Франц Верфель: Австриялық-богемдік жазушының өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Австриялық богемия жазушысы (1890–1945)

Франц Виктор Верфель (; 10 қыркүйек 1890 – 26 тамыз 1945) – австриялық богемиялық романист, драматург және ақын. Оның мансабы Бірінші дүниежүзілік соғыс, соғыстар аралық кезең және Екінші дүниежүзілік соғысты қамтыды. Ол негізінен 1915 жылғы армян геноциді кезінде болған оқиғаларға негізделген "Муса Дагтың қырық күні" (1933, ағылшын тіліне аудармасы 1934, 2012) романымен және француз католик киелісі Бернадет Субирустың өмірі мен көріністері туралы "Бернадеттің әні" (1941) романымен танымал, бұл романмен сол аттас Голливуд фильмі түсірілді.

Ерте өмір

Прагада (сол кезде Австрия-Венгрия империясының бір бөлігі) дүниеге келген Верфель, қолғап және былғары тауарларын шығаратын бай өндіруші Рудольф Верфельдің үш баласының үлкені болды. Оның анасы Альбина Кусси – диірмен иесінің қызы. Оның екі қарындасы болды: Ханна (1896 жылы туған) және Марианна Амали (1899 жылы туған). Оның отбасы еврейлерден еді. Верфель бала кезінде чехиялық католик тәрбиешісі Барбара Шимункованың тәрбиесінде өсті, ол оны Прагадағы бас шіркеуде жиі миссаға алып баратын. Прагадағы басқа да прогрессивті неміс тілінде сөйлейтін еврейлердің балалары сияқты Верфель пиаристер басқаратын католик мектебінде білім алды, бұл оқу орны еврей студенттеріне бар мицва рәсіміне дайындалу үшін раввин шақыруға мүмкіндік берді. Ол телефон операторы болып жұмыс істеді. Оның міндеттері оны тоталы соғыстың ауытқуларымен таныстырды, сонымен қатар экспрессионистік өлеңдер, амбициялық пьесалар мен көптеген хаттар жазуға мүмкіндік берді. Оның гуманизм, конфессиялықтық, автобиографиялық, сондай-ақ мифология мен дінилік эклектикалық қоспасы осы кезеңде одан әрі дамыды. Оның өлеңдері мен пьесалары ежелгі Мысыр көріністерінен (әсіресе Ахенатонның монотеистік діні) оккульттік сілтемелерге дейін (Верфель достары Брод пен Кафкамен сеанстарға қатысқан) және "Иса және шірік жолы" өлеңінде Бахаи дінінен алынған мысал келтірді. Оның христиандық тақырыптарға бейімділігі, сондай-ақ сионизмге деген қарсылығы көптеген еврей достары мен оқырмандарын, тіпті Карл Краус сияқты ерте жақтастарын да алыстатты. Алайда, Мартин Бубер сияқты басқалар оны қолдады, ол Верфельдің соғыс уақытындағы "Сот күні" (1919 жылы жарияланған) қолжазбасынан өлеңдер жинағын ай сайын шығатын "Иудей" журналында жариялады және кіріспе сөзінде Верфель туралы былай деп жазды: Мен оның өлеңдеріне алғаш рет әсер еткеннен бері, оның көмескі бағымның қақпаларын аштым (бұл қиындық екенін жақсы білем), және қазір ол мені одан шығарып тастауға мәжбүр ететін ештеңе істей алмайды. Егер қаласаңыз, нақты адамды анекдоттық тұлғамен, жаңа кітапты ескісімен, сізді сізбен салыстырыңыз; бірақ мен ақынға баға бермеймін, тек оның ақын екенін және оның қалай ақын екенін мойындаймын. 1917 жылдың жазында Верфель Вьендегі әскери баспасөз бюросына көшті, онда ол басқа да белгілі австриялық жазушыларға қосылды, олардың ішінде Роберт Музиль, Рильке, Гуго фон Гофмансталь және Франц Блей болды. Соңғысы арқылы Верфель Гюстав Малердің жесірі, суретші Оскар Кокошканың бұрынғы сүйіктісі және архитектор Вальтер Гропиустың әйелі Алма Малермен танысып, ғашық болды. Алма, сондай-ақ композитор, Верфельдің өлеңдерінің бірін музыкаға қойған, Верфель одан жас, бойы аласа және еврейлік сырт келбетіне қарамастан, оның антисемит және еврей еркектеріне тартылғандығына байланысты бастапқыда ұнамайтын. Верфель бұл тақырыпта Германияның барлық жерінде лекция оқыды. Нацистердің "Шварцкорпс" газеті оны "армяндарға қарсы жасалған деп саналатын түркілік қорқыныштарды" насихаттаушы деп айыптады. Сол газет армян және кейінірек еврей геноциді арасындағы байланысты көрсетіп, "Америкадағы армян еврейлерін Верфельдің кітабын АҚШ-та сатуға ынталандырғаны үшін" айыптады. 1933 жылы Верфель Пруссия өнер академиясынан кетуге мәжбүр болды. Оның кітаптарын нацистер өртеп жіберді. Фрай Пиренейді жаяу өтуге ұйымдастырды. Жюст Розенбергтің көмегімен олар Мадридке, содан кейін Португалияға барды. Олар 1940 жылдың 8 қыркүйегі мен 4 қазаны аралығында Монте-Эсторильдегі Grande Hotel D'Itália қонақ үйінде тұрды. Олар сол күні Нью-Йоркке баратын S.S. Nea Hellas кемесіне мініп, 13 қазанда Нью-Йоркке келді. Верфель отбасымен Лос-Анджелеске қоныстанды, онда олар Манн, Рейнхардт және Эрих Вольфганг Корнгольд сияқты басқа да неміс және австриялық эмигранттармен кездесті. Оңтүстік Калифорнияда Верфель өзінің соңғы пьесасын жазды – "Якобовский және полковник" (Jacobowsky und der Oberst), ол 1958 жылы Дэнни Кейдің қатысуымен түсірілген "Мен және полковник" фильміне айналдырылды; Гизелхер Клебедің операсы "Якобовский и дер Оберст" (1965) да осы пьесаға негізделген. Өлер алдында ол өзінің соңғы романының алғашқы жобасын аяқтады – "Туылмаған жұлдыз" (Stern der Ungeborenen), ол 1946 жылы өлімінен кейін жарық көрді.

Born in Prague (then part of the Austro Hungarian Empire), Werfel was the first of three children of a wealthy manufacturer of gloves and leather goods, Rudolf Werfel. His mother, Albine Kussi, was the daughter of a mill owner. His two sisters were Hanna (born 1896) and Marianne Amalie (born 1899). His family was Jewish. As a child, Werfel was raised by his Czech Catholic governess, Barbara Šimůnková, who often took him to mass in Prague's main cathedral. Like the children of other progressive German speaking Jews in Prague, Werfel was educated at a Catholic school run by the Piarists, a teaching order that allowed for a rabbi to instruct Jewish students for their Bar Mitzvahs. as a telephone operator. His duties both exposed him to the vicissitudes of total war as well as provided him with enough of a haven to continue writing Expressionist poems, ambitious plays, and letters voluminously. His eclectic mix of humanism, confessionalism, autobiography, as well as mythology and religiosity developed further during this time. His poems and plays ranged from scenes of ancient Egypt (notably the potentially monotheistic religion of Akhenaton) to occult allusions (Werfel had participated in séances with his friends Brod and Kafka) and incorporate a parable from the Baháʼí Faith in the poem "Jesus and the Carrion Path". His bias for Christian subjects, as well as his antipathy for Zionism, eventually alienated many of his Jewish friends and readers, including early champions such as Karl Kraus. Others, however, stood by him, including Martin Buber, who published a sequence of poems from Werfel's wartime manuscript, Der Gerichtstag (Judgment Day, published in 1919) in his monthly journal, Der Jude (The Jew). and wrote of Werfel in his prefatory remark:

Since I was first moved by his poems, I have opened (knowing well, I should say, it's a problem) the gates of my invisible garden [i. e., an imaginarium] to him, and now he can do nothing for all eternity that would bring me to banish him from it. Compare, if you will, a real person to an anecdotal one, a late book to an earlier, the one you see to you yourself; but I am not putting a value on a poet, only recognizing that he is one—and the way he is one. In the summer of 1917, Werfel left the frontline for the Military Press Bureau in Vienna, where he joined other notable Austrian writers serving as propagandists, among them Robert Musil, Rilke, Hugo von Hofmannsthal, and Franz Blei. Through the latter, Werfel met and fell in love with Alma Mahler, widow of Gustav Mahler, the former lover of the painter Oskar Kokoschka, and the wife of the architect Walter Gropius, then serving in the Imperial German Army on the Western Front. Alma, who was also a composer, had already set one of Werfel's poems to music, despite Werfel's being much younger, shorter, and having Jewish features that she, being both anti Semitic and attracted to Jewish men, initially found distasteful. Werfel lectured on this subject across Germany. The Nazi newspaper Das Schwarze Korps denounced him as a propagandist of "alleged Turkish horrors perpetrated against the Armenians". The same newspaper, suggesting a link between the Armenian and the later Jewish genocide, condemned "America's Armenian Jews for promoting in the U. S. A. the sale of Werfel's book". Werfel was forced to leave the Prussian Academy of Arts in 1933. His books were burned by the Nazis. Fry organized a secret crossing over the Pyrenees on foot. Assisted by Justus Rosenberg, they went to Madrid and then traveled on to Portugal. They stayed in Monte Estoril, at the Grande Hotel D'Itália, between 8 September and 4 October 1940. On the same day they checked out, they boarded the S. S. Nea Hellas headed for New York City, arriving on 13 October. Werfel and his family settled in Los Angeles, where they met other German and Austrian emigrants, such as Mann, Reinhardt, and Erich Wolfgang Korngold. In southern California, Werfel wrote his final play, Jacobowsky and the Colonel (Jacobowsky und der Oberst) which was made into the 1958 film Me and the Colonel starring Danny Kaye; Giselher Klebe's opera Jacobowsky und der Oberst (1965) is also based on this play. Before his death, he completed the first draft of his last novel Star of the Unborn (Stern der Ungeborenen), which was published posthumously in 1946.