Кіріспе

1920 жылы Х.П. Лавкрафттың "Ультардың мысықтары" атты әңгімесі – американдық фантастикалық автор Х.П. Лавкрафттың 1920 жылғы маусымда жазған туындысы. Бұл әңгімеде аты-жөні айтылмаған баяндаушы "Ультар" қаласында мысықтарды өлтіруге тыйым салатын заңның қалай пайда болғанын әңгімелейді. Осы қалада қарт әйел мен еркек мысықтарды ұстап, өлтіруді ұнатады. Бір күні қаладан көшпенділер тобы өтіп бара жатқанда, олармен бірге саяхаттап жүрген жетім (Менес) баласының мысығы жоғалып кетеді. Олардың мысықтарға жасаған зорлық-зомбылығын естіген Менес қаладан кетер алдында дұға тілейді, сол арқылы жергілікті мысықтардың мысық өлтірушілердің үйіне тобырап, оларды жеуіне себеп болады. Осының нәтижесін көрген жергілікті саясаткерлер мысықтарды өлтіруге тыйым салатын заң қабылдайды. Лорд Дансанидің ықпалымен жазылған бұл әңгіме Лавкрафттың өзіне ең ұнайтын туындыларының бірі болды және ол қайтыс болғаннан кейін де танымал күйінде қалып отыр. Лавкрафттың шығармашылығының алғашқы кезеңіндегі ең жақсы әңгімелердің бірі саналатын "Ультардың мысықтары" кейінірек жазылған "Басқа құдайлар" және "Белгісіз Кадаттың арман іздеуі" шығармаларында да еске алынады. Алғаш рет 1920 жылғы қарашада "Tryout" әдеби журналында жарияланған бұл туынды қазір жалпыға қолжетімді.

Қысқаша мазмұны

Аты аталмаған баяндаушы үй жануары – мысығына қарап тұрып, Ультар қаласында мысықтарды өлтіруге тыйым салатын заң туралы ойға келеді және осы заңның қалай пайда болғанын айтады. Оқиға ескі шаруа мен оның әйелі туралы әңгімемен басталады, олар өздерінің жеріне келген кез келген мысықты аулап, зорлықпен өлтіруден ләззат алады. Қала тұрғындары осы әрекеттерге қарсы сөйлеуден қорқады, сондықтан олардың күш-жігерін мысықтарды шаруаның үйіне жақындатпауға жұмсайды. Бір күні алыс елден келген саяхатшылардың керуені ауылға келіп, өтеді. Олармен бірге Менес есімді жетім бала келеді, оның отбасын оба жайлағандықтан, оған серік болар тек кішкентай қара мысық қана бар. Үшінші күні мысығын таба алмағаннан кейін, Менес ескі шаруа мен оның әйелі туралы әңгімелерді естіп, әрекет етуге бел буады. Менес аспандағы бұлттардың пішіні мен қозғалысына әсер ететін дұға оқуға дейін ойланып, медитация жасайды, соның арқасында Ультардың барлық мысықтарына сана сезімі пайда болады. Керуен сол түні Ультардан кетеді, ал қала тұрғындары барлық мысықтарының жоғалып кеткенін байқайды. Қала тұрғындары қарт жұпты да, саяхатшыларды да күдікпен қарасады, бірақ қонақүй иесінің ұлы Атал мысықтардың шаруаның үйінің маңында айналып жүргенін көреді. Келесі күні таңертең мысықтар тоқтанып, иелеріне оралады, бірақ шаруа мен оның әйелі жоғалып кетеді. Қала тұрғындары тастап кетілген үйді қарап шыққанда, тек қана тазаланған екі қаңқаны табады. Жергілікті билер, дәлелдерді және қала тұрғындарының айтқандарын қарастырғаннан кейін, Ультарда мысықтарды өлтіруге тыйым салатын заң қабылдауға шешім қабылдайды. Автордың шығармашылығының басында жазылған бұл туындыда Лавкрафт ағылшын-ирланд жазушысы Лорд Дунсанидің әсері байқалады және оның стилін еліктеуге тырысқан. Лавкрафттың алған әдеби элементтерінің арасында Дунсанидің «құдайдың кек алу мотиві» және «салмақты әуені» бар. Дунсанидің ықпалы мәтіннің бетінде де көрінеді: «Ультар мысықтарына» ұқсас саяхатшылар Дунсанидің ертедегі «Янндағы бос күндер» әңгімесінде де кездеседі. Ежелгі египеттіктер мысықтарды құрметтеген, мысықтарды өлтіруді немесе экспорттауды қылмыс деп санаған. «Ультар мысықтарынан» бұрын Лавкрафт Лорд Дунсани стилінде бірнеше әңгімелер жазған, соның ішінде «Ақ кеме», «Көше», «Сарнатқа келген апат», «Құдіретті қарт кісі» және «Ағаш». Оның келесі Дунсандық туындысы «Селефаис» Лавкрафт зерттеушісі С.Т. Джошидің пікірінше, «оның ең жақсы және маңызды туындыларының бірі» болып саналады.

Қабылдау және мұра

"Ультардың мысықтары" Лавкрафттың өте жақсы көрген туындысы болды, ол мысықтарды шын сүйгіштікпен жақсы көретін. Оны Дунсаниялық әңгімелерінің ең жақсысы деп санайды. Басқа сыншылар да бұл әңгіменің Лавкрафттың ең танымал туындыларының бірі екенін, және ол Дунсаниялық стиль мен "ерекше фантастика" стиліне де сай келетінін атап өтеді. Бірақ, әдеби сыншы Даррелл Швайцер "Ультардың мысықтары" Дунсаниге тек "көңіл күйі мен орындалуы" жағынан ғана еліктейді, ал "Дунсанидің ешбір әңгімесінде оған тікелей ұқсас нәрсе жоқ" деп мәлімдейді. Швайцер Лавкрафттың 1923 жылғы "Қабырғадағы егеуқырлар" туындысындағы прозаны "тыйым салынған" (шектелген) деп сипаттайды. Мұнда, Лавкрафттың кейінгі көптеген әңгімелеріндегідей, мысықтар қорқынышқа деген құштарлықты бейнелейді, бірақ адам кейіпкерлерінен өзгеше, "өздері қорқынышты болып бара жатқан деңгейге жетпейді". "Ультардың мысықтары" мәтіні, Лавкрафттың көптеген туындылары сияқты, авторлық құқығы жойылды және автордың әртүрлі жинақтарында, сондай-ақ Интернетте қолжетімді.