Кіріспе
1940 жылы Мортимер Дж. Адлер жазған кітап. «Кітапты қалай оқуға болады» – американдық философ Мортимер Дж. Адлердің кітабы. Алғаш рет 1940 жылы жарық көрген, ал 1972 жылы редактор Чарльз Ван Доренмен бірлесіп қайта жаңартылды. 1972 жылғы жаңартылған нұсқасы кез келген дәстүрдегі жақсы және ұлы кітаптарды сыни тұрғыдан оқуға қатысты нұсқаулар береді. Бұған қоса, ол поэзия, тарих, ғылым және көркем әдебиет сияқты жанрларды, сондай-ақ тексеру және жүйелі оқу әдістерін қарастырады.
How to Read a Book is a book by the American philosopher Mortimer J. Adler. Originally published in 1940, it was heavily revised for a 1972 edition, co authored by Adler with editor Charles Van Doren. The 1972 revision gives guidelines for critically reading good and great books of any tradition. In addition, it deals with genres (including, but not limited to, poetry, history, science, and fiction), as well as inspectional and syntopical reading.
1972 жылғы басылымның жалпы көрінісі
"Кітапты қалай оқу керек?" кітабы төрт бөлімге бөлінген, әр бөлімі бірнеше тараудан тұрады.
1-бөлім: Оқыудың өлшемдері
Мұнда Адлер түсінік алу үшін көркем емес кітапты оқу әдісін ұсынады. Оның пікірінше, кітаптан ең көп пайда табу үшін үш түрлі тәсіл немесе оқу жасау қажет, бірақ бұл үш деңгейлі оқуды орындау міндетті түрде кітапты үш рет оқуды білдірмейді, себебі тәжірибелі оқырман кітапты бір рет оқу барысында барлығын да жасай алады. Адлер оқуларды "құрылымдық", "түсіндірмелік" және "критикалық" деп атады, осы ретпен. Құрылымдық кезең: Талдаулық оқудың бірінші кезеңі кітаптың құрылымы мен мақсатын түсінуге бағытталған. Ол негізгі тақырыпты және оқылатын кітаптың типін анықтаудан басталады, соның арқасында мазмұнын жақсырақ болжап, кітапты басынан түсінуге болады. Адлер оқырманның практикалық және теориялық кітаптарды ажыратуы керектігін, сондай-ақ кітаптың қай салаға қатысты екенін анықтауы керектігін айтады. Бұдан әрі, Адлер оқырман кітаптағы кез келген бөлімдерге назар салуы керек екенін, және олар кіріспедегі мазмұн тізімінде көрсетілген бөлімдермен ғана шектелмейтінін айтады. Соңында, оқырман автордың қандай мәселелерді шешуге тырысқанын білуі керек. Түсіндірмелік кезең: Талдаулық оқудың екінші кезеңі автордың аргументтерін құрастыруды қамтиды. Біріншіден, оқырман автор қолданған ерекше тіркестер мен терминдерді байқап, түсінуі керек. Осыдан кейін, Адлер оқырман автор ұсынған әрбір тезисті, сондай-ақ автордың осы тезистерді қолдауын табуы және түсіну үшін жұмыс істеуі керек дейді. Критикалық кезең: Талдаулық оқудың үшінші кезеңінде Адлер оқырманға кітапты сынға алуға кеңес береді. Ол автордың тезистері мен аргументтерін түсінгеннен кейін оқырман автордың түсінік деңгейіне көтеріліп, енді кітаптың құндылығы мен дұрыстығын бағалай алады (және міндетті). Адлер кітаптарды олардың аргументтерінің негізділігіне қарай бағалауды жақтайды. Адлер пікірінше, егер адам аргументте, фактілерде немесе алғышарттарда қателік таба алмаса, ол аргументпен келіспеуі мүмкін, бірақ оны ұнатпауға құқылы.
2-бөлім: Оқудың үшінші деңгейі: Талдаулы оқу
Адлер кітаптың кімге арналғандығын түсіндіріп, оқудың әртүрлі деңгейлерін анықтайды және қай деңгейлерге тоқталады. Сондай-ақ, ол Ұлы кітаптарды қолдау үшін қысқаша аргумент келтіреді және "Кітапты қалай оқу керек" кітабын жазу себептерін түсіндіреді. Білімнің үш түрі бар: практикалық, ақпараттық және толық. Ол білімді игеру әдістерін талқылайды, соның нәтижесінде тәжірибесіз практикалық білімді толық меңгеру мүмкін емес екенін, тек ақпараттық білімді автордың түсінігімен бірдей деңгейдегі адам ғана ала алатынын, ал түсіну (түсінік) ең жақсысы осы түсінікке алғаш жеткендерден үйреніледі – «алғашқы қарым-қатынас». Бір идеяны алғаш ашқан адамдармен тікелей байланыс жасау – түсінудің ең жақсы жолы деген идея Адлердің Ұлы кітаптарды оқуға шақыруының негізі болып табылады; түпнұсқалық қарым-қатынасты ұсынбайтын кез келген кітап түпнұсқаға қарағанда нашаррақ, ал оқытушы, егер ол өзі оқытатын пәннің авторы болмаса, Ұлы кітаптарға қарағанда түсінудің көзі ретінде нашаррақ. Адлер осы кітапты жазуға не себеп болғанын түсіндіруге бірінші бөлімнің көп бөлігін арнайды. Ол кітапты түсіну үшін өте аз адам оқи алатынын, бірақ дұрыс нұсқаулар мен оған деген ниет болса, көптерінің оқуға қабілетті екеніне сенетінін айтады. Оның мақсаты осы нұсқауларды беру болып табылады. Ол оқушыға білім беру жүйесінің студенттерді жақсы оқу өнеріне, тіпті университет деңгейінде де үйретпеуде сәтсіздікке ұшырағанын айтуға уақыт бөледі. Оның қорытындысы бойынша, формальды білім берудегі осы кемшіліктерге байланысты, осы қабілеттерді өздері дамыту міндеті жеке адамдарға жүктеледі. Осы бөлімде ол осы тұжырымдамаларын қолдау үшін білім берудегі тәжірибесі туралы әңгімелер мен қорытындыларды келтіреді.
3-бөлім: Оқытудың әртүрлі түрлеріне көзқарас
Бұл бөлімде Адлер әдебиеттің түрлеріне қатысты айырмашылықтарды қысқаша талқылайды және бірнеше басқа кітаптарды оқуды ұсынады. Ол Ұлы кітаптарды оқуға қатысты бір әдіс-тәсілді түсіндіреді: белгілі бір автордың еңбектерін оқымас бұрын, оған ықпал еткен кітаптарды оқып шығу керек, – және осы әдістің бірнеше мысалын келтіреді.
4-бөлім: Оқытудың негізгі мақсаттары
Кітаптың соңғы бөлігі оқудың төртінші деңгейін қамтиды: синтопикалық оқу. Бұл кезеңде оқырман белгілі бір тақырып бойынша білімін кеңейтеді және тереңдетеді, мысалы, махаббат, соғыс, бөлшектер физикасы сияқты. Осы тақырып бойынша бірнеше кітап оқып, оқырман білімін арттырады. Осы бөлімнің соңғы беттерінде автор оқудың философиялық артықшылықтарын баяндайды: "ойдың өсуі", саналы тіршілік иесі ретінде толыққанды тәжірибе.