Теңіз шайқастарының тарихы мен тактикасы

Кіріспе

Теңізге шығатын кемелермен жүргізілетін ұрыстар

Теңіз соғысы – теңізде, мұхитта немесе үлкен көлдер, кең өзендер сияқты су кеңістігінде жүргізілетін ұрыс. Теңіз соғысына арналған қарулы күштер бөлімі – әскери-теңіз күштері. Теңіз операцияларын шартты түрде өзен/жағалау аймағындағы (қоңыр су флоты), ашық мұхиттағы (көк су флоты) және олардың арасындағы (жасыл су флоты) қолданысқа бөлуге болады, бірақ бұл айырмашылықтар тактикалық немесе операциялық бөлінуден гөрі стратегиялық мақсаттарымен анықталады. Теңіз соғысының стратегиялық шабуылдық мақсаты – су арқылы күш көрсету, ал стратегиялық қорғаныс мақсаты – жаудың күш көрсетуіне қарсы тұру.

Тарих

Адамзат 3 мың жылдан астам теңізде шайқасқан. Үлкен құрлықтардың ішінде де, кең ауқымды теміржолдар пайда болғанға дейін көліктер көбінесе өзендерге, көлдерге, каналдарға және басқа да жүзуге болатын су жолдарына тәуелді болды. Бұл су жолдары Ұлыбритания, Америка, Бенлюкс елдері және Солтүстік Германиядағы қазіргі әлемнің дамуында шешуші роль атқарды, өйткені олар тауарлар мен шикізаттың көп көлемде тасымалдануын қамтамасыз етіп, өркендеген өнеркәсіптік революцияны қолдады. 1750 жылға дейін материалдар көбінесе өзен баржаларымен немесе теңіз кемелерімен тасымалданды. Осылайша, әскерлер, олардың тамақ, оқ-дәрі және жем-шөпке деген үлкен қажеттіліктерімен бірге, ғасырлар бойы өзен аңғарларына байланысты болды. Жазылған тарихтан бұрынғы дәуірдегі (мысалы, Гомер аңыздары, Троя туралы) және "Одиссея" сияқты классикалық туындылар теңіздің маңыздылығын баса көрсетеді. Парсы империясы, біріккен және күшті болғанымен, грек қала-мемлекеттерін жаулап алуға жасаған бірнеше әрекетте Афина флотының және кіші қала-мемлекеттердің күшіне қарсы тұра алмады. Финикия мен Мысырдың, Карфагеннің және тіпті Римнің күші теңізді бақылауға байланысты болды. Венеция Республикасы да Италияның қала-мемлекеттеріне үстемдік етіп, Осман империясының жолын кесті, сондай-ақ Жібек жолы мен Жерорта теңізіндегі саудаға ғасырлар бойы басып алды. Үш ғасыр бойы викингтер Ресей мен Украинаның орталық аймақтарына, тіпті алыс Константинопольге (Қара теңіздің салалары, Сицилия және Гибралтар бұғазы арқылы) шабуыл жасап, тонады. Теңізде басымдыққа ие болу, көбінесе флоттың теңіз шайқастарын жүргізу қабілетіне байланысты болды. Теңіз тарихының көп бөлігінде теңіз соғысы екі басты мәселеге айналды: бордтау және бордтауға қарсы қорғану. Оқ-дәрі технологиясы жетілген 16 ғасырдың соңында ғана теңіздегі тактикалық назар ауыр қару-жараққа ауысты. Тарих бойында болған көптеген теңіз шайқастары су асты археологиясы үшін кемелердің құлау оқиғаларының сенімді көзі болып табылады. Мысалы, Тынық мұхитындағы түрлі әскери кемелердің құлауын зерттеу.

Mankind has fought battles on the sea for more than 3,000 years. Even in the interior of large landmasses, transportation before the advent of extensive railways was largely dependent upon rivers, lakes, canals, and other navigable waterways. The latter were crucial in the development of the modern world in the United Kingdom, America, the Low Countries and northern Germany, because they enabled the bulk movement of goods and raw material, which supported the nascent Industrial Revolution. Prior to 1750, materials largely moved by river barge or sea vessels. Thus armies, with their exorbitant needs for food, ammunition and fodder, were tied to the river valleys throughout the ages. Pre recorded history (Homeric Legends, e. g. Troy), and classical works such as The Odyssey emphasize the sea. The Persian Empire – united and strong – could not prevail against the might of the Athenian fleet combined with that of lesser city states in several attempts to conquer the Greek city states. Phoenicia's and Egypt's power, Carthage's and even Rome's largely depended upon control of the seas. So too did the Venetian Republic dominate Italy's city states, thwart the Ottoman Empire, and dominate commerce on the Silk Road and the Mediterranean in general for centuries. For three centuries, Vikings raided and pillaged far into central Russia and Ukraine, and even to distant Constantinople (both via the Black Sea tributaries, Sicily, and through the Strait of Gibraltar). Gaining control of the sea has largely depended on a fleet's ability to wage sea battles. Throughout most of naval history, naval warfare revolved around two overarching concerns, namely boarding and anti boarding. It was only in the late 16th century, when gunpowder technology had developed to a considerable extent, that the tactical focus at sea shifted to heavy ordnance. Many sea battles through history also provide a reliable source of shipwrecks for underwater archaeology. A major example is the exploration of the wrecks of various warships in the Pacific Ocean.

Жерорта теңізі

Дельтадағы шайқас – тарихқа енген алғашқы теңіз шайқасы. Б.з.д. 1175 жыл шамасында Ежелгі Мысырлықтар Теңіз халықтарын теңіз шайқасында жеңген. Фараон Рамсес III-тің Мединет-Хабудағы жерлеу ғибадатханасының қабырғаларында жазылғандай, бұл шайқас Шығыс Ніл дельтасының жағалауына жасалған ірі теңіз шабуылын тойтарды. Шабуылды теңіз шабуылы мен кемелер мен жағалаудан оқ жауған садақшылардың көмегімен кері қайтарылған. Иосиф Флавий («Ежелгіліктер» IX 283–287) Тир мен Ассирия патшасы арасындағы теңіз шайқасы туралы хабарлайды, Ассирия патшасына Финикияның басқа қалалары да көмектескен. Шайқас Тирдің жағалауында болған. Тирліктердің флоты қарсыластарына қарағанда әлдеқайда кішкентай болғанына қарамастан, олар жеңіске жеткен.

Еуропа, Батыс Азия және Солтүстік Африка

IV ғасырдағы және одан кейінгі варварлық шабуылдар көбінесе құрлық арқылы жүрді, бірақ теңіз шайқастарының да ерекше мысалдары белгілі. III ғасырдың соңында император Галлиеннің тұсында готтар, гепидтер және герулилерден құралған үлкен шабуылшылар тобы Қара теңізге шығып, Анатолия мен Фракия жағалауларына шабуыл жасады, Эгей теңізіне өтіп, Грекияның құрлығын (Афина мен Спартаны қоса алғанда) тонады және Крит пен Родосқа дейін жетті. IV ғасырдың соңында Рим империясының құлдырау кезеңінде император Мажориан Константинопольдің көмегімен германдық басқыншыларды жақында басып алған Африка аймақтарынан қуу үшін үлкен флот жинады, сондай-ақ Адриатика теңізіндегі Сена Галликада остготтар флотын жеңді. VII ғасырдағы мұсылмандық жаулау кезінде мұсылмандық флоттар алғаш рет пайда болды, 652 жылы Сицилияға шабуыл жасады (Италияның оңтүстігіндегі ислам тарихы мен Сицилия әмірлігін қараңыз) және 655 жылы Византия флотын жеңді. Константинополь 678 жылы арабтардың ұзақ қоршауынан грек отының арқасында құтылды – бұл қоршаудағы флоттың кемелерін қиратуға қабілетті, от тастағыш құралдың алғашқы түрі болды. Бұл Византия-Араб соғыстары кезінде болған көптеген кездесулердің біріншісі болды. Халифат 7-13 ғасырларда Жерорта теңізінде басым теңіз күшіне айналды, бұл Исламның алтын ғасыры деп аталады. Ортағасырлық теңіз соғысындағы маңызды өнертабыстардың бірі – 1275 жылы Сирияда араб ғалымы Хасан әл-Раммах ойлап тапқан торпеда болды. Оның торпедасы жарылғыш ұнтақпен толтырылған ракеталық жүйемен су үстінде жүріп, үш оқ атар тұсынан оқтарды жіберді. Бұл кемелерге қарсы тиімді қару болды. 8 ғасырда викингтер пайда болды, бірақ олардың әдеттегі тактикасы – жылдам шабуыл жасап, тонау және із жазын қалдыру, әсіресе қорғаныссыз жерлерге шабуылдау. Викингтер Англия мен Франция жағалауларындағы елді мекендерге шабуыл жасады, ең қауіптісі Англияда болды. Олар байлықтары мен нашар қорғаныс мүмкіндіктері үшін монастырларды тонады. Олар өзендер мен басқа да су жолдарын пайдаланып, Британияға шабуыл жасады. Олар Нортумбрия мен Мерсияда және Англияның қалған бөлігінде қиратушылықтар жасады, бірақ Уэссекс оларды тоқтатты. Англия королі Ұлы Альфред Эдингтон шайқасындағы шешуші жеңісімен викингтердің шабуылына тойтарыс берді. Альфред Гутромды жеңіп, 884 жылғы келісімшарт бойынша Данелоудың шекарасын белгіледі. Альфредтің флотының тиімділігі талқыланды; Кеннет Харл викингтерге қарсы күресу үшін он бір кеме жіберілгенін, олардың тек екеуі ғана жеңіліске ұшырамаған немесе тұтқынға алынбағанын атап өтті. Викингтер бір-бірімен де бірнеше теңіз шайқастарын өткізді. Бұл әдетте кемелерді екі жағынан байланыстыру арқылы жасалатын, нәтижесінде теңізде құрлықтағы шайқасқа ұқсас жағдай туды. Алайда, екі жылдан кейін болған Слюйс шайқасында француз флоты жойылды, бұл ағылшындарға теңіз жолдарын тиімді бақылауға және соғыстың көп бөлігінде стратегиялық басымдыққа ие болуға мүмкіндік берді.

While the barbarian invasions of the 4th century and later mostly occurred by land, some notable examples of naval conflicts are known. In the late 3rd century, in the reign of Emperor Gallienus, a large raiding party composed by Goths, Gepids and Heruli, launched itself in the Black Sea, raiding the coasts of Anatolia and Thrace, and crossing into the Aegean Sea, plundering mainland Greece (including Athens and Sparta) and going as far as Crete and Rhodes. In the twilight of the Roman Empire in the late 4th century, examples include that of Emperor Majorian, who, with the help of Constantinople, mustered a large fleet in a failed effort to expel the Germanic invaders from their recently conquered African territories, and a defeat of an Ostrogothic fleet at Sena Gallica in the Adriatic Sea. During the Muslim conquests of the 7th century, Muslim fleets first appeared, raiding Sicily in 652 (see History of Islam in southern Italy and Emirate of Sicily), and defeating the Byzantine Navy in 655. Constantinople was saved from a prolonged Arab siege in 678 by the invention of Greek fire, an early form of flamethrower that was devastating to the ships in the besieging fleet. These were the first of many encounters during the Byzantine Arab Wars. The Caliphate became the dominant naval power in the Mediterranean Sea from the 7th to 13th centuries, during what is known as the Islamic Golden Age. One of the most significant inventions in medieval naval warfare was the torpedo, invented in Syria by the Arab inventor Hasan al Rammah in 1275. His torpedo ran on water with a rocket system filled with explosive gunpowder materials and had three firing points. It was an effective weapon against ships. In the 8th century the Vikings appeared, although their usual style was to appear quickly, plunder, and disappear, preferably attacking undefended locations. The Vikings raided places along the coastline of England and France, with the greatest threats being in England. They would raid monasteries for their wealth and lack of formidable defenders. They also utilized rivers and other auxiliary waterways to work their way inland in the eventual invasion of Britain. They wreaked havoc in Northumbria and Mercia and the rest of Anglia before being halted by Wessex. King Alfred the Great of England was able to stay the Viking invasions with a pivotal victory at the Battle of Edington. Alfred defeated Guthrum, establishing the boundaries of Danelaw in an 884 treaty. The effectiveness of Alfred's 'fleet' has been debated; Kenneth Harl has pointed out that as few as eleven ships were sent to combat the Vikings, only two of which were not beaten back or captured. The Vikings also fought several sea battles among themselves. This was normally done by binding the ships on each side together, thus essentially fighting a land battle on the sea. However the battle of Sluys, fought two years later, saw the destruction of the French fleet in a decisive action which allowed the English effective control of the sea lanes and the strategic initiative for much of the war.

Шығыс, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия

Қытайдың Суй (581–618) және Тан (618–907) династиялары ортағасырлық Кореяны билеген үш мемлекеттік құрылымға (Кореяның үш патшалығы) қатысты бірнеше теңіз шайқастарына қатысты. Тан әулеті Силла патшалығына көмектесіп (сондай-ақ Біріккен Силлаға қараңыз) және 668 жылы жапондық теңіз күштерінің қолдауымен Корей түбегінен Баекче патшалығын қуды (Бекганг шайқасына қараңыз) және Силлаға өзінің басты қарсыластары Баекче мен Когурёны жеңуге көмектесті. Сонымен қатар, Танның қазіргі Шри-Ланка, Үндістан, Ислам Ираны және Арабия, сондай-ақ Шығыс Африкадағы Сомалиге дейінгі теңіз саудасы, салық және дипломатиялық байланыстары болды. Қазіргі Эфиопиядағы Аксумит патшалығынан араб саяхатшысы Сад ибн Әби Уаккас император Гаоцзунның тұсында Тан Қытайына жүзіп келді. Екі онжылдықтан кейін ол Құранның көшірмесімен оралды, Қытайдағы алғашқы ислам мешітін – Гуанчжоудағы Еске алу мешітін құрды. Арабтар мен қытайлықтар арасында Үнді мұхитындағы сауданы бақылау үшін бәсекелестік күшейді. Шэн Фувей өзінің «Қытай мен сыртқы әлем арасындағы мәдени ағым» атты кітабында 9 ғасырдағы қытай саудагерлерінің Шығыс Африкадағы Суфалаға араб делдалдарын жою үшін үнемі келіп тұрғанын жазды. Ортағасырлық Үндістанның Чола әулеті Үнді мұхитындағы басты теңіз күші болды, Сун Қытайымен белсенді теңіз саудасы мен дипломатиялық байланыстарды жүзеге асырды. Раджараджа Чола I (985–1014 жылдары билеген) және оның ұлы Раджендра Чола I (1014–1042 жылдары билеген) Мьянма, Малайя және Суматраның бір бөлігін басып алған үлкен теңіз экспедициясын ұйымдастырды. Нусантара архипелагында ұзындығы 50 метрден асатын және 5,2–7,8 метр борт биіктігі бар үлкен кемелер б.з. II ғасырынан бері қолданылып келеді, Үндістан мен Қытай арасында байланыс жасады. 7 ғасырдан бері Шривиджая империясы архипелагтың батыс бөлігіндегі теңізді бақылап келді. Кедукан Букит жазуы – индонезиялық әскери тарихтың ең көне жазбасы, ол 7 ғасырдағы Шривиджаяның қасиетті сиддхаятра саяхатын, Дапунта Хянг Шри Джаянаса басқарып жүргенін көрсетеді. Ол 20 мың сарбазды, оның ішінде 312 қайықшы мен 1312 жаяу әскерді алып келді. 10 ғасырлық араб мәтіні «Аджаб әл Хинд» (Үндістанның ғажайыптары) Африкаға Ваквак немесе Вақвақ деп аталатын халықтың басып кіргенін баяндайды, бұл, мүмкін, Шривиджаяның малай халқы немесе Матарам патшалығының явандықтары болған. 1293 жылы моңғол Юань әулеті Яваға шабуыл жасады. Юань 500–1000 кеме мен 20 000–30 000 сарбаз жіберді, бірақ күтпеген шабуылдың нәтижесінде құрлықта жеңіліске ұшырады, армияны жағаға кері шегінуге мәжбүр етті. Явандық жаугерлер жағалау суларында моңғол кемелеріне шабуыл жасады. Барлық әскерлер жағалаудағы кемелерге отырғаннан кейін Юань армиясы явандық флотпен шайқасты. Оларды жеңгеннен кейін, олар Куанчжоуға қайта оралды. Явандық теңіз командирі Ария Адикара моңғолдардың тағы бір шабуылын тоқтатты. Бұл туралы ақпарат аз болғанымен, Ибн Баттута және Одорик Порденоне сияқты саяхатшылар Яваға моңғолдар бірнеше рет шабуыл жасағанын, бірақ әрқашан сәтсіздікке ұшырағанын атап өтті. Осы сәтсіз шабуылдардан кейін Маджапахит империясы тез өсіп, 14–15 ғасырларда басты теңіз күшіне айналды. Моңғолдардың Яваға шабуыл жасаған кездегі оқ-дәрілерді қолдану 1300 жылдары Маджапахит флотының цетбанг оқ-дәрілерін қолдануына себеп болды. Маджапахит флотының негізгі әскери кемесі – «джонг» болды. Жонг – 100–2000 тонна жүк және 50–1000 адамды тасымалдай алатын, ұзындығы 28,99–88,56 метр болатын үлкен көлік кемесі. Маджапахит салған джонгтардың нақты саны белгісіз, бірақ экспедицияда ең көп джонг қолданылған – шамамен 400 джонг, Маджапахит 1350 жылы Пасайға шабуыл жасаған кезде. Осы дәуірде, тіпті 17 ғасырға дейін Нусантар теңіз жауынгерлері өз кемелеріндегі балай деп аталатын платформада соғысып, жағалауға шабуыл жасады. Цетбангтан атылған оқтар осы типтегі ұрыстарға қарсы қолданылды. 12 ғасырда Қытайдың алғашқы тұрақты теңіз күші Оңтүстік Сун әулетімен құрылды, Адмиралтейство штаб-пәтері Дингхайда орналасқан. Бұл 1127 жылы солтүстік Қытайды Джурчендер басып алғаннан кейін болды (Қытайдың Цзинь әулеті), ал Сун императорлық соты Кайфэннен Ханчжоуға қарай оңтүстікке қашты. Магниттік компаспен және Шен Куоның атақты трактатымен (нағыз солтүстік туралы түсінік) жабдықталған қытайлықтар өз заманында навигацияның шеберлері болды. Олар өз теңіз күшін 11 эскадрильядан 3000 теңізшіге дейін көбейтіп, бір ғасыр ішінде 20 эскадрильяға дейін жеткізді. Кеме палубаларынан оқ-дәрі бомбаларын лақтыратын дөңгелектер мен требушеттерді қолдана отырып, Оңтүстік Сун әулеті 12–13 ғасырларда Цзинь–Сун соғыстарында Цзинь әулетіне қарсы күшті қарсыластың біріне айналды. Цайши шайқасы мен Тандао шайқасында теңіз шайқастары болды. Күшті теңіз күшімен Қытай Оңтүстік-Шығыс Азиядағы теңіз саудасын да бақылады. 1279 жылға дейін Сун Цзиньге қарсы теңіз күшін пайдалана алды, оған дейін моңғолдар Қытайдың барлық бөлігін басып алды. Сун әулетінен кейін моңғолдар басқарған Юань әулеті Үнді мұхитындағы қуатты теңіз күші болды. Юань императоры Кублай хан 1274 және 1281 жылдары моңғолдар мен қытайлықтардан құралған үлкен флоттармен Жапонияны басып алуға екі рет тырысты, екі әрекет те сәтсіз аяқталды (Жапонияға моңғол шабуылдарына қараңыз). Ертедегі Сун әулетінің технологиялық жетістіктеріне сүйене отырып, моңғолдар да кеме палубаларында алғашқы оқ-дәрілерді қолданды. Сун Қытайы теңіз күшін құрғанда, жапондықтар да теңіз күшімен көзге түсті. Жапондық теңіз күштерінің күші Генпей соғысында, 1185 жылдың 25 сәуіріндегі Дан-но-ура шайқасында көрінді. Минамото Ёсицунэ күштері 850 кемеден тұрды, ал Таира Мунемориде 500 кеме болды. 14 ғасырдың ортасында көтерілісшілердің басшысы Чжу Юаньчжан (1328–1398) көптеген басқа көтерілісшілердің арасында оңтүстікте билікке келді. Оның ертегі жетістігіне Лю Бовэнь және Цзяо Ю сияқты қабілетті шенеуніктердің, сондай-ақ олардың оқ-дәрі қаруларының (Хуолунцзинге қараңыз) үлкен үлесі болды. Бірақ оның жетістігін бекіткен және Мин әулетін (1368–1644) құрған шешуші шайқас – көлдегі Поян шайқасы, тарихтағы ең ірі теңіз шайқастарының бірі саналады. Мин армиясы мен теңіз күші Коксинга басқаруымен Голландиялық Шығыс Индия компаниясын Желандия бекінісінде жеңіп, Қытайдың батыс державасын жеңген алғашқы реті болды. Қытайлықтар голландтарды қарсы алу үшін оқ-дәрілер мен кемелерді қолданды. Жапонияның Сенгоку кезеңінде Ода Нобунага әскери күшпен елді біріктірді. Алайда, ол Мори кланының теңіз күшімен жеңіліске ұшырады. Нобунага теккесенді (жемірі жемірімен жабдықталған үлкен Атакебуне) ойлап тапты және Мори теңіз күшінің 600 кемесін алты зәрлі соғыс кемесімен жеңді (Кизугавучи шайқасы). Нобунага мен оның ізбасары Тоётоми Хидэёси жақын арадағы тактиканы қолданды, жақын арадағы ату үшін аркебуз мылтықтарын қолданды, бірақ сонымен қатар жақын арадағы ату үшін мылтықтарды қолданды. Нобунага Хонно-дзи оқиғасында қайтыс болғаннан кейін Хидэёси оның орнына келді және елді біріктіруді аяқтады. 1592 жылы Хидэёси даймёларға Мин Қытайын басып алу үшін Кореяға әскер жіберуге бұйрық берді. 1502 жылдың 12 сәуірінде Пусанға түскен жапон армиясы бір ай ішінде Сеулды басып алды. Корея королі Корей түбегінің солтүстік бөлігіне қашып кетті және Жапония маусым айында Пхеньянды басып алды. Корея теңіз күші, адмирал И Сун Син басқаруымен, кезекті теңіз шайқастарында жапондық теңіз күшін жеңді, атап айтқанда Окпо, Сачхон, Танпо және Танхангпо. 1592 жылдың 14 тамызындағы Хансандо шайқасы Кореяның жапондық теңіз күшіне қарсы шешуші жеңісімен аяқталды. Осы шайқаста 47 жапондық соғыс кемесі батып, 12 кеме қолға түсті, ал Кореяда...

The Sui (581–618) and Tang (618–907) dynasties of China were involved in several naval affairs over the triple set of polities ruling medieval Korea (Three Kingdoms of Korea), along with engaging naval bombardments on the peninsula from Asuka period Yamato Kingdom (Japan). The Tang dynasty aided the Korean kingdom of Silla (see also Unified Silla) and expelled the Korean kingdom of Baekje which were supported by Japanese naval forces from the Korean peninsula (see Battle of Baekgang) and helped Silla overcome its rival Korean kingdoms, Baekje and Goguryeo, by 668. In addition, the Tang had maritime trading, tributary, and diplomatic ties as far as modern Sri Lanka, India, Islamic Iran and Arabia, as well as Somalia in East Africa. From the Axumite Kingdom in modern day Ethiopia, the Arab traveller Sa'd ibn Abi Waqqas sailed from there to Tang China during the reign of Emperor Gaozong. Two decades later, he returned with a copy of the Quran, establishing the first Islamic mosque in China, the Mosque of Remembrance in Guangzhou. A rising rivalry followed between the Arabs and Chinese for control of trade in the Indian Ocean. In his book Cultural Flow Between China and the Outside World, Shen Fuwei notes that maritime Chinese merchants in the 9th century were landing regularly at Sufala in East Africa to cut out Arab middle men traders. The Chola dynasty of medieval India was a dominant seapower in the Indian Ocean, an avid maritime trader and diplomatic entity with Song China. Rajaraja Chola I (reigned 985 to 1014) and his son Rajendra Chola I (reigned 1014–42), sent a great naval expedition that occupied parts of Myanmar, Malaya, and Sumatra. In the Nusantara archipelago, large ocean going ships of more than 50 m in length and 5.2–7.8 meters freeboard are already used at least since the 2nd century AD, contacting India to China. Srivijaya empire since the 7th century AD controlled the sea of the western part of the archipelago. The Kedukan Bukit inscription is the oldest record of Indonesian military history, and noted a 7th century Srivijayan sacred siddhayatra journey led by Dapunta Hyang Sri Jayanasa. He was said to have brought 20,000 troops, including 312 people in boats and 1,312 foot soldiers. The 10th century Arab text Ajayeb al Hind (Marvels of India) gives an account of an invasion in Africa by people called Wakwak or Waqwaq, probably the Malay people of Srivijaya or Javanese people of Mataram kingdom,

In 1293, the Mongol Yuan dynasty launched an invasion to Java. The Yuan sent 500–1000 ships and 20,000–30,000 soldiers, but was ultimately defeated on land by surprise attack, forcing the army to fall back to the beach. In the coastal waters, Javanese junks had already attacked the Mongol ships. After all of the troops had boarded the ships on the coast, the Yuan army battled the Javanese fleet. After repelling it, they sailed back to Quanzhou. Javanese naval commander Aria Adikara intercepted a further Mongol invasion. Although with only scarce information, travellers passing the region, such as Ibn Battuta and Odoric of Pordenone noted that Java had been attacked by the Mongols several times, always ending in failure. After those failed invasions, Majapahit empire quickly grew and became the dominant naval power in the 14–15th century. The usage of cannons in the Mongol invasion of Java, led to deployment of cetbang cannons by Majapahit fleet in 1300s. The main warship of Majapahit navy was the jong. The jongs were large transport ships which could carry 100–2000 tons of cargo and 50–1000 people, 28.99–88.56 meter in length. The exact number of jong fielded by Majapahit is unknown, but the largest number of jong deployed in an expedition is about 400 jongs, when Majapahit attacked Pasai, in 1350. In this era, even to the 17th century, the Nusantaran naval soldiers fought on a platform on their ships called balai and performed boarding actions. Scattershots fired from cetbang are used to counter this type of fighting, fired at personnel. In the 12th century, China's first permanent standing navy was established by the Southern Song dynasty, the headquarters of the Admiralty stationed at Dinghai. This came about after the conquest of northern China by the Jurchen people (see Jin dynasty) in 1127, while the Song imperial court fled south from Kaifeng to Hangzhou. Equipped with the magnetic compass and knowledge of Shen Kuo's famous treatise (on the concept of true north), the Chinese became proficient experts of navigation in their day. They raised their naval strength from a mere 11 squadrons of 3,000 marines to 20 squadrons of 52,000 marines in a century's time. Employing paddle wheel crafts and trebuchets throwing gunpowder bombs from the decks of their ships, the Southern Song dynasty became a formidable foe to the Jin dynasty during the 12th–13th centuries during the Jin–Song Wars. There were naval engagements at the Battle of Caishi and Battle of Tangdao. With a powerful navy, China dominated maritime trade throughout South East Asia as well. Until 1279, the Song were able to use their naval power to defend against the Jin to the north, until the Mongols finally conquered all of China. After the Song dynasty, the Mongol led Yuan dynasty of China was a powerful maritime force in the Indian Ocean. The Yuan emperor Kublai Khan attempted to invade Japan twice with large fleets (of both Mongols and Chinese), in 1274 and again in 1281, both attempts being unsuccessful (see Mongol invasions of Japan). Building upon the technological achievements of the earlier Song dynasty, the Mongols also employed early cannons upon the decks of their ships. While Song China built its naval strength, the Japanese also had considerable naval prowess. The strength of Japanese naval forces could be seen in the Genpei War, in the large scale Battle of Dan no ura on 25 April 1185. The forces of Minamoto no Yoshitsune were 850 ships strong, while Taira no Munemori had 500 ships. In the mid 14th century, the rebel leader Zhu Yuanzhang (1328–1398) seized power in the south amongst many other rebel groups. His early success was due to capable officials such as Liu Bowen and Jiao Yu, and their gunpowder weapons (see Huolongjing). Yet the decisive battle that cemented his success and his founding of the Ming dynasty (1368–1644) was the Battle of Lake Poyang, considered one of the largest naval battles in history. A Ming army and navy led by Koxinga defeated a western power, the Dutch East India Company, at the Siege of Fort Zeelandia, the first time China had defeated a western power. The Chinese used cannons and ships to bombard the Dutch into surrendering. In the Sengoku period of Japan, Oda Nobunaga unified the country by military power. However, he was defeated by the Mōri clan's navy. Nobunaga invented the Tekkosen (large Atakebune equipped with iron plates) and defeated 600 ships of the Mōri navy with six armored warships (Battle of Kizugawaguchi). The navy of Nobunaga and his successor Toyotomi Hideyoshi employed clever close range tactics on land with arquebus rifles, but also relied upon close range firing of muskets in grapple and board style naval engagements. When Nobunaga died in the Honnō ji incident, Hideyoshi succeeded him and completed the unification of the whole country. In 1592, Hideyoshi ordered the daimyōs to dispatch troops to Joseon Korea to conquer Ming China. The Japanese army which landed at Pusan on 12 April 1502 occupied Seoul within a month. The Korean king escaped to the northern region of the Korean peninsula and Japan completed occupation of Pyongyang in June. The Korean navy then led by Admiral Yi Sun sin defeated the Japanese navy in consecutive naval battles, namely Okpo, Sacheon, Tangpo and Tanghangpo. The Battle of Hansando on 14 August 1592 resulted in a decisive victory for Korea over the Japanese navy. In this battle, 47 Japanese warships were sunk and 12 other ships were captured whilst no Korean warship was lost. The defeats in the sea prevented the Japanese navy from providing their army with appropriate supply. Yi Sun sin was later replaced with Admiral Won Gyun, whose fleets faced a defeat. The Japanese army, based near Busan, overwhelmed the Korean navy in the Battle of Chilcheollyang on 28 August 1597 and began advancing toward China. This attempt was stopped when the reappointed Admiral Yi, won the battle of Myeongnyang. The Wanli Emperor of Ming China sent military forces to the Korean peninsula. Yi Sun sin and Chen Lin continued to successfully engage the Japanese navy with 500 Chinese warships and the strengthened Korean fleet. In 1598, the planned conquest in China was canceled by the death of Toyotomi Hideyoshi, and the Japanese military retreated from the Korean Peninsula. On their way back to Japan, Yi Sun sin and Chen Lin attacked the Japanese navy at the Battle of Noryang inflicting heavy damages, but the Chinese top official Deng Zilong and the Korean commander Yi Sun sin were killed in a Japanese army counterattack. The rest of the Japanese army returned to Japan by the end of December. In 1609, the Tokugawa shogunate ordered the abandonment of warships to the feudal lord. The Japanese navy stagnated until the Meiji period. In Korea, the greater range of Korean cannons, along with the brilliant naval strategies of the Korean admiral Yi Sun sin, were the main factors in the ultimate Japanese defeat. Yi Sun sin is credited for improving the Geobukseon (turtle ship), which were used mostly to spearhead attacks. They were best used in tight areas and around islands rather than on the open sea. Yi Sun sin effectively cut off the possible Japanese supply line that would have run through the Yellow Sea to China, and severely weakened the Japanese strength and fighting morale in several heated engagements (many regard the critical Japanese defeat to be the Battle of Hansan Island). The Japanese faced diminishing hopes of further supplies due to repeated losses in naval battles in the hands of Yi Sun sin. As the Japanese army was about to return to Japan, Yi Sun sin decisively defeated a Japanese navy at the Battle of Noryang.

Ежелгі және ортағасырлық Қытай

Ежелгі Қытайда алғашқы теңіз шайқастары Соғысқан мемлекеттер кезеңінде (б.з.д. 481–221) орын алды. Осы кезеңдегі қытай теңіз соғысында "қарынды соққылаушылар" және "ұстап шабуылдаушылар" деп аталатын кемелермен шабуылдау тактикасы, сондай-ақ ілгектер қолданылды. Хан әулетінің жазбаларында Соғысқан мемлекеттер дәуіріндегі адамдар "чуань гэ" кемелерін (қанжар-айбалта кемелері немесе сүңгі қылышты кемелер) пайдаланғандығы айтылады. Бұл, жауынгерлердің жеке қару ретінде қанжар-айбалталы сүңгі қылыштармен жабдықталған кемелерінің қарапайым сипаттамасы деп есептеледі. 3 ғасырдың жазушысы Чжан Ян, Соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі адамдар қайықтарды осылай атағандығын, себебі сүңгі қылыштарының жапырақтары тікелей кеме корпусына бекітілген, қарсы кеме корпусын жарып өту үшін, суда түсіп қалған және жүзіп бара жатқан жауларды пышақтау үшін немесе кеме жолындағы кез келген қауіпті теңіз жануарларын жою үшін (көне қытайлықтар теңіз құбыжықтарына сенеді; толық ақпарат алу үшін Фу Сюге қараңыз) деп мәлімдеді. Цинь әулетінің алғашқы императоры Цинь Ши Хуан (б.з.д. 221–207) Оңтүстік Қытайды біріктірудегі табысының көп бөлігін теңіз күштеріне қарыздар болды, бірақ ресми теңіз флоты әлі құрылмаған (төмендегі Ортағасырлық Азия бөлімін қараңыз). Чжоу әулетінің адамдары көлік құралдары үшін уақытша понтон көпірлерін пайдаланғандығы белгілі, бірақ Цинь және Хан әулеттері кезінде ірі тұрақты понтон көпірлері құрастырылып, соғыста қолданылды (Батыстағы понтон көпірінің алғашқы жазбасы грек Мандроклдың Самостан Персия императоры Дарий I-нің Босфор арқылы жасаған әскери жорығына көмектесуі болды). Хан әулеті кезінде (б.з.д. 202–220 ж.) қытайлықтар қақпақпен басқарылатын рульді қолдана бастады, сондай-ақ жаңа кеме түрін – қоқыс кемесін жасады. Хан әулетінің соңынан бастап Үш патшалық дәуіріне дейін (б.з. 220–280 жж.) Қызыл жарлар шайқасы сияқты ірі теңіз шайқастары Шығыс теңіз соғысының дамуын көрсетті. Аталған шайқаста Сунь Куан мен Лю Бэйдің одақтас күштері Цао Цао басқарған үлкен флотты отқа негізделген теңіз шабуылымен жойды. Теңіз саяхаты саласында, Үнді мұхитына жүзіп, Шри-Ланка мен Үндістанға теңіз арқылы жеткен алғашқы қытайлардың бірі 5-ші ғасырдың басында буддалық монах Факсиан болды, бірақ Персия мен Үндістанға дипломатиялық байланыстар мен құрлық саудасы бұрынғы Хан әулеті кезінде орнатылған. Дегенмен, қытай теңіз флотының теңіздік ықпалы ортағасырлық кезеңге дейін Үнді мұхитына еніп үлгерді.

In ancient China, the first known naval battles took place during the Warring States period (481–221 BC) when vassal lords battled one another. Chinese naval warfare in this period featured grapple and hook, as well as ramming tactics with ships called "stomach strikers" and "colliding swoopers". It was written in the Han dynasty that the people of the Warring States era had employed chuan ge ships (dagger axe ships, or halberd ships), thought to be a simple description of ships manned by marines carrying dagger axe halberds as personal weapons. The 3rd century writer Zhang Yan asserted that the people of the Warring States period named the boats this way because halberd blades were actually fixed and attached to the hull of the ship in order to rip into the hull of another ship while ramming, to stab enemies in the water that had fallen overboard and were swimming, or simply to clear any possible dangerous marine animals in the path of the ship (since the ancient Chinese did believe in sea monsters; see Xu Fu for more info). Qin Shi Huang, the first emperor of the Qin dynasty (221–207 BC), owed much of his success in unifying southern China to naval power, although an official navy was not yet established (see Medieval Asia section below). The people of the Zhou dynasty were known to use temporary pontoon bridges for general means of transportation, but it was during the Qin and Han dynasties that large permanent pontoon bridges were assembled and used in warfare (first written account of a pontoon bridge in the West being the oversight of the Greek Mandrocles of Samos in aiding a military campaign of Persian emperor Darius I over the Bosporus). During the Han dynasty (202 BC–220 AD), the Chinese began using the stern mounted steering rudder, and they also designed a new ship type, the junk. From the late Han dynasty to the Three Kingdoms period (220–280 AD), large naval battles such as the Battle of Red Cliffs marked the advancement of naval warfare in the East. In the latter engagement, the allied forces of Sun Quan and Liu Bei destroyed a large fleet commanded by Cao Cao in a fire based naval attack. In terms of seafaring abroad, arguably one of the first Chinese to sail into the Indian Ocean and to reach Sri Lanka and India by sea was the Buddhist monk Faxian in the early 5th century, although diplomatic ties and land trade to Persia and India were established during the earlier Han dynasty. However, Chinese naval maritime influence would penetrate into the Indian Ocean until the medieval period.

Ерте заманауи

Орта ғасырдың соңында ашық мұхиттың қатал жағдайларына төтеп бере алатын, ұзақ сапарларды қалыпты жағдайға айналдыруға жеткілікті қосалқы жүйелермен және экипаждың тәжірибесімен жабдықталған тірек, каравель және каррак типтес кемелер дамыды. 16-19 ғасырлар аралығында Барбариялық қарақшылар Солтүстік Африка мен Осман империясында құл ретінде сатылған шамамен 1,25 миллион еуропалықты тұтқынға алды. Бұл құлдардың көпшілігі Италия, Испания және Португалиядағы теңіз жағалауындағы ауылдардан, сондай-ақ Франция, Англия, Нидерланды, Ирландия және тіпті Исландия мен Солтүстік Америка сияқты алыс аймақтардан ұсталды. Барбариялық қарақшылар Барбария мемлекеттеріндегі кеме жасау технологиясының жетістіктерінің арқасында көптеген еуропалық кемелерді жеңіп, басып алды. Барбариялық қарақшылар 16 ғасырдан бастап алғашқы теңіз траулерлерін, xebec және желге қарсы кемелерін пайдаланды. 17 ғасырдың ортасынан бастап кеңейіп келе жатқан ағылшын және голланд сауда флоттары арасындағы бәсекелестік Англо-голланд соғыстарында күшті өршіп, теңізде толығымен жүргізілген алғашқы соғыстарға айналды. Бұл шайқастардың ең есте қаларлығы – Медуэйге жасалған шабуыл, онда голланд адмиралы Михель де Руйтер Темза өзенімен жоғары көтеріліп, британдық флоттың көп бөлігін жойды. Бұл ағылшын теңіз тарихындағы ең ірі жеңіліс болып саналады және жарты ғасырдан астам уақыт бойы теңізде голланд үстемдігін орнатты. Англо-голланд соғыстарында теңіз шайқастарында өте аз кемелер батты, себебі кемелердің су сызығының астына тигізу қиын болды; су беті оқтарды жолдан бұрып жіберді, ал пайда болған аз ғана тесіктерді жылдам жөндеуге болады. Теңіз артиллериясы кемелерді батырудан гөрі адамдар мен желкендерге көбірек зиян келтірді.

18 ғасыр

XVIII ғасырда халықаралық соғыстар бірінен соң бірі үдеп, әрқайсысы алдыңғысынан іріледі. Теңізде британдықтар мен француздар қатал қарсыластар болды; француздар Америка Тәуелсіздік соғысында Америка Құрама Штаттарына көмектесті, бірақ олардың стратегиялық мақсаты Үндістан мен Батыс Индиядағы аумақтарды жаулап алу еді, алайда олар мұнына қол жеткізе алмады. Балтық теңізінде швед империясын қайта жандандыруға жасалған соңғы әрекет Густав III-нің Ресейге қарсы соғысына әкелді, оның шеңберіндегі ең ірі шайқас – Svensksund шайқасының екінші кезеңі болды. XX ғасырға дейін мұндай ауқымды шайқас болмаған бұл жекпе-жек шведтердің шешуші тактикалық жеңісімен аяқталды, бірақ нашар әскери өнімділік пен шведтердің бұрынғы шарасыздығы салдарынан стратегиялық тұрғыдан елеулі нәтиже бермеді, соғыс қандай да бір аумақтық өзгерістерсіз аяқталды. Француз революциясынан кейін үкімет алмасуы бәсекелестікті азайтудың орнына оны күшейтті, ал Наполеон соғыстары 1805 жылы Трафальгар шайқасымен аяқталды, онда адмирал Хорацио Нельсон француз және испан флоттарының күшін жойды, бірақ өзінің өмірін құрбан етті.

19 ғасыр

Трафальгар 19 ғасырдағы британдық бейбітшіліктің бастауы болды, осы арқылы әлем мұхиттарындағы бейбітшілік, Корольдік теңіз флотының тулары астында орнатылды. Бірақ бұл кезең жаңа технологиялармен қарқынды тәжірибелер жүргізілген уақыт болды; 1810 жылдары кемелерге бу күші енгізілді, металлургия және машина жасау техникасының жетілдірілуі іріктеу және қауіпті қарулар жасауға мүмкіндік берді, ал бір соққымен ағаш кемені қиратуға қабілетті жарылғыш снарядтардың дамуы темір броняны қосуды талап етті. Сун, Юань және Мин династиялары кезінде теңіз күштері Қытайды Шығыс әлеміндегі маңызды теңіз державасы ретінде бекіткенімен, Цин династиясында тұрақты әскери-теңіз флоты болған жоқ. Олар көбінесе Қытайдың ішкі аймақтарындағы (Қытайдың өзінде) Моңғолия, Тибет және Орталық Азия (қазіргі Синьцзян) сияқты әскери жобаларға қаржы жұмсауға қызығушылық танытты. Дегенмен, Бірінші опиум соғысына дейін Цин флотының қатысқан бірнеше маңызды теңіз шайқастары болды (мысалы, Пэнху шайқасы және Мин адалдарынан Формозаны басып алу). Цин флоты Бірінші және Екінші опиум соғыстарында өте әлсіз болды, бұл Қытайды де-факто шетелдік үстемдікке ұшыратты; Қытай жағалауының бөліктері Батыс және Жапонның ықпал аймақтарына енді. Цин үкіметі опиум соғыстарындағы жеңілісіне жауап ретінде Қытай әскери-теңіз флотын жаңғыртуға тырысты, еуропалық кеме жасаушылықтарға заманауи соғыс кемелеріне бірнеше тапсырыс берді. Бұл дамудың нәтижесінде Бейян флоты құрылды, ол Бірінші қытай-жапон соғысында (1894–1895) Жапон императорлық теңіз флотынан ауыр күйреуге ұшырады. Америка Азамат соғысындағы CSS Virginia мен Monitor арасындағы шайқас – өркендеп келе жатқан заманның символы болған темір кемелер арасындағы жекпе-жек болды. Темір кемелер арасындағы алғашқы флоттық шайқас 1866 жылы Лисса шайқасында Австрия мен Италия теңіз күштері арасында өтті. Шайқастың шешуші сәті Австрияның флагманы итальяндық флагман Re d'Italia-ны таратып батырған кезде болды, сол себепті келесі он жылдықтарда әлемнің барлық теңіз күштері таратып шабуылдауды басты тактика ретінде қарастырды. Теңіз шайқасында таратып шабуылдаудың соңғы белгілі жағдайы 1915 жылы болды, ол кезде U 29 неміс су асты қайығын (су бетіне шыққанда) таратып батырды. Су бетіндегі кеме таратып батырған соңғы жағдай 1879 жылы болды, ол кезде перулік Huáscar кемесі чилилік Esmeralda кемесіне соқтығысты. Раммен жабдықталған соңғы соғыс кемесі 1908 жылы құрылды, ол неміс жеңіл крейсері болды. Бу кемелерінің пайда болуымен үлкен қару платформаларын жасау және оларды ауыр бронямен қамтамасыз ету мүмкін болды, нәтижесінде алғашқы заманауи соғыс кемелері пайда болды. Сантьяго-де-Куба және Цусима шайқастары осы кемелердің күшін көрсетті.

Trafalgar ushered in the Pax Britannica of the 19th century, marked by general peace in the world's oceans, under the ensigns of the Royal Navy. But the period was one of intensive experimentation with new technology; steam power for ships appeared in the 1810s, improved metallurgy and machining technique produced larger and deadlier guns, and the development of explosive shells, capable of demolishing a wooden ship at a single blow, in turn required the addition of iron armour. Although naval power during the Song, Yuan, and Ming dynasties established China as a major world seapower in the East, the Qing dynasty lacked an official standing navy. They were more interested in pouring funds into military ventures closer to home (China proper), such as Mongolia, Tibet, and Central Asia (modern Xinjiang). However, there were some considerable naval conflicts involving the Qing navy before the First Opium War (such as the Battle of Penghu, and the capture of Formosa from Ming loyalists). The Qing navy proved woefully undermatched during the First and Second Opium Wars, leaving China open to de facto foreign domination; portions of the Chinese coastline were placed under Western and Japanese spheres of influence. The Qing government responded to its defeat in the Opium Wars by attempting to modernize the Chinese navy; placing several contracts in European shipyards for modern warships. The result of these developments was the Beiyang Fleet, which was dealt a severe blow by the Imperial Japanese Navy in the First Sino Japanese War (1894–1895). The battle between CSS Virginia and Monitor in the American Civil War was a duel of ironclads that symbolized the changing times. The first fleet action between ironclad ships was fought in 1866 at the Battle of Lissa between the navies of Austria and Italy. Because the decisive moment of the battle occurred when the Austrian flagship successfully sank the Italian flagship Re d'Italia by ramming, in subsequent decade every navy in the world largely focused on ramming as the main tactic. The last known use of ramming in a naval battle was in 1915, when rammed the (surfaced) German submarine, U 29. The last surface ship sunk by ramming happened in 1879 when the Peruvian ship Huáscar rammed the Chilean ship Esmeralda. The last known warship equipped with a ram was launched in 1908, the German light cruiser
With the advent of the steamship, it became possible to create massive gun platforms and to provide them with heavy armor resulting in the first modern battleships. The Battles of Santiago de Cuba and Tsushima demonstrated the power of these ships.

20 ғасыр

ХХ ғасырдың басында заманауи соғыс кемесі пайда болды: негізгі палубада мұнараларға орнатылған біртекті калибрлі қарулардың негізгі батареясы бар, толығымен бу күшімен қозғалатын болаттан жасалған бронекораб. Бұл тип 1906 жылы пайда болды, онда он қарудан тұратын негізгі батарея орнатылды. Негізгі батареясымен қатар, «Дредноут» және оның ізбасарлары эсминецтер мен торпедалық катерлер сияқты кішірек кемелерге қарсы қолданылатын қосалқы батареясын сақтап қалды, кейіннен – ұшақтарға қарсы. «Дредноут» стиліндегі соғыс кемелері ХХ ғасырдың басында флоттарда басым болды. Олар орыс-жапон соғысында және Бірінші дүниежүзілік соғыста маңызды рөл атқарды. Орыс-жапон соғысы Цусима шайқасындағы жеңісінен кейін әлсіреп бара жатқан Ресей империялық флотына қарсы жеңіске жеткен Жапон империялық флотының өркендеуін көрді; Бірінші дүниежүзілік соғыста ескі Корольдік флот Императорлық Германияның жаңа «Кайзерлихе марине» флотына қарсы тұрды, оның кульминациясы 1916 жылғы Ютландия шайқасы болды. «Шорт» 184 ұшақтарымен бірге шайқасқа қосылғанда болашақ жаңғырылды. Қара теңіздегі ресейлік гидроұшақтар түрік теңіздік жабдықтау жолдарына кедергі келтірді, одақтас әуе патрульдері Ұлыбританияның жағалау суларындағы неміс U-катерлерімен күресті, ал британдық «Шорт» 184 кемеге алғашқы торпедалық шабуыл жасады. 1918 жылы Корольдік флот итальяндық лайнерді бірінші ұшақ тасымалдаушыға айналдырды, ал соғыстан кейін көп ұзамай бірінші мақсатты түрде салынған тасымалдаушы іске қосылды. Көптеген елдер Вашингтон теңіз келісіміне келісіп, көптеген соғыс кемелерін және крейсерлерін кемелер құрылысында болған кезде жойды, бірақ 1930 жылдардың күрделенуі үлкен кемелерді қайтадан салу бағдарламаларын бастады. Ең ірісі – 72 000 тонна суырушы және қару-жарақ орнатқан. Таранто шайқасындағы Корольдік флоттың жеңісі шешуші болды, өйткені бұл теңіз әуе күшінің алғашқы нақты демонстрациясы болды. Әуе күшінің маңыздылығы АҚШ-ты Екінші дүниежүзілік соғысқа кіруге мәжбүр еткен Перл-Харборға жасалған шабуылдан кейін күшейді. Дегенмен, Тарранто мен Перл-Харбордағы ұшақтар негізінен тұрақтанған соғыс кемелеріне шабуыл жасады. Шабуыл кезінде толық соғыс маневрінде болған британдық соғыс кемелері «Репалс» және «Принс оф Уэльс» батып, соғыс кемесінің дәуірінің аяқталуын білдірді. Ұшақтар және оларды тасымалдаушы, ұшақ тасымалдаушы, алға шықты. Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхитындағы соғысы кезінде линкорлар мен крейсерлер уақыттың көп бөлігін ұшақ тасымалдаушыларды сүйемелдеумен және жағалаудағы нысандарды бомбалаумен өткізді, ал тасымалдаушылар мен олардың ұшақтары Коралл теңізіндегі шайқастың, Мидуэй шайқасының, Санта-Крус аралдары шайқасының жұлдыздары болды. Дегенмен, линкорлар Лейте шығанағындағы шайқаста басты рөл атқарды, тіпті бұл ірі тасымалдаушы шайқастардан кейін болғанмен, негізінен жапондық тасымалдаушы флоты сол кезде толығымен таусылғандықтан. Бұл тарихтағы соғыс кемелері арасындағы соңғы теңіз шайқасы болды. Әуе күштері ХХ ғасыр бойы теңіз күштері үшін маңызды болды, олар үлкен тасымалдаушылардан ұшырылатын реактивтік ұшақтарға ауысты, сондай-ақ басқарылатын зымырандармен және қанатты зымырандармен қаруланған крейсерлермен күшейтілді. Теңіз авиациясының дамуымен қатар, бетінің астында шабуылдайтын суасты кемелерінің дамуы да болды. Бастапқыда кемелер тек қысқа уақытқа ғана суға түсе алатын, бірақ олар ядролық реакторлармен жұмыс істейтін су астында апталар немесе айлар бойы өмір сүруге қабілетті болды. Екі дүниежүзілік соғыста да суасты кемелері (Германияда U-катерлер) негізінен сауда кемелерін және басқа да әскери кемелерді батыру үшін торпедаларды қолдану арқылы күшін көрсетті. 1950 жылдары «суық соғыс» баллистикалық зымыранды суасты кемелерін жасауға ықпал етті, олардың әрқайсысы ондаған термоядролық SLBM-мен жабдықталған және қарсылас ел шабуыл жасаса, оларды теңізден ұшыруға бұйрық берілген. Осы оқиғалардың нәтижесінде Екінші дүниежүзілік соғыста АҚШ әлемдегі ең күшті теңіз державасына айналды. ХХ ғасырдың қалған бөлігінде АҚШ әскери-теңіз флоты келесі 17 ірі әскери-теңіз флотының тоннажынан асып түсті. Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан теңіз жауынгерлерінің негізгі қаруы ретінде теңіз жауынгерлерінің қару-жарағы кемеден кемеге зымыранмен алмастырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері екі ірі теңіз шайқасы болды. 1971 жылғы Үнді-Пакистан теңіз соғысы – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы ірі теңіз соғысы. Бұл соғыста Үндістанның ұшақ тасымалдаушы тобы жөнелтілді, теңіз операцияларында зымырандық катерлердің кеңінен қолданылуы, Үндістан теңіз флотының Пакистанды толық теңіз блокадасы және Пакистан теңіз флотының жартысына жуығының жойылды. Соғыстың соңына қарай Үндістан теңіз флоты мен әуе күштері Пакистан теңіз флотына келтірген зиян екі эсминец, бір суасты кемесі, бір мина тазартқыш, үш патрульдік кеме, жеті катер, он сегіз жүк, жабдықтау және байланыс кемесі, сондай-ақ Карачи портындағы теңіз базасы мен доктарға ауқымды зиян келтірді. Үш сауда кемесі, «Анвар Бакш», «Пасни» және «Мадхумати», және он кішкентай кемелер басып алынды. Шамамен 1900 адам қаза тауып, 1413 әскери қызметкер (көбінесе офицерлер) Үндістан күштері тарапынан Даккада тұтқынға алынды. Үндістан теңіз флоты 18 офицер мен 194 теңізші және бір фрегатты жоғалтты, ал тағы бір фрегат зардап шекті және Пакистан әуе күштерімен британдық «Бреге Альизе» теңіз ұшағы атып түсірілді. 1982 жылғы Аргентина мен Ұлыбритания арасындағы Фолкленд соғысында Ұлыбританиядан 7000 миль (11265 км) қашықтықтағы Оңтүстік Атлант мұхитында шамамен 100 кемеден тұратын Корольдік флоттың міндеттік тобы жөнелтілді. Ұлыбританияда екі ұшақ тасымалдаушысынан 36 «Харриер» және бірнеше тікұшақтан тұратын әуе күші жетіспеді, ал Аргентинаның «Фуэрса Аэреа Аргентина» әуе күшінде кемінде 200 ұшақ болды, бірақ Лондон алысқа шабуыл жасау қабілетін көрсету үшін «Вулкан» бомбалаушыларын жөнелтті. Әуе базаларынан алыс болғандықтан Корольдік әуе күштерінің құрлықтағы ұшақтарының көп бөлігі қол жетімді болған жоқ. Теңіздегі ұшақтарға сену ұшақ тасымалдаушының маңыздылығын көрсетті. Фолкленд соғысы қазіргі заманғы кемелердің «Экзосет» сияқты теңіз бетімен сырғанап өтетін зымырандарға осалдығын көрсетті. «Экзосеттен» келген бір оқ «Шеффилдті» заманауи әуе қорғаныс эсминецін батырды. Аргентинаның соғыстағы өлімінің жартысынан астамы «Сан-Луис» ядролық суасты кемесі «ARA General Belgrano» жеңіл крейсерін торпедамен батырған кезде болды, нәтижесінде 323 адам қаза болды. Соғыстан кемелерді жобалау, зақымды басқару және кеме құрылыс материалдары туралы маңызды сабақтар алынды.

In the early 20th century, the modern battleship emerged: a steel armored ship, entirely dependent on steam propulsion, with a main battery of uniform caliber guns mounted in turrets on the main deck. This type was pioneered in 1906 with which mounted a main battery of ten guns instead of the mixed caliber main battery of previous designs. Along with her main battery, Dreadnought and her successors retained a secondary battery for use against smaller ships like destroyers and torpedo boats and, later, aircraft. Dreadnought style battleships dominated fleets in the early 20th century. They would play major parts in both the Russo Japanese War and World War I. The Russo Japanese War saw the rise of the Imperial Japanese Navy after their underdog victory against the waning Imperial Russian Navy at the Battle of Tsushima; while WWI pitted the old Royal Navy against the new Kaiserliche Marine of Imperial Germany, culminating in the 1916 Battle of Jutland. The future was heralded when the seaplane carrier and her Short 184 seaplanes joined the battle. In the Black Sea, Russian seaplanes flying from a fleet of converted carriers interdicted Turkish maritime supply routes, Allied air patrols began to counter German U boat activity in Britain's coastal waters, and a British Short 184 carried out the first successful torpedo attack on a ship. In 1918 the Royal Navy converted an Italian liner to create the first aircraft carrier, , and shortly after the war the first purpose built carrier, was launched. Many nations agreed to the Washington Naval Treaty and scrapped many of their battleships and cruisers while still in the shipyards, but the growing tensions of the 1930s restarted the building programs, with even larger ships. The s, the largest ever, displaced 72,000 tons and mounted guns. The victory of the Royal Navy at the Battle of Taranto was a pivotal point as this was the first true demonstration of naval air power. The importance of naval air power was further reinforced by the Attack on Pearl Harbor, which forced the United States to enter World War II. Nevertheless, in both Taranto and Pearl Harbor, the aircraft mainly attacked stationary battleships. The sinking of the British battleships and , which were in full combat manoeuvring at the time of the attack, finally marked the end of the battleship era. Aircraft and their transportation, the aircraft carrier, came to the fore. During the Pacific War of World War II, battleships and cruisers spent most of their time escorting aircraft carriers and bombarding shore positions, while the carriers and their airplanes were the stars of the Battle of the Coral Sea, Battle of Midway, Battle of the Santa Cruz Islands Nevertheless, battleships played the key role again in the Battle of Leyte Gulf, even though it happened after the major carrier battles, mainly because the Japanese carrier fleet was by then essentially depleted. It was the last naval battle between battleships in history. Air power remained key to navies throughout the 20th century, moving to jets launched from ever larger carriers, and augmented by cruisers armed with guided missiles and cruise missiles. Roughly parallel to the development of naval aviation was the development of submarines to attack underneath the surface. At first, the ships were capable of only short dives, but they eventually developed the capability to spend weeks or months underwater powered by nuclear reactors. In both world wars, submarines (U boats in Germany) primarily exerted their power by using torpedoes to sink merchant ships and other warships. In the 1950s, the Cold War inspired the development of ballistic missile submarines, each loaded with dozens of thermonuclear weapon armed SLBMs and with orders to launch them from sea if the other nation attacked. Against the backdrop of those developments, World War II had seen the United States become the world's dominant sea power. Throughout the rest of the 20th century, the United States Navy maintained a tonnage greater than that of the next 17 largest navies combined. The aftermath of World War II saw naval gunnery supplanted by ship to ship missiles as the primary weapon of surface combatants. Two major naval battles have taken place since World War II. The Indo Pakistani Naval War of 1971 was the first major naval war post World War II. It saw the dispatch of an Indian aircraft carrier group, heavy utilisation of missile boats in naval operations, total naval blockade of Pakistan by the Indian Navy and the annihilation of almost half of Pakistan's Navy. By the end of the war, the damage inflicted by the Indian Navy and Air Forces on Pakistan's Navy stood at two destroyers, one submarine, one minesweeper, three patrol vessels, seven gunboats, eighteen cargo, supply and communication vessels, as well as large scale damage inflicted on the naval base and docks located in the major port city of Karachi. Three merchant navy ships, Anwar Baksh, Pasni, and Madhumathi, and ten smaller vessels were captured. Around 1,900 personnel were lost, while 1,413 servicemen (mostly officers) were captured by Indian forces in Dhaka. The Indian Navy lost 18 officers and 194 sailors and a frigate, while another frigate was badly damaged and a Breguet Alizé naval aircraft was shot down by the Pakistan Air Force. In the 1982 Falklands War between Argentina and the United Kingdom, a Royal Navy task force of approximately 100 ships was dispatched over 7000 mile (11265 km) from the British mainland to the South Atlantic. The British were outnumbered in theatre airpower with only 36 Harriers from their two aircraft carriers and a few helicopters, compared with at least 200 aircraft of the Fuerza Aérea Argentina, although London dispatched Vulcan bombers in a display of long distance strategic capacity. Most of the land based aircraft of the Royal Air Force were not available due to the distance from air bases. This reliance on aircraft at sea showed the importance of the aircraft carrier. The Falklands War showed the vulnerability of modern ships to sea skimming missiles like the Exocet. One hit from an Exocet sank , a modern anti air warfare destroyer. Over half of Argentine deaths in the war occurred when the nuclear submarine torpedoed and sank the light cruiser ARA General Belgrano with the loss of 323 lives. Important lessons about ship design, damage control and ship construction materials were learnt from the conflict.

21 ғасыр

Қазіргі уақытта ірі теңіз соғыстары сирек болады, себебі күшті теңіз флоты бар елдер бір-бірімен шайқасуға бейім емес; көптеген соғыстар азаматтық соғыстар немесе асимметриялық соғыстың бір түрі, кейде әскери авиацияның қатысуымен құрлықта жүреді. Қазіргі заманғы теңіз күштерінің басты міндеті – теңіз жолдарына бақылау арқылы құрлыққа күш проекциялау. Күш проекциялау – Корея соғысы, Суэц каналы дағдарысы, Вьетнам соғысы, Конфронтаси, Парсы шығанағындағы соғыс, Косово соғысы, Ауғанстандағы терроризмге қарсы соғыс және Ирак соғысы сияқты ғасырдың соңындағы көптеген қақтығыстардың негізгі теңіздік ерекшелігі болды. Бұл тенденцияға ерекше тосқауыл Шри-Ланка азаматтық соғысы болды, онда қарсыластар арасында жылдам шабуылдық кемелер мен басқа да жағалаулық соғыс бөлімшелері қатысқан көптеген су үстіндегі шайқастар болды. Дегенмен, ірі флоттардың арасындағы шайқастардың азаюы теңіз соғысының қазіргі қақтығыстарда маңызсыз болғанын білдірмейді. 2000 жылдың 12 қазанында USS Cole кемесіне жасалған шабуыл салдарынан 17 теңізші қаза тауып, тағы 37-сі жараланды, ал кемені жөндеуге 14 ай кетті. Шабуыл АҚШ-тың аймақтық теңіздердегі бақылауын жоймаса да, қысқа мерзімде АҚШ теңіз күштері алыс порстарға сапарларын азайтты, өйткені әскери жоспарлаушылар олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге тырысты. 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін АҚШ теңіз күштерінің бұл азаюы, терроризмге қарсы жаһандық соғыстың бір бөлігі ретінде, кері қайтарылды. Тіпті ірі соғыстар болмаған жағдайда да, қарсыластың әскери кемелері теңізде үнемі шайқасады, кейде оның салдары өлімге әкеледі. Мысалы, 2010 жылы ROKS Cheonan кемесінің суға батуынан 46 теңізші қаза болды, Оңтүстік Корея мен АҚШ бұл оқиғаға Солтүстік Кореяның торпедалық шабуылын кінәлады. Солтүстік Корея барлық жауапкершіліктен бас тартып, Оңтүстік Кореяны өзінің теңіз суларына енгені үшін айыптады және "дәлелдерді зерттеу" үшін өзінің тергеушілер тобын жіберуді ұсынды. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде Ресей мен Украинаның қарулы күштері бір-бірінің кемелерін ашық түрде нысанаға алып, жойды. Бұл кемелердің көпшілігі десанттық кемелер, буксирлер және патрульдік қайықтар сияқты көмекші кемелер болғанымен, бірнеше ірі әскери кемелер де жойылды. Атап айтқанда, Украина теңіз күштері желідегі флагманы "Гетман Сагайдачный" фрегатын басып алудан сақтау үшін батырды, ал "Словянск" патрульдік кемесі Ресейдің әуе шабуылынан зардап шекті. Ресей теңіз күштері Қара теңіз флотының флагманы "Москваны" жоғалтты, Украина теңіз күштері бұл оқиғаны "Нептун" кемеге қарсы зымыранның сәтті шабуылы деп мәлімдеді. Ресей теңіз күштері Украинаның зымырандық шабуыл жасады деген мәлімдемені мойындамаса да, "Москваның" суға батқанын растады. 2022 жылдың мамыр айынан бастап Ресей мен Украина арасындағы теңіз соғысы жалғасуда, Ресей теңіз күштері Қара теңіздегі сауда жолдарына үстемдік етуге тырысады, ал Украина әскерилері Ресей теңіз күштерінің бақылауын әлсіретуге ұмтылады.

At the present time, large naval wars are seldom seen affairs, since nations with substantial navies rarely fight each other; most wars are civil wars or some form of asymmetrical warfare, fought on land, sometimes with the involvement of military aircraft. The main function of the modern navy is to exploit its control of the seaways to project power ashore. Power projection has been the primary naval feature of most late century conflicts including the Korean War, Suez Crisis, Vietnam War, Konfrontasi, Gulf War, Kosovo War, the War on Terrorism in Afghanistan, and the Iraq War. A major exception to that trend was the Sri Lankan Civil War, which saw a large number of surface engagements between the belligerents involving fast attack craft and other littoral warfare units. The lack of large fleet on fleet actions does not, however, mean that naval warfare has ceased to feature in modern conflicts. The bombing of the USS Cole on October 12, 2000, claimed the lives of seventeen sailors, wounded an additional thirty seven, and cost the Cole fourteen months of repairs. Though the attack did not eliminate the United States' control of the local seas, in the short term, it did prompt the US Navy to reduce its visits to far flung ports, as military planners struggled to ensure their security. This reduced US Naval presence was ultimately reversed in the wake of the September 11 attacks, as part of the Global War on Terrorism. Even in the absence of major wars, warships from opposing navies clash periodically at sea, sometimes with fatal results. For example, 46 sailors drowned in the 2010 sinking of the ROKS Cheonan, which South Korea and the United States blamed on a North Korean torpedo attack. North Korea, in turn, denied all responsibility, accused South Korea of violating North Korean territorial waters, and offered to send its own team of investigators to "examine the evidence." During the 2022 Russian invasion of Ukraine, the armed forces of both Russia and Ukraine have openly targeted and destroyed each other's ships. Though many of these are supporting vessels, such as landing ships, tugs, and patrol boats, several larger warships have also been destroyed. Notably, the Ukrainian Navy scuttled its flagship, the frigate Hetman Sahaidachny, to prevent its capture, while the patrol ship Sloviansk was sunken by Russian air attack. The Russian Navy lost the flagship of its Black Sea Fleet, the Moskva, in what the Ukrainian Navy has claimed as a successful Neptune anti ship missile strike. The Russian Navy, while not admitting to the Ukrainian claims of a missile attack, has confirmed the sinking of the Moskva. As of May 2022, the naval war between Russia and Ukraine is ongoing, as the Russian Navy attempts to dominate Black Sea trade routes, and the Ukrainian Military attempts to erode Russian naval control.

Соғыс кемелері

Джордж, Джеймс Л. Соғыс кемелерінің тарихы: ежелгі заманнан жиырма бірінші ғасырға дейін (Naval Inst Press, 1998). Ирландия, Бернард және Эрик Гроув. Джейннің теңіздегі соғысы 1897–1997: Джейннің шайқас кемелерінің 100 жылдығы (1997) барлық ірі елдердің маңызды кемелерін қамтиды. Пиблс, Хью Б. Клайдтағы соғыс кемелерін салу: Теңіз тапсырыстары және Клайд кеме жасау өнеркәсібінің гүлденуі, 1889–1939 (John Donald, 1987). Ван дер Ват, Дан. Теңіздегі жасырын операциялар: су асты кемелерінің тарихы (Houghton Mifflin Company, 1995).

Теңізшілер мен офицерлер

Конли, Мэри А. «Джек Тардан Юнион Джекке дейін: Британ империясында теңізші ерлігін бейнелеу, 1870–1918» (Манчестер UP, 2009)
Хаббард, Элеонора. «Теңізшілер және ертедегі Британ империясы: теңіздегі еңбек, ұлт және жеке тұлға». «Тарих компасы» 14.8 (2016): 348–58.
Кемп, Питер. «Британдық теңізші: төменгі палубаның әлеуметтік тарихы» (1970)
Лэнгли, Гарольд Д. «Юнион Джек: Азамат соғысындағы америкалық теңізшілер». «Әскери тарих журналы» 69.1 (2005): 239.
Ортега дель Серро, Пабло және Хуан Эрнандес Франко. «Теңіз элитасын анықтауға қатысты: Ұлыбритания, Франция және Испаниядағы әлеуметтік өзгерістерді қайта қарастыру, шамамен 1670–1810 жылдар». «Тарихтың еуропалық шолуы: Revue européenne d'histoire» (2017): 1–22.
Смит, Саймон Марк. «Біз көк мұхитты жағамыз»: британдық теңізшілер, империализм, жеке тұлға, мақтаныш және патриотизм, 1890–1939 жылдар» (PhD диссертациясы, Портсмут университеті, 2017. онлайн)

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Беннетт, Джеффри. Бірінші дүниежүзілік соғыстың теңіз шайқастары (Pen and Sword, 2014)
Халперн, Пол. Бірінші дүниежүзілік соғыстың теңіз тарихы (Naval Institute Press, 2012).
Хау, Ричард. Теңіздегі Ұлы соғыс, 1914–1918 (Oxford UP, 1987)
Мардер, Артур Джейкоб. «Дредноуттан» Скапа-Флоуға дейін (4 том, 1961–1970), 1904–1919 жылдардағы Ұлыбритания Корольдік теңіз флотын қамтиды.
О’Хара, Винсент П.; Диксон, В. Дэвид; Уорт, Ричард, редакторлар. Толқындарды бағындыру: Бірінші дүниежүзілік соғыстың ұлы теңіз флоттары (2013) – үзінді. Сонымен қатар, соғысқа дейін және соғыс кезіндегі әлемдік теңіз флоттарына қатысты егжей-тегжейлі шолу мен қорытындыны қараңыз.
Сондаус, Лоуренс. Теңіздегі Ұлы соғыс: Бірінші дүниежүзілік соғыстың теңіз тарихы (2014). Онлайн шолу.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Барнетт, Коррелли. Жауға жақын арада шабуыл жасау: Екінші дүниежүзілік соғыстағы Корольдік теңіз флоты (1991). Кемпбелл, Джон. Екінші дүниежүзілік соғыстың теңіз қарулары (Теңіз институты баспасы, 1985). Морисон, Самуэль Элиот. Екі мұхит соғысы: Екінші дүниежүзілік соғыстағы АҚШ теңіз флотының қысқаша тарихы (1963), оның 13 томдық тарихының қысқартылған нұсқасы. О’Хара, Винсент. Неміс теңіз флоты соғыста, 1939–1945 (Теңіз институты баспасы, 2013). Роскилл, С. К. Ақ энсин: 1939–1945 соғысындағы британдық теңіз флоты (АҚШ Теңіз институты, 1960); Британдық Корольдік теңіз флоты; Стивен Вентворт Роскиллдің қысқартылған нұсқасы. Теңіздегі соғыс, 1939–1945 (3 том, 1960). Ван дер Ват, Дэн. Тынық мұхиты науқаны: Екінші дүниежүзілік соғыс, АҚШ пен Жапонияның теңіз соғысы (1941–1945) (2001).

Тарихнама

Хардинг, Ричард ред., Қазіргі заманғы теңіз тарихы: Пікірталастар мен болашақтар (Лондон: Блумсбери, 2015)
Хигам, Джон, ред. Британдық әскери тарихының дереккөздеріне нұсқаулық (2015) 654 б. Үзінді
Мессенджер, Чарльз. Әскери тарих оқырманының нұсқаулығы (Routledge, 2013) – әлемдік әскери және теңіз тарихы бойынша тарихи кітаптарға толық нұсқаулық. Зурндорфер, Гарриет. "Тарих мұхиттары, өзгерістер теңізі: 1500–1630 жылдар аралығындағы Қытай және Шығыс Азия теңіз тарихы туралы батыс тілдеріндегі соңғы ревизионисттік зерттеулер." Азия тану бойынша халықаралық журнал 13.1 (2016): 61–94.