Кіріспе

Католик шіркеуінің басшысы 1243–1254 жылдары. Папа Иннокентий IV (Innocentius IV; шамамен 1195 – 7 желтоқсан 1254), туған аты Синибальдо Фиески, 25 маусым 1243 жылдан өліміне дейін, 1254 жылға дейін Католик шіркеуінің басшысы және Папалық мемлекеттердің билеушісі болды. Фиески Генуяда дүниеге келді және Парма мен Болонья университеттерінде білім алды. Ол өз замандастары мен кейінгі ұрпақтары арасында көрнекті канонист ретінде танылды. Осы беделінің арқасында Папа Онорий III оны Рим куриясына шақырды. Папа Григорий IX оны кардинал етіп, 1235 жылы Анконаның губернаторы етіп тағайындады. Фиески 1243 жылы папа болып сайланды және IV Иннокентий деген есімді қабылдады. Ол Киелі Рим императорының тартып алған жерлеріне байланысты дауды мұрагерлік етті, ал келесі жылы Римде оған қарсы императорлық қастандықтардан қашу үшін Францияға сапарлады. Император Фридрих II қайтыс болғаннан кейін 1250 жылы Римге оралды. 15 мамыр 1252 жылы ол еретиктерді азаптауға рұқсат беретін және оларды жалпы қылмыскерлермен теңестіретін Ad extirpanda бұйрығын жариялады.

Ерте өмір

Синибальдо Генуяда (кейбір дереккөздер Манарола деп көрсетеді) белгісіз жылы туған, Беатрис Грилло мен Лаванья графы Уго Фиескинің ұлы. Фиескилер Лигурияның аристократ саудагерлер отбасы болған. Синибальдо Парма және Болонья университеттерінде білім алған, ал Болоньяда қысқа мерзімге канондық құқықтан сабақ берген болуы мүмкін. Алайда, бұл факт күмәнді, өйткені оның оқытушылық лауазымына байланысты ешқандай құжаттамалық дәлел жоқ. 1216 жылдан 1227 жылға дейін Парма соборында канон қызметін атқарған. Ол заманының ең көрнекті канонистерінің бірі саналды және папалық декреттерге түсіндірме жазған "Apparatus in quinque libros decretalium" еңбегін жазды. Ол Рим Куриясында Папа III Гонорийге қызмет етуге шақырылып, иерархияда тез өрлеген. 11 қараша 1226 жылдан 30 мамыр 1227 жылға дейін "Auditor causarum" лауазымын атқарды. Содан кейін ол Рим шіркеуінің вице-канцлері болып тағайындалды (31 мамырдан 23 қыркүйекке дейін 1227), бірақ кардинал атанғаннан кейін де біраз уақытқа дейін бұл лауазым мен атағын сақтап қалды.

Кардинал

Вице-канцлер болған кезде, Фиески көп ұзамай 18 қыркүйекте 1227 жылы Рим папасы Григорий IX (1227–1241) тарапынан Сан-Лоренцодағы діни қызметкер, кардинал-пресвитер болып тағайындалды. Кейіннен ол 17 қазан 1235 жылдан 1240 жылға дейін Анкона маршының папалық губернаторы қызметін атқарды. 17 ғасырдан бастап шыққан дереккөздер оның 1235 жылы Альбенга епископы болғанын мәлімдейді, бірақ кейінгі дереккөздер бұл мәлімдемеге күмәнді қарады. Бұл туралы замандас дереккөздерде ешқандай дәлел жоқ, ал Альбенга епископтығын 1230 жылдан 1255 жылға дейін белгілі бір епископ Симон басқарғанына куәліктер бар. Иннокентийдің тікелей алдыңғысы – папа Селестин IV, ол 25 қазан 1241 жылы сайланды, оның билігі тек он бес күнге созылды. Сондықтан Иннокентий IV-нің понтификатының оқиғалары Иннокентий III, Гонорий III және Григорий IX папаларының биліктерінде басым болған саясатпен тығыз байланысты. Григорий IX император Фридрих II-ге тиесілі Папалық мемлекеттердің жерлерін қайтаруды талап еткен. Папа Еуропаның шіркеу басшыларының қолдауымен императорды құлатпақ болып жалпы кеңес шақырды. Алайда, Курияны қорқыту мақсатымен Фридрих кеңеске бара жатқан екі кардиналды тұтқындады. Түрмеде болғандықтан, олар Селестин IV-тің жылдам сайлануын өткізіп алды. Селестин қайтыс болғаннан кейін қайта жиналған конклав императорға қатысты әртүрлі саясатты қолдайтын фракцияларға бөлінді.

Жаңа папа, сол император

Бір жарым жылдық дау-жанжал мен қысымнан кейін, папалардың кеңесі бірауыздан шешім қабылдады. Таңдау кардинал Синибальдо де’ Фиескиге түсті, ол 1243 жылғы 25 маусымда Папа сайлануын өте теріс қабылдап, Иннокентий IV есімін алды. Кардинал ретінде Синибальдо Фридрихпен достық қарым-қатынаста болған, тіпті соңғысы айырылғаннан кейін де. Император кардиналдың даналығына жоғары баға беріп, онымен уақыт-уақыт әңгімелесіп отыратын. Фридрих сайланғаннан кейін, кардиналдың достығынан айырылып, папаның жаулығына ие болғанын әжуалай айтты. Бұл әзіліне қарамастан, Фридрихтің жаңа папаға жолданған хаты құрметті болды, жаңа Папаны құттықтап, сәттілік тіледі. Сондай-ақ, империя мен папалық арасындағы келіспеушілікті бейбіт жолмен шешуге үміт білдірді. Бірақ келіссөздер көп ұзамай басталды және сәтті болмады. Иннокентий талаптарынан мойын бұрмады, ал Фридрих та келісімге келмеді. Дау негізінен Ломбардияны Петрдің мұрасына қайтару мәселесі төңірегінде айналды. Императордың іс-қимылдары Италияда, әсіресе Папалық штаттарында папаға қарсы сезімдерді күшейтті, ал императорлық агенттер папалық билікке қарсы қастандықтарды ынталандырды. Римде өзінің қауіпсіздігіне көзі жеткен Иннокентий IV жасырын түрде және асығыс түрде Римнен қашып, 1244 жылғы 7 маусымда Римді қалдырды. Ол Сутриге, содан кейін Чивитавеккия портына, ал 7 шілдеде туған жері Генуяға жетті. 5 қазанда Францияға қашып кетіп, онда оны қуанышпен қарсы алды. Лионға барып, 1244 жылғы 29 қарашада келген Иннокентийді қаланың билеушілері жылы күтіп алды. Енді Иннокентий қауіпсіздікте және Фридрих II-нің ықпалынан тыс болды. 1244 жылғы 27 желтоқсанда айтқан сөзінде ол Лионға көбінесе епископтарды шақырды (соңында 140 епископ келді), олар Лионда өткен Шіркеудің 13-ші жалпы (экуменикалық) кеңесіне қатысу үшін жиналды. Епископтар 1245 жылғы 28 маусым, 5 шілде және 17 шілдеде үш рет отырыс өткізді. Олардың басты мақсаты – император Фридрих II-ні өз жағына тарту еді.

Лионның бірінші кеңесі

1245 жылы Лиондағы бірінші кеңеске бұрынғы барлық жалпы кеңестерден ең аз қатысушы жиналды. Дегенмен, үш патриарх және Константинопольдің латын императоры, сондай-ақ Франция мен Испаниядан келген 150-ге жуық епископ, олардың көпшілігі прелаттар қатысты. Олар жылдам келді, және Иннокентий олардың көмегіне сене алды. Испания мен Франциядан басқа Еуропаның епископтары Фридрихтің кек алуынан қорқып, ал көптеген епископтардың қатысуына Қиыр Шығыстағы моңғолдардың (татарлардың) шапқындары немесе Таяу Шығыстағы мұсылмандардың жорықтары кедергі келтірді. Ресейдің Белгород қаласының епископы Петр қатысып, "Трактат де орту Тартарорум" арқылы моңғолдар туралы ақпарат ұсынды. Кеңес отырысы барысында Фридрих II-нің позициясын Суэссалық Таддео қорғады, ол өзінің мырзасының атынан бұрынғы уәделердің барлығын қайталады, бірақ папа талап еткен кепілдіктерді беруден бас тартты. Кеңес 17 шілдеде аяқталды, сонда әулет басшылары императорды салтанатты түрде қызметтен шеттету және айыптау жариялады, сонымен қатар оның барлық поддандыларын адалдық сертінен босатты.

Лионнан кейін

Кеңестің әрекеттері бүкіл Еуропадағы саяси қақтығысты қыздырды. Шиеленіс тек Фредерик 1250 жылдың желтоқсанында қайтыс болғаннан кейін басылды: бұл Иннокентийдің өміріне төнген қауіпті жойып, Италияға оралуына мүмкіндік берді. Ол 1251 жылдың 19 сәуірінде Лионнан шығып, 18 мамырда Генуяға келді. 1 шілдеде ол Миланда болды, онымен бірге үш кардинал және Константинопольдің латын патриархы болды. Ол қыркүйек айының ортасына дейін сонда қалды, содан кейін Болоньяға бағытталған Ломбардияны тексеру сапарына шықты. 5 қарашада ол Перуджаға жетті. 1251–1253 жылдары Папа Перуджада болды, пап сарайын Римге қайта әкелу қауіпсіз болғанға дейін. Ол 1253 жылдың қазан айының бірінші аптасында Римге қайта оралды. 1254 жылдың 27 сәуірінде Римнен Ассизиге, содан кейін Анагниге аттанды. Ол дереу Фридрих II-нің мұрагерлік мәселесімен, оның Германия императоры және Сицилия королі ретіндегі иеліктерімен айналысты. Екі жағдайда да Иннокентий Папа Григорий IX-тың Гогенштауфендерге қарсы саясатын жалғастырып, кез келген қарсы күшті қолдады. Бұл саясат Италияны келесі үш онжылдық бойы бірінен соң бірі қақтығыстарға тартты. Иннокентий IV, Фридриктің ұлы Манфредті жоюға тырысқан пап әскерін ілесіп, 1254 жылдың 7 желтоқсанында Неапольде қайтыс болды. Перуджада болған кезде, 1252 жылдың 15 мамырында Иннокентий IV отыз сегіз "заңнан" тұратын Ad extirpanda пап бұйрығын шығарды. Ол Италиядағы азаматтық билік органдарына еретиктерді қылмыскерлердей қарауды ұсынды және жазалауға рұқсат берді, бірақ "оларды өлтірместен немесе қол-аяқтарын сындырмастан", жақсылықтарын ашу үшін, "дайын-жабдықтарын айыптауға және жасаған қылмыстарын мойындауға мәжбүрлейтіндей".

Патшалар мен әміршілердің билеушісі

Иннокентий IV өзін Мәсіхтің жер бетіндегі патшалардан жоғары билікке ие орынбасары деп санады. Сондықтан ол әбден діни емес мәселелерге де араласуға қарсы емес еді. Ол Португалияның әкімшісі етіп Афонсу III-ні тағайындады және Богемия королінің ұлы Отокарға қорғаныш берді. Рим папасы тіпті Англияның дворяндары мен епископтарына қарсы король Генрих III-нің жағын алды, корольдің Кентерберий архиепискобы және Бүкіл Англияның приматы Эдмунд Рихті мазалағанына және бос қалған епископтық немесе игіліктің кірісі папалық әкімшіге (әдетте Курия мүшесі), папалық салық жинаушыға немесе тікелей Рим папасына берілмей, корольдік қазынаға түсіріліп жатқанына қарамастан. Монғолдардың мәселесінде де Иннокентий, Мәсіхтің орынбасары ретінде, христиан емес халықтарды өзінің үстемдігін қабылдауға міндеттей алатынын және олар Құдайға қатысы жоқ Он Буйрықтың талаптарын бұзса, жаза тарта алатынын мәлімдеді. Бұл саясат көбінесе теорияда ғана болды және соңында ғасырлар өткен соң жоққа шығарылды.

Солтүстік крест жорықтары

Иннокентий IV папалыққа сайланғаннан кейін көп ұзамай Тевтон ордені Пруссиялық көтерілісті басуға және литвалықтарға қарсы күреске оның келісімін сұрады. Жауабында Папа 1243 жылдың 23 қыркүйегінде Qui iustis causis атты папалық бұйрығын шығарды, ол Ливония және Пруссиядағы крест жорықтарын рұқсат етті. Бұл бұйрық Иннокентий және оның ізбасарлары тарапынан 1243 жылдың қазанында, 1256 жылдың наурызында, 1256 жылдың тамызында және 1257 жылдың тамызында қайтадан жарияланды.

Мәсіхтің өкілі

Рим папасының императорлық мәселелермен және светтік билеушілермен шұғылдануы басқа істерге зиян келтірді. Бір жағынан, Папалық штаттардың ішкі басқаруы ескерусіз қалды. Салықтар халқының наразылығымен бірге артты. Екінші жағынан, Шіркеудің рухани хал жағдайы алаңдау тудырды. Иннокентий бірқатар араласу арқылы оған көңіл бөлмекке тырысты.

Қасиеттілер

1246 жылы Кентерберияның бұрынғы архиепископы Эдмунд Рич (1240 жылы қайтыс болды) әулие деп жарияланды. 1250 жылы Иннокентий Шотландия королі Малкольм III-нің әйелі, ізгі Маргарет патшайымды (1093 жылы қайтыс болды) да әулие деп жариялады. 1252 жылы Альбигенс еретіктерімен шейіт болған доминикандық дін қызметкері Петр Вероналық, сондай-ақ 1253 жылы Краков архиепископы, поляк Станислав Шчепановтық қасиетті деп жарияланды.

Жаңа ордерлер

1253 жылдың тамызында, орденнің абсолютті кедейлікке талап етуіне байланысты көп алаңдағаннан кейін, Иннокентий Францискан орденінің екінші тармағының – Ассизилік Святая Клар құрған Қайырлы Клар қарындастарының ережесін бекітті. Святая Клар, Святой Францисктың досы болған.

Persona ficta ұғымы

Діни ордендердің қалыптасуына зор әсер еткен жағдайларда, Иннокентий IV көбінесе заңды тұлға идеясын қалыптастыруға көмектескені үшін мақталады, бастапқыда "persona ficta" деп жазылған, ол корпоративтік тұлға тұжырымына әкелді. Осының арқасында монастырлар, университеттер және басқа да ұйымдар біртұтас заңды бірлік ретінде әрекет ете алды, олардың ұйымдық өмір сүруінің үздіксіздігіне мүмкіндік берді. Жеке кедейлікке ант берген монахтар мен дервиштер, бәрібір инфрақұрылымға ие болатын ұйымның құрамында бола берді. Мұндай мекемелер "жасалма тұлғалар" ретінде айырылмайды және қылмыстық құқық бұзушылыққа, яғни шартта көзделмеген міндеттерді орындамауға кінәлі деп табылмайды. Бұл ұйым ішіндегі жеке тұлғаны жазалау, ұйымды басқаратын адам оған иеленгені емес, құрамына кіргені жайлы айтылса, ұйымның өзіне одан аз әсер ететінін білдіреді, сондықтан осы тұжырым институционалдық тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған.

Талмудта жасалған келісім

Альбигендер сияқты еретик қозғалыстардың табандылығынан туындаған болуы мүмкін, бұрынғы папа Григорий IX (1227–1241) 1239 жылдың 9 маусымында Францияның барлық епископтарына еврейлердің иелігіндегі барлық Талмудтарды тәркілеуді бұйырған хаттар шығарды. 1240 жылғы Ұлы оразаның бірінші сенбісінде әрбір синагогға шабуыл жасалып, кітаптар тәркіленіп, доминикан немесе францискан ордендеріне тапсырылуы керек еді. Париж епископына Папаның бұйрығының көшірмелері Франция, Англия, Арагон, Наварра, Кастилия және Леон, сондай-ақ Португалияның барлық епископтарына жеткізілуін қамтамасыз ету тапсырылды. 1239 жылдың 20 маусымында Париж епископына, доминикан орденінің преорына және францискан орденінің министріне жолданған тағы бір хатта Талмудтың барлық көшірмелерін өртеп жіберу және кез келген қарсылық көрсетушілерге шіркеу санкциялары қолданылуы керектігі айтылды. Сол күні Папа Португалия короліне хат жазып, Талмудтың барлық көшірмелерін тәркілеп, доминикан немесе францискан ордендеріне тапсыруды бұйырды. Осы хаттардың нәтижесінде Франция королі Людовик IX 1240 жылы Парижде сот отырысын өткізді, онда Талмуд 35 айыптау бойынша кінәлі деп танылды; Талмудтың 24 арбаға толы көшірмелері өртелді. Бастапқыда Иннокентий IV Григорий IX-тың саясатын жалғастырды. 1244 жылдың 9 мамырында ол король Людовик IX-қа хат жазып, Талмудты және Талмудтық түсіндірмелер бар кез келген кітаптарды Париж университетінің регенттері қарауына және егер олар кінәлі деп тапса, өртеуге бұйырды. Алайда, бұл саясаттың шіркеудің дәстүрлі түрде яһудилерге көрсеткен төзімділігіне қайшы келетіні туралы аргумент келтірілді. 1247 жылдың 5 шілдесінде Папа Иннокентий Франция және Германия епископтарына хат жазып, дін қызметкерлері де, қара халық та еврейлердің мүлкін заңсыз тонап, олардың Пасхада кішкентай балалардың жүректерін құрбандыққа шалып жейді деген жалған айыптаулар тарататынын, сондықтан епископтар еврейлерге осы және басқа себептермен шабуыл жасалмауына немесе мазаламауына көз жеткізуі керек екенін мәлімдеді. Сол 1247 жылы 2 тамызда Людовик IX-қа жолданған хатында Папа Талмудқа қатыстығы ұстанымын өзгертіп, оны өртеудің орнына цензуралауды бұйырды. Одо Шатеору, Тускулумның кардинал-епископы және Париж университетінің бұрынғы канцлері сияқты тұлғалардың қарсылығына қарамастан, Иннокентий IV-нің саясаты кейінгі папалар тарапынан да жалғастырылды.

Яһудилермен қарым-қатынас

1250 жылдың сәуір айында (5 Iyar) Иннокентий IV Кордова епископына жергілікті дін қызметкерлеріне ұнамайтын биіктікте синагог салып жатқан яһудилерге қарсы шара қолдануды бұйырды. Папа Иннокентий IV тұсындағы құжаттарда жаңа қауымдық синагогқа наразылық білдірілген: Кордова яһудилері қажетсіз биіктікте жаңа синагог салуға тырысып, соның салдарынан адал христиандарды қынжырға тістейді, сондықтан сізге осы мәселеде яһудилерге қатысты кеңсеңіздің құзыретін қолдануды тапсырамыз.

Португалиямен қарым-қатынастар

Иннокентий IV Португалия королі Санчо II-ні оның інісі Афонсоның (кейін Португалия королі Афонсо III) өтінішімен тақтан түсіруге жауапты болды. Ол Санчо II-ге қарсы "Grandi non immerito" бұйрығында келтірген дәлелдердің бірі – Санчоның әкесі Афонсо II-ден тақ мұраға алғанда кәмелетке толмауы еді.

Моңғолдармен байланыс

Монғолдардың соғысқа бейімділігі Рим папасын да алаңдатты. 1245 жылы ол бұйрықтар шығарып, Джованни да Пьян дель Карпин (онымен бірге поляк Бенедикт те бар) арқылы "татар императорына" папалық нунцийді жіберді. Хабарда монғол билеушісінен христиан дініне өтуі және Еуропаға қарсы агрессиясын тоқтатуы сұралды. Хан Гююк 1246 жылы Ватикан кітапханасында сақталған парсы-түркі тілінде жазылған хатпен жауап берді, онда Рим папасы мен Еуропаның басқа билеушілерінің мойынсұнуын талап етті. 1245 жылы Иннокентий Ломбардиялық Аскелин басқарып отырған тағы бір миссияны басқа бағыт арқылы жіберді, ол да хаттар алып жүрді. Миссия 1247 жылы Каспий теңізі маңында монғол билеушісі Байчумен кездесті. Байчудың жауабы Гююкпен үйлесімді болды, бірақ оны Лиондағы Папалық резиденциясына екі монғол елшісі, Айбег пен Серкис сүйреп әкелді. Хатында Гююк папаның монғол императорлық штабы – Қарақорумға жеке келуін талап етті, осылайша "біз оған жасақтың барлық бұйрықтарын тыңдатуға мүмкіндік береміз". 1248 жылы елшілер Иннокентиймен кездесті, ол Манфредтің оқиғаға реакциясын күтті, әсіресе Конрадтың мұрагері Конрадиннің король Конрадтың өсиетімен Папаның қамқорлығына тапсырылғанын ескере отырып. Манфред мойынсұнды, бірақ бұл, мүмкін, Эдмундтың қаупін сейілту және уақытты ұзарту үшін ғана болды, сондай-ақ Оңтүстік Италиядағы папалық викарий атағын қабылдады. Сондықтан Иннокентий, кемінде теориялық тұрғыдан, жарты аралдың көп бөлігінің мойындалған билеушісі болу мүмкіндігіне ие болды. Бірақ 23 қазанда Амалфи қаласының Сицилия Корольдігіне емес, тікелей Папалыққа адал болуын қабылдап, Иннокентий өзін тым жоғары бағалады. Манфред дереу, 26 қазанда, штаб-пәтерін орнатқан Теанодан қашып, сарацин әскерлеріне қосылу үшін Лучераға бет бұрды. Манфред өзінің батылдығын жоғалтпады және папалық агрессияға қарсылық көрсетті. Сенімді сарацин әскерлерінің қолдауымен ол бүлікші барондар мен қалаларды өзінің жүрегіндегі немере інісі үшін регент ретінде билігіне бағынуға мәжбүрлеу үшін әскери күш қолдана бастады.

Соңғы қақтығыс

Манфредтің Папалыққа немесе ешкімге бағынуға ниеті жоқ екенін түсінген Иннокентий және оның папалық әскері 8 қазанда Ананьидегі жазғы резиденциясынан оңтүстікке қарай, Манфредтің әскерлерімен кездесу үшін бет алды. 1254 жылдың 27 қазанында Папа Неаполь қаласына кірді. Сонда, ауру төсегінде жатқанда, Иннокентий 2 желтоқсанда Фоггия шайқасында Манфредтің, жаңа Папа легаты, кардинал Гульельмо Фьеши бастаған Папа әскерлеріне қарсы жеңісі туралы естіді. Осы жаңалық Папа Иннокентийдің 1254 жылдың 7 желтоқсанында Неапольде қайтыс болуына себеп болды деседі. Жеңістен апатқа дейін бірнеше ай ғана уақыт өтті. Иннокентий папа болып сайланғаннан кейін көп ұзамай оның жүрегі жақын туысы Опиццо Антиохияның латын патриархы болып тағайындалды. 1251 жылдың желтоқсан айында Иннокентий IV өзінің тағы бір туысы Оттобуононы Сан-Андрианоның кардинал-диаконы етіп тағайындады. Оттобуоно кейіннен 1276 жылы Папа Адриан V болып сайланды. Оның қайтысынан кейін Иннокентий IV-ті папа Александр IV (Ринальдо де Конти) алмастырды.