Кіріспе

Абхазияның солтүстік-батыс кавказ тілі

Абхаз тілі, абхазша деп те аталады, солтүстік-батыс кавказ тілдері тобына жатады және абаза тілімен ең жақын туыс. Оны негізінен абхаз халқы сөйлейді. Бұл Абхазияның мемлекеттік тілдерінің бірі, және шамамен 100 000 адам осы тілде сөйлейді.

Жіктеу

Абхаз тілі – солтүстік-батыс кавказ тілдерінің бірі және осылайша Адыгэ тілімен туыс. Абхаз тілі ерекше жақын Абаза тіліне, және олар кейде бір тілдің диалектілері саналады, Абазгі, оның әдеби диалектілері Абхаз және Абаза тілдерінің диалектілік континуумның екі шеткі нүктесі болып табылады. Грамматикалық тұрғыдан екеуі де өте ұқсас; алайда, дыбыстанудағы айырмашылықтар маңызды, сондай-ақ ол Кабардинге тән элементтерді де қамтиды; осылар көптегендердің екеуін бөлек қарастыруын қалайтынының басты себептері, ал басқалары протосолтүстік-батыс кавказ тілі алдымен проточеркес және протоубых-абхаз тілдеріне бөлінген болуы мүмкін деген пікір білдіреді; Убых тілі Абхаз тіліне ең жақын туыс болып табылады, және кейін ғана Черкес тілінің ықпалына түсті.

Географиялық таралуы

Абхаз тілін меңгергендердің саны нақты анықталмаған, және олардың санында үлкен айырмашылықтар бар. Бүгінде абхаз халқының көпшілігі Абхазияда тұрмайды. 2011 жылы Абхазия Республикасы жүргізген халық санағында абхаздар халықтың 50,8%-ын құрады, шамамен 122 175 адам; олардың 92 838-і оны ана тілі ретінде қолданады. Абхаз тілді халықтың қалған бөлігі көршілес аймақтарда тұрады. Түркиядағы абхаздар мен абхаз тілін меңгергендердің нақты саны белгісіз. Түрік халық санағы 13 951 адамды көрсетеді, бірақ бұл көрсеткіштер күмәнді, себебі 19 ғасырдың басынан 20 ғасырдың ортасына дейін келген абхаздардың саны шамамен 30 мыңға жетеді деп құжатталып қойылған. Ethnologue Түркияда 150 000 абхаз тұратынын, олардың 50 000-ы әлі де тілді қолданатынын хабарлайды. Ал Абхаз федерациясының басшысы Түркияда 500-700 мың абхаз бар дейді. Жалпы, абхаз тілі көптеген ұрпақтары үшін жоғалған сияқты, және кейбір нақты аймақтардан басқа жерлерде тілдерді білу деңгейі төмен, бірақ жаңа буынды тілге үйретуге күш салынып жатыр, мемлекеттік мектептер абхаз тілін оқытуға мүмкіндік береді және 7 836 екінші тілді білуші бар. Бүгінде олар тек Түркияның солтүстік-батыс бөлігінде, әсіресе Сакарья провинциясында, 14 ауылда қолданылады. Абхаз тілі таралған тағы бір маңызды орын – Қарашай-Черкесия, онда солтүстік диалектілері қолданылады, бірақ олар жеке тіл ретінде қарастырылып, әдеби абаза тілін құрайды. Оларды Ресейде 37 831 адам қолданады, олардың шамамен 982-і абхаз тілін өздерінің ана тілі деп санайды. 2010 жылғы Ресей халық санағында Ресейде абхаз тілінде сөйлейтін 6 786 адам тіркелді. Сирия, Иордания және Иракта да шамамен 5 000 абхаз тұратын қауымдастықтар бар. Ең ірі батыс диаспорасы Германияда, шамамен 5 000 тілді білуші бар, бірақ басқа қауымдастықтар АҚШ, Ұлыбритания, Австрия, Франция, Бельгия және басқа да елдерде кездеседі.

Тарих

Абхаз тілінің ең ерте, даусыз сақталған жазбалары араб әрпімен жазылған. Оларды 17 ғасырда түрік саяхатшысы Евлия Челеби жазған. Абхаз тілі әдеби тіл ретінде қолданылып келе жатқанына шамамен 100 жыл ғана болды. Көне грек қыш ыдыстарындағы белгілі бір жазулар, бұрын мағынасыз деп есептелген, шын мәнінде Абхаз-Адыг тілдерінде жазылған деген болжам бар. Зерттеу әдістемесі сынға түсіп, нәтижелері сенімсіз деп бағаланды. 1918 жылы Тбилиси мемлекеттік университеті Абхаз тілін оқытатын алғашқы жоғары білім орны болды. Университеттің негізін қалаушылар Абхаз тілінің дамуы мен ғылыми тұрғыдан зерттелуіне көңіл бөлді. 1918 жылы Тбилиси мемлекеттік университетінде өткен профессорлар кеңесінің мәжілісінде Иван Жавахишвили Кавказ тілдерін зерттеудің ғылыми маңыздылығын атап көрсетті. 1918 жылы профессорлар кеңесінің шешімімен Петре Чарая Абхаз тілін оқытуға шақырылды, ал 1925 жылдан бастап осы жұмысты Дмитрий Гулия мен Симон Янашиа жалғастырды.

Жалпы сипаттамалары

Барлық диалекттер стандартты абжива диалектісіне қарағанда фонемалар бойынша бай. Абхазияда тек абжива және бжип диалектілері ғана қолданылады. Әдеби абазаның негізі болып табылатын солтүстік диалектілер Қарашай-Черкесияда, ал Садж сияқты басқа диалектілер 19 ғасырдағы Ресей шапқыншылығы салдарынан Түркияда таралған. Көптеген айырмашылықтар фонетикалық болғанымен, лексикада да айырмашылықтар бар, бірақ олардың көпшілігі сыртқы байланыстардың нәтижесі. Bzyp диалектісінде ең жақсы сақталған лексика бар, онда қарыз сөздердің саны аз. Абжива картавель тілдерінен, әсіресе мингрель тілінен көптеген сөздерді қабылдаған, ал Садж диалектісі черкес тілінен көбірек сөздер алған. Жалпы, солтүстік диалектілерде парсы, араб, түрік және черкес тілдерінен алынған сөздердің саны көп.

Грамматика

Солтүстік-батыс Кавказ тілдеріне тән абхаз тілі – агглютинативті тіл, ол негізінен қосымшаларға сүйенеді. Онда ергативтік-абсолютивтік типология қалыптасқан, яғни есімді етістіктің жатысы, өткішті етістіктің толықтауышымен бірдей қызмет атқарады. Ерекшелігі, абхаз тілі ергативтілікті етістік құрамындағы жатыстар мен толықтауыштардың реті арқылы толыққанды көрсетеді. Осы бөлімдегі барлық латын әрпімен жазылған сөздер Чирикбаның (2003) еңбегінде түсіндірілген жүйе бойынша жасалған (толық мәліметтер үшін абхаз әліпбиін қараңыз).

Бастапқы нұсқасы

Бұл ауа райы өте суық. Ауа тым ылғалды және жаңбыр жауып жатыр. Күн шығып, жақсы көрінеді, бірақ жаңбыр тоқтамай, жалғасып жатыр.

Аударма

Барлық адамдар бостандық пен қадір-қасиет және құқықтар тұрғысынан тең туылады. Оларға ақыл-ой және ар-ұждан сыйлаған, сондықтан бір-бірімен бауырластықпен әрекет етуі керек.