Кіріспе

Дирк Джентли (Dirk Gently) – ағылшын жазушысы Дуглас Адамс ойлап тапқан және «Дирк Джентлидің тұтас детективтік агенттігі», «Жанның ұзақ қараңғы шай ішу уақыты» және «Шەكсіз күмәнді сальмон» кітаптарында кездесетін ойдан шығарылған кейіпкер. Ол көбінесе ауыр, ашық қоңыр түсті костюм, қызыл клеткалы көйлек, жасыл жолақты галстук, ұзын былғары пальто, қызыл бас киім және қалың металл жақтаулы көзілдірік киетін тоқпақ адам ретінде бейнеленеді. «Дирк Джентли» – кейіпкердің шын аты емес. Алғашқы кітапта бұл «Свлад Джелли» деген псевдоним екені айтылады. Дирк өзінің сөзімен айтқанда, бұл есімде «шотландтық қанжардың сезімі» бар.

Толық детектив

Дирк өзін "барлық нәрсенің өзара байланыстылығын" пайдаланып, қылмыстың түгелдейін шешіп, адамның барлық жағын табуға арналған "толыққанды детектив" деп таныстырады. Бұл үлкен шығындарды көрсетуді және әрбір нәрсенің (мысалы, үш аптаға Багама аралдарындағы тропикалық жағажайға бару қажеттігі) осы "негізгі өзара байланыстылықтың" салдарынан тергеудің маңызды бөлігі болғанын айтуды қамтиды. Бірінші романда осы мәселе бойынша күмән білдіргенде, ол ешкімді алдамағанын, өйткені оның клиенттерінің ешқайсысы оған ақша төлемегенін мәлімдейді. Оның кеңсесі 33а Пекендер көшесі, N1 Лондон мекенжайында орналасқан. Істері көбінесе паранормальды сипатқа ие болатын тергеуші ретінде ол Шерлок Холмс ұсынғандай, "мүмкін емес нәрсені жойғаннан кейін, қалғаны, қаншалықты ықпалды болса да, шындық болуы керек" деген пікірге қарсы тұрады, себебі кейде мүмкін емес түсіндірме көбірек сенімді болады. Мұны дәлелдеу үшін Дирк мысал ретінде жас қыздың қор нарығындағы бағаларды өзгерген кезде, бірақ тәулігіне 24 сағат бұрын айта алатынын келтіреді. Дирк айтқандай, қыздың осы сандарды жұқадан алып жатқаны мүмкін емес, бірақ басқаша түсініксіз түсіндірме – қыздың өзіне ешқандай пайдасы жоқ күрделі схеманы құрастырғаны, ешкім көре алмайтындай етіп бағаларды сатып алып, жаттап алғаны. Ол жай ғана бағаларды біледі деген ой, ешкім білмейтін бірдеңе болып жатқанын көрсетеді, бірақ қызға ешқандай пайдасы жоқ күрделі сөз байласу тұжырымы, әдеттегі адам мінез-құлқы туралы белгілі нәрсеге қайшы келеді. Дирк – психик, бірақ ол мұндай нәрселерге сенуден бас тартады, ол тек "көңілді түсірмейтін, ақылға сыймайтын болжамдар жасау қабілетіне" ие екенін айтады. "Көңілді түсіруші" жайт – ол осы қабілетін ат жарыстарында ақша ұту үшін пайдалана алмайтындай көрінеді. Кембридж университетінде (Сент-Седд колледжі) оқыған кезінде ол алдағы емтихандарға арналған емтихан қағаздарын сату арқылы ақша табуға тырысты. Оның студенттері оның психик екеніне және гипноз астында қағаздарды жасағанына сенді, ал ол бұрынғы қағаздарды зерттеп, сұрақтардың ықтимал үлгілерін анықтағанын мәлімдеді. Алайда оның қағаздары түпнұсқасымен толық сәйкес келгенін білгенде, ол университеtten шығарылып, кейін түрмеге қамалды. Дирк уақыт саяхатымен жасалған өте күрделі кісі өлтіру құпиясын шешеді және Самуил Тейлор Колридж "Кубла Хан" поэмасын жазып жатқанда оның сөзін кім үзіп тастағаны туралы көптен бері қойылған сұраққа кездейсоқ жауап береді. Сонымен қатар Дирк әбден мүмкін емес атты ванна бөлмесінде кездестіреді, Бахтың барлық музыкасын кім жазғанын біледі және Шредингердің іздеулі мысығын таба алмайды.

Үшінші кітаптың тоқтатылуы

Дуглас Адамс қайтыс болған кезде үшінші Дирк Джентли романы – "Күдіктің шалдырығы" (The Salmon of Doubt) бойынша жұмыс істеп жатқан. Бірақ Адамс: "Бастапқыда 'Күдіктің шалдырығында' болған көптеген нәрселер жарамсыз болды" деді және ол "Дирк Джентли стилінде іске аспаған идеяларды құтқарып, оларды 'Галактикада автостопшы' стиліне бейімдеп, ескі уақыттарды еске алу үшін оны 'Күдіктің шалдырығы' деп атауды жоспарлаған" еді. Адамстың өлімінен кейін әртүрлі нұсқалардан жинақталған осы романның алғашқы он тарауы, сондай-ақ қосымша сюжеттік идеяларды ұсынатын жазба, "Күдіктің шалдырығы: Галактикада соңғы автостоп" (The Salmon of Doubt: Hitchhiking the Galaxy One Last Time) кітабында жарияланды.

Әдебиетті бейімдеу және бейнелеу

The South Bank Show (1992) теледидарлық деректі фильмде Дирк Джентлиді Майкл Байвотер ойнады. Дирк (2006) Скотт Бёрклин Лос-Анджелестегі The Road Theatre Company театрында 2006 жылы Америкадағы премьерада Диркті сомдады. Дирк Гентлидің тұтас детективтік агенттігі (2007) Гарри Энфилд ойнаған BBC Radio 4. The Long Dark Tea Time of the Soul (2008) Гарри Энфилд ойнаған BBC Radio 4. Дирк Гентли (2010, 2012) 2010 жылдың соңында BBC4 арнасында көрсетілген телепилоттың басты рөлінде Стивен Манган ойнады, кейін 2012 жылдың басында үш бөлімнен тұратын сериал ретінде көрсетілді. Dirk Gently's Holistic Detective Agency (комикс кітаптар сериясы) IDW комикс кітаптар сериясы, Дирк кейіпкерін жаңа оқиғаларда пайдаланады. "Барлық патшалардың өзара байланысы" бес саны 2015 жылдың мамыр және қараша айлары аралығында шықты, ал жинақталған кітап 2016 жылы жарық көрді. A Spoon too Short бес саны 2016 жылдың ақпан және маусым айлары аралығында шықты, сол жылы жинақталған кітап жарық көрді. Онда телесериалдың сценарийін жазған авторлардың пікірлері де бар. The Salmon of Doubt (комикс) тоғыз саны 2016 жылдың қазан айынан 2017 жылдың шілде айына дейін шықты және екі жинақталған нұсқада қайта басылды. Бұл BBC America сериалының бірінші маусымына арналған преквел ретінде де қызмет етті. Dirk Gently's Holistic Detective Agency (2016–17) 2016 жылдың қаңтар айында BBC America Макс Лэндис жазған және Самуэль Барнетт басты рөлде, Елайджа Вуд Тодд рөлінде, ал Тоддтың қарындасы Аманда Бротцман рөлінде Ханна Маркспен сегіз бөлімді сериалды өндіруге тапсырыс берді.