. Стейс үшін осы негізгі тәжірибенің әмбебаптығы кез келген діни тәжірибенің танымдық мазмұнына сену үшін қажетті, бірақ жеткілікті емес шарт болып табылады. Уэйн Праудфут «діни тәжірибе» ұғымының тамырларын неміс теологы Фридрих Шлейермахерге (1768–1834) дейін жегізеді, ол дін шексіздік сезіміне негізделгенін мәлімдеді. Шлейермахер «діни тәжірибе» ұғымын дінді ғылыми және секулярлық сынға қарсы қорғау үшін пайдаланды. Оны көптеген дінтанушылар қабылдады, олардың ішінде Уильям Джеймс ең ықпалдысы болды. Сыншылар «тәжірибеге» баса назар аударудың жеке тұлғаны қоғамнан жоғары қоятынын атап көрсетеді. Бұдан басқа, ол эпизодтық тәжірибе мен мистиканың құлшыныс, кітап, ғибадат, ізгіліктер, теология, рәсімдер мен амалдардың толық діни құрылымына енген процестер екенін ажырата алмайды. Ричард Кинг «мистикалық тәжірибе» мен әлеуметтік әділет арасындағы қарама-қайшылыққа да назар салады:

Діни плюрализм

Діни плюрализм әлемдік діндердің әрқайсысы өзінің ерекше тарихи және мәдени жағдайларымен шектеледі, сондықтан бір ғана нағыз дін жоқ деп есептейді. Барлық діндер тең дәрежеде дұрыс. Әрбір дін – адамзаттың түсініксіз құдайлық шындықты ұғынуға және түсінуге жасаған тынысы. Сондықтан, әр діннің құдайлық шындықты түсінуі шынайы болғанымен, толық емес, ол жалпыға ортақ шындықтың ішінара түсінігін тудырады. Ал толық түсінікке жету үшін, сондай-ақ құтқарылуға немесе рухани жарыққа қол жеткізу үшін синкретизм қажет. Мәңгілік философия да бір ғана нағыз дін жоқ деген пікірде, бірақ ол құдайлық шындық туралы сөйлескенде ерекшеленеді. Мәңгілік философияның айтуынша, құдайлық шындықты түсінуге болады және оның болуы – осы арқылы жалпыға ортақ шындықты түсіну мүмкін болады. Әр дін өзінің тарихи және мәдени контекстіне сүйене отырып, жалпыға ортақ шындықты өзшелеп түсіндіреді, бұл құдайлық шындықты сезінуге, жалпыға ортақ шындықты растауға және құтқарылуға немесе рухани жарыққа қол жеткізуге қажеттінің бәрін қамтамасыз етеді.

Мәңгілік философияның дәлелі

Танымдық археология, мысалы, үңгір суреттерін және басқа да тарихи алдындағы өнер мен дәстүрлерді талдау, көп жылдық философияның немесе шамандық метафизиканың бір түрінің бүкіл әлемде мінез-құлқының қазіргідей болуына дейін созылуы мүмкін екенін көрсетеді. Осыған ұқсас сенімдер қазіргі "тас ғасыры" мәдениеттерінде, мысалы, Австралияның аборигендерінде табылады. Көп жылдық философия күнделікті өмірмен қатар рух немесе идеялар әлемінің бар екенін және осы әлемдердің армандар мен қасиетті рәсімдерде, немесе ерекше күндер мен орындарда өзара әрекеттесетінін жорамалдайды. Көп жылдық философия Платонизмнің негізін құрады деген пікір бар, Платон көптеген ежелгі және кең таралған сенімдерді жасамаған, оларды айқын түсіндірген.

Индуизм

Танымал индуист мистигі Шри Рамакришна Құдайға көптеген әртүрлі жолдармен жете алуға болады деді, сондықтан барлық діндер де рас, себебі әрбір дін – соңғы мақсатқа жетудің әр түрлі жолы ғана.

Христиандық

Александриялық Климент, грек философиясын жақсы біліп, оған құрметпен қараған, гректердің даналығы христиандықпен қайшы келмейді деп есептеді, өйткені олардың бастауы ортақ екенін айтты. Оның пікірінше, философия – бұл діни емес, Мәсіхте ашылған ақылдан туған қасиетті білім.

Ислам/Суфизм

Жалпы, мұсылмандар басқа Ыбырайым діндері сияқты діни өзіндікке бейім. Дегенмен, тарихта осыған қарама-қарсы келетін жағдайлар да болды. Халлаж – мәңгілікке ұмтылған суфилердің бірі. Халлаж яһудиді қорлаған дінтас адам туралы былай деді:

"Білуің керек, яһудилік, христиандық және басқа діндер – тек әртүрлі есімдер, түрлі атаулар; бірақ олардың барлығының мақсаты бір, ешқандай айырмашылық жоқ. Мен діндер туралы көп ойластым. Соның нәтижесінде, діндердің бір түбірден тарайтын әртүрлі тармақтар екенін түсіндім. Адамнан, оның мінез-қалпынан, оны шектейтін және байланыстарынан бөліп тастайтын дінді таңдауын талап етпе. Ол өмірдің мәнін және жоғары мақсаттардың мағынасын өзі түсінгендей іздейді". 20-шы ғасырда өмір сүрген суфи Инайәт Хан суфизмді оның жалпыадамдық ерекшеліктерімен көпшілікке түсіндірді және ол басқа діндердің мистикалық салаларымен ортақ үндес хабарды қайталайтынын, сондай-ақ сөздері мен жазбаларында түрлі діни/мистикалық дәстүрлерге жиі сілтеме жасайтынын айтты.