Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрі
Species of bird
Аңқа құс (Aegypius monachus) – Accipitridae тұқымдасына жататын ірі жыртқыш құс, ол қоңыржай Еуразияның көп бөлігінде таралған. Оны қара құс, монах құсы және Еуразиялық қара құс деп те атайды. Денесінің ұзындығы , қанаттарының ені және ең көп салмағы , құрады. Бұл Ескі әлемнің ең үлкен құсы және Accipitridae отбасының ең үлкен мүшесі. Aegypius monachus – ең ірі жыртқыш құстардың бірі, ол өлекселерді жеу арқылы әртүрлі экожүйелерде маңызды рөл атқарады, бұл өз кезегінде аурулардың таралуын азайтады. Құстар өз тамақтану әдеттеріне байланысты көптеген патогендерге тұрақты түрде ұшырайды. 2015 жылы асқазан және иммундық қорғаныс жүйелерін зерттеу мақсатында аңқа құстың геномының толық геномдық тізбегі анықталды. Аңқа құс пен ақбас құсты салыстыру арқылы, тыныс алумен және құстың иммундық қорғаныс реакциясымен, сондай-ақ асқазан қышқылының секрециясымен байланысты жағымды таңдалған генетикалық өзгерістерді анықтауға болады, бұл өлекселерді қорытуға көмектеседі.
The cinereous vulture (Aegypius monachus) is a large raptor in the family Accipitridae and distributed through much of temperate Eurasia. It is also known as the black vulture, monk vulture and Eurasian black vulture. With a body length of , across the wings and a maximum weight of , it is the largest Old World vulture and largest member of the Accipitridae family. Aegypius monachus is one of the largest birds of prey and it plays a huge role in its various ecosystems by eating carcasses, and which in turn reduces the spread of diseases. The vultures are constantly exposed to many pathogens because of their eating habits. A study on the gastric and immune defense systems done in 2015, sequenced the entire genome of the cinereous genome. Comparing the vulture and the bald eagle, will allow the study to find positively selected genetic variations associated with respiration and the ability of the vulture's immune defense responses and gastric acid secretion to digest carcasses.
Таксономия
Aegypius тұқымдасының атауы грек тілінен алынған (αἰγυπιός) сөзі, ол «қарға» деген мағынаны білдіреді, немесе қарғаға ұқсас құс; Элиан aegypius-ті «қарға (gyps) мен бүркіт арасындағы нәрсе» деп сипаттайды. Кейбір мамандар бұл сипаттаманың ламергейерге сай келеді деп санайды, ал басқалары келіспейді. Aegypius – бұл түрдің епонимі, ежелгі грек тілінде ол қандай болса да. Бұл түрдің орташа салмағы жарияланбаған, бірақ екі дереккөзден алынған медианалық салмақ көрсеткіштері және Кореяда жабайы қара құстардың ірі зерттеуінде орташа салмағы , ал орташа ұзындығы болған. Бұл, ұядағы немесе тұтқындағы құстарға қарағанда, еркін ұшатын ересек құстардың орташа мөлшерін анықтауға жасалған жалғыз әрекет болып табылады. Көптеген акципитридтерден айырмашылығы, аталықтардың мөлшері аналықтармен кең ауқымда сәйкес келеді, бірақ аналықтар көбінесе сәл ауыр болады. Сырттай ұқсас, бірақ туыс емес Жаңа әлемнің кондорлары қанат ауданы мен дене мөлшері жағынан ұқсас немесе сәл ірі болуы мүмкін. Түр ішіндегі генетикалық айырмашылықтар шектеулі болғамен, дене мөлшері стандартты өлшемдер бойынша батыстан шығысқа қарай артады, Испания мен Оңтүстік Франциядан келген құстар Орталық Азиядан (Манчжурия, Моңғолия және Солтүстік Қытай) келген құстардан орташа есеппен 10%-ға кішірек. Тек олардың туысы – қасқабас қарғасы, мұртының ұзындығы шамамен дейін жетеді, оның мұрты қара құстың мұртымен теңесе алады немесе одан ірі болуы мүмкін. Олар әрқашан адамның аз келіп-кеткен, тыныш, шалғай аймақтарымен байланысты. Олар дала, басқа да шалғынды жерлер, ашық орман, жағалаудағы мекендеу орындары және таулы жерлердің кез келген түрі немесе биіктік градиенті сияқты әртүрлі жерлерде өліктерді іздейді. Еуропадағы қазіргі ареалдарында, сондай-ақ Кавказ және Таяу Шығыста қара құстар теңіз деңгейінен бастап кездеседі, ал Азияда олар әдетте жоғарырақ биіктікте табалады.
The genus name Aegypius is a Greek word (αἰγυπιός) for 'vulture', or a bird not unlike one; Aelian describes the aegypius as "halfway between a vulture (gyps) and an eagle". Some authorities think this a good description of a lammergeier; others do not. Aegypius is the eponym of the species, whatever it was in ancient Greek. Average weights are not known to have been published for this species but the median weight figures from two sources were and In Korea, a large survey of wild cinereous vultures was found to have weighed a mean of with a mean total length of , this standing as the only attempt to attain the average sizes of free flying mature birds of the species, as opposed to nestlings or captive specimens. Unlike most accipitrids, males can broadly overlap in size with the females, although not uncommonly the females may be slightly heavier. Superficially similar but unrelated New World condors can either be of similar wing area and bulk or slightly larger in these aspects. Despite limited genetic variation in the species, body size increases from west to east based on standard measurements, with the birds from southwest Europe (Spain and south France) averaging about 10% smaller than the vultures from central Asia (Manchuria, Mongolia and northern China). Only their cousin, the lappet faced vulture, with a bill length of up to about , can rival or outsize the bill of the cinereous. They are always associated with undisturbed, remote areas with limited human disturbance. They forage for carcasses over various kinds of terrain, including steppe, other grasslands, open woodlands, along riparian habitats or any kind or gradient of mountainous habitat. In their current European range and through the Caucasus and Middle East, cinereous vultures are found from in elevation, while in their Asian distribution, they are typically found at higher elevations.
Мінез-құлық
Синералық қарқын – көбінесе жалғыз өмір сүретін құс, көптеген басқа Еуропалық қарқындарға қарағанда жалғыз немесе жұптап кездесуі жиі. Ірі өлекселер немесе тамақтану орындарында шағын топтар жиналуы мүмкін. Мұндай топтарда сирек 12-ден 20-ға дейін қарқын кездеседі, кейбір ескі мәліметтерде 30-40-қа дейін де кездеседі. Үлкен ұясының ені және тереңдігі шамалы. Ұя жылдар бойы бір жұптың қайта-қайта пайдалануына байланысты үлкейеді және көбінесе малдың шөптері мен терілерімен безендіріледі. Синералық қарқындардың ұя салу табысы салыстырмалы түрде жоғары, жұмыртқалардың 90%-ы сәтті жарылады және бір жылдық құстардың жартысынан астамы ересекке дейін тірі қалады. Олар белсенді ата-аналар, екі жұптасы да ұяны қорғайды және реггитация арқылы кезекпен жастарды тамақтандырады. Испанияда өз ұясын қорғап, испан имперлік бүркіті синералық қарқынды шабуылдап өлтірген бір ғана жағдай тіркелген. Алтын бүркіттер мен Еуразиялық бүркітқұйрықтар сирек кезде қарт ұяшықты немесе тіпті ересектерді тұзаққа түсіруге тырысады, бірақ бұл түрлер үшін олжа ретінде қарастырылмаған және егер осындай жағдай туса, бұл өте сирек кездесетін оқиға болар еді. Бұл түрлер 39 жылға дейін өмір сүре алады, бірақ 20 жыл немесе одан аз өмір сүруі мүмкін, ересектердің адамнан басқа тұрақты жыртқыштары жоқ. Тарихи тұрғыдан алғанда, Пиреней түбегіндегі синералық қарқындар негізінен еуропалық қоянның (Oryctolagus cuniculus) өлекселерімен қоректенген, бірақ вирустық геморрагиялық пневмония (ВГП) бір кезде көптеп таралған қоян популяциясын жойғандықтан, қарқындар қазір үй қойларының өлекселеріне сүйенеді, оларды шошқалар (Sus scrofa domesticus) және бұғылар толықтырады. Түркияда аргали (Ovis ammon) (92 өлік), шошқа (Sus scrofa) (53), тауық (Gallus gallus domesticus) (27), сұр қасқыр (13), қызыл түлкі (Vulpes vulpes) (13 дана) тамақтанған. Түркиядан алынған зәрделерде, әсіресе қарағай шоқтарында, өсімдік материалдарының көп мөлшері табылды. Оның ареалындағы қарқындардың ішінде, синералық қарқын өзінің күшті тұмсының арқасында қатты өлік терісін жыртып алуға ең жақсы бейімделген. Ол тіпті ірі жануарлардың етін жеу үшін сүйектерді, мысалы, қабырғаларды сындыра алады. Ол өз ареалындағы басқа қоқыс жегіштерге, тіпті басқа ірі қарқындарға, мысалы, гипстер қарқындарына, сақалды қарқынға немесе түлкілер сияқты қатыгез жердегі жыртқыштарға басымдық танытады. Синералық қарқындар жиі далалық қарқындарды (Aquila nipalensis) қысып, үстемдік етеді, өйткені екі түр де Азияда қыстағанда бірдей олжаға және өлікке тартылады. Кореяда клептопаразиттік әрекеттің сирек кездесетін сәттілігі тіркелді, онда Стеллер теңіз бүркіті (Haliaeetus pelagicus) қарқыннан тамақ ұрлады. Оның ең жақын туысы – кейде тірі жем жейтін лаппетт-фрейдлі қарқын. Бұл түрлер құсбегілерді ұшып бара жатқанда алып, тастап, қабықтарын жарып өлтіруі мүмкін. Аскфильдің (Өлім) және кемірушілер туралы мәліметтер де бар. Синералық қарқындар аулайды деп саналатын түрлерге аргали, сайга антилопасы (Saiga tatarica), моңғол газелі (Procapra gutturosa) және тибет антилопасы (Pantholops hodgsonii) кіреді.
The cinereous vulture is a largely solitary bird, being found alone or in pairs much more frequently than most other Old World vultures. At large carcasses or feeding sites, small groups may congregate. Such groups can rarely include up to 12 to 20 vultures, with some older reports of up to 30 or 40. The huge nest is across and deep. The nest increases in size as a pair uses it repeatedly over the years and often comes to be decorated with dung and animal skins. The nesting success of cinereous vultures is relatively high, with around 90% of eggs successfully hatching and more than half of yearling birds known to survive to adulthood. They are devoted, active parents, with both members of a breeding pair protecting the nest and feeding the young in shifts via regurgitation. There is a single case of a Spanish imperial eagle attacking and killing a cinereous vulture in an act of defense of its own nest in Spain. Golden eagles and Eurasian eagle owls may rarely attempt to dispatch an older nestling or even adults in an ambush, but the species is not verified prey for either and it would be a rare event in all likelihood if it does occur. This species may live for up to 39 years, though 20 years or less is probably more common, with no regular predators of adults other than man. Historically, cinereous vultures in the Iberian Peninsula fed mostly on European rabbit (Oryctolagus cuniculus) carcasses, but since viral hemorrhagic pneumonia (VHP) devastated the once abundant rabbit population there, the vultures now rely on the carrion of domestic sheep, supplemented by pigs (Sus scrofa domesticus) and deer. In Turkey, the dietary preferences were argali (Ovis ammon) (92 carrion items), wild boar (Sus scrofa) (53 items), chickens (Gallus gallus domesticus) (27 items), gray wolves (13 items) and red foxes (Vulpes vulpes) (13 items). Unusually, a large amount of plant material was found in pellets from Turkey, especially pine cones. Among the vultures in its range, the cinereous is best equipped to tear open tough carcass skins thanks to its powerful bill. It can even break apart bones, such as ribs, to access the flesh of large animals. It is dominant over other scavengers in its range, even over other large vultures such as Gyps vultures, bearded vultures or fierce ground predators such as foxes. Cinereous vultures frequently bully and dominate steppe eagles (Aquila nipalensis) when the two species are attracted to the same prey and carrion while wintering in Asia. A rare successful act of kleptoparasitism on a cinereous vulture was filmed in Korea when a Steller's sea eagle (Haliaeetus pelagicus) stole food from the vulture. Its closest living relative is probably the lappet faced vulture, which takes live prey on occasion. This species has hunted tortoises (which the vultures are likely to kill by carrying in flight and dropping on rocks to penetrate the shell; cf. Aeschylus#Death) and lizards. Species believed to be hunted by cinereous vultures have included argali, saiga antelope (Saiga tatarica), Mongolian gazelle (Procapra gutturosa) and Tibetan antelope (Pantholops hodgsonii).
Қалыптануы мен сақталуы
Соңғы 200 жыл ішінде цинералы бүркіт өзінің таралған ареалының көп бөлігінде қысқарды, себебі иттер мен басқа да жыртқыштарды өлтіру үшін қойылған уланған жемді жеуден және гигиеналық стандарттардың жоғарылауына байланысты қолжетімді өлік мөлшерінің азаюына байланысты. Қазіргі уақытта ол "Тәуекел астында" санатында тіркелген. Барлық түрдегі бүркіттер уландыру операцияларының тікелей нысаны болмаса да, жергілікті тұрғындар оларды көріп қалғанда атып тастауы мүмкін. Цинералы бүркіттерді аулау және ұстау әсіресе Қытай мен Ресейде кең таралған. Соңғы кезде қорғау шаралары мен мақсатты түрде тамақтандыру жобалары кейбір жерлерде олардың санын қалпына келтіруге мүмкіндік берді, әсіресе Испанияда, онда 1970 жылы 200 жұпқа дейін төмендегеннен кейін 1992 жылға қарай саны шамамен 1000 жұпқа дейін өсті. Бұл колония енді Португалияға дейін көшті. Еуропаның басқа аймақтарында Болгария мен Грецияда өте аз, бірақ артып келе жатқан сандар көбейіп жатыр, ал Францияда оларды қайта қоныстандыру жобасы жүргізілуде. Украинадағы (Қырымдағы) және Еуропалық Ресейдегі шағын популяциялар мен Азиядағы популяциялардың динамикасы жеткілікті жазбада сақталмаған. Бұрынғы КСРО-да олар әлі де зообақтар үшін заңсыз ұстаудан, ал Тибетте – кеміргіштерге қарсы препараттардан қорқады. Олар Пакистанның жағалау аймақтарына қыс айларында шағын топтармен келіп тұрады. 21-ші ғасырдың басында цинералы бүркіттердің жалқы саны 4500-5000 жеке тұлғаға бағаланды.
The cinereous vulture has declined over most of its range in the last 200 years in part due to poisoning by eating poisoned bait put out to kill dogs and other predators, and to higher hygiene standards reducing the amount of available carrion; it is currently listed as Near Threatened. Vultures of all species, although not the target of poisoning operations, may be shot on sight by locals. Trapping and hunting of cinereous vultures is particularly prevalent in China and Russia, More recently, protection and deliberate feeding schemes have allowed some local recoveries in numbers, particularly in Spain, where numbers increased to about 1,000 pairs by 1992 after an earlier decline to 200 pairs in 1970. This colony have now spread its breeding grounds to Portugal. Elsewhere in Europe, very small but increasing numbers breed in Bulgaria and Greece, and a re introduction scheme is under way in France. Trends in the small populations in Ukraine (Crimea) and European Russia, and in Asian populations, are not well recorded. In the former USSR, it is still threatened by illegal capture for zoos, and in Tibet by rodenticides. It is a regular winter visitor around the coastal areas of Pakistan in small numbers. As of the turn of the 21st century, the worldwide population of cinereous vultures is estimated at 4,500–5,000 individuals.