Александр Ұлының серігі – Гефестион — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Македониялық дворян және генерал (б.з.д. 356–324 ж.)

Гефестион (Ἡφαιστίων Hephaistíon; б.з.д. 356 ж. – қазан 324 ж.), Аминтордың ұлы, ежегітелі македониялық дворян, "аттикалық немесе иониялық тегінен" шыққан және Ұлы Александрдың әскеріндегі генерал болған. Ол «патшаның барлық достарынан ең жақын, Александрмен бірге өскен және оның барлық құпияларын білген» адам еді. Бұл қарым-қатынас өмір бойы сақталды, оны өзі де, басқалар да Ахилл мен Патроклдың қарым-қатынасына теңеді. Оның әскери мансабы ерекше болды. Ұлы Александрдың жеке күзетшілерінің құрамында болған ол, кейіннен серік атты әскеріне қолбасшылық етті және Александрдың Азиядағы он жылдық жорығы кезінде көптеген басқа да міндеттерге ие болды, оның ішінде дипломатиялық миссиялар, ірі өзендерге көпір салу, қамалдарды алу және жаңа елді мекендер құру. Әскер, инженер және дипломат болғаннан бөлек, ол Аристотель мен Ксенократ философтарымен хат алмасып, Александрдың гректер мен парсыларды біріктіруге жасаған тырысыстарын белсенді түрде қолдады. Александр оны империяның чилиархы етіп тағайындағанда, оны ресми түрде өзінің бірінші көмекшісі етіп бекітті. Александр оны сондай-ақ патшалық отбасының мүшесі етіп, өзінің екінші әйелі Стетираның қарындасы Дрипетисті оған әйел ретінде берді, екеуі де Парсы патшасы Дарий III-нің қыздары еді. Гефестион отыз екі жасында Эсбатанада кенеттен қайтыс болғанда, Александр шексіз қайғыға батты. Ол Сивадағы оракулден Гефестионға құдай мәртебесін беруді өтінді, осылайша Гефестион құдай батыры ретінде құрметке ие болды. Гефестионның денесі өртеліп, күлі Вавилонға жеткізілді. Өзінің өлімінен сегіз ай бұрын Александр Гефестионның есіміне мәңгілік ескерткіштер орнатуды жоспарлап жатқан.

Жастар және білім беру

Гефестионның нақты жасы белгісіз. Ол туралы толыққанды өмірбаян жазылмаған, себебі ол Александрдан бұрын қайтыс болған және Александрдың одан кейін тірі қалған серіктерінің ешқайсысына өзінен басқа біреуді ілгерілету қажеттілігі болмады. Көптеген ғалымдар Гефестионның жасы Александрдың жасына шамалас деп санайды, сондықтан ол шамамен б.з.д. 356 жылы туған болуы мүмкін. Ол б.з.д. 343 жылы жасөспірімдерге тән рөлге ие болды – Македониядағы аристократиялық топтың балаларының жеке күзетшісі қызметін атқарды. Патша сарайындағы қызметі кезінде ол осы шамада Александрпен танысқан болуы мүмкін. Гефестионның жастық шағынан жеткен жалғыз дерек – «Александр романсы». Бұл әңгімеде айтылғандай, «бір күні 15 жасар Александр Гефестионмен бірге кемемен жүзіп бара жатып, Пизаға жетіп, Гефестионмен серуендеді». Александрдың нақты жасы көрсетілгені Гефестионның тәрбиесіне байланысты тағы бір мәлімет береді, себебі 15 жасында Александр және оның серіктері Миезада Аристотельдің басшылығымен білім алды. Гефестионның аты Миезадағы лекцияларға қатысқандардың тізімінде кездеспесе де, оның Александрмен сол жастағы тығыз достығы оның да олардың қатарында болғанын күшті дәлелдейді. Бұл туралы Аристотельдің хаттарының тізімінде Гефестионның есімінің болуы айқындырақ көрсетеді. Хаттардың өзі қазір сақталмаған, бірақ олардың ресми тізімге енуі үшін мазмұны маңызды болған. Бұл Гефестионның жақсы білім алғанын көрсетеді және Аристотельдің оның шәкірті ретінде оған қатты әсер еткенін, Александрдың кеңейіп келе жатқан империясы бойынша онымен хат алмасуға себеп болғанын көрсетеді. Миезадағы лекциялардан бірнеше жыл өткен соң, Пиксодар ісі салдарынан Александрдың бірнеше жақын достары жер аударылғанда Гефестионның қатысуы байқалмады. Александрдың Кариялық ханшайымына үйленуге тырысқан сәтсіз әрекетінен кейін Филип II жер аударылғандардың арасында Птолемей, Неарх, Гарпал, Эригий және Лаомедон болды. Гефестионның осы тізімде болмауының себебі – барлық жер аударылғандардың Александрдың үлкен достары болуы мүмкін, Эригийдің өзі ханзадеден шамамен 24 жыл үлкен болған. Гефестион Александрдың замандасы болғандықтан, оның ықпалы осы жетілген серіктерінен гөрі аз қауіпті деп есептелген болуы мүмкін. Гефестионның осы оқиғаға қатысты пікірі қандай болса да, ол Александрдың көптеген балалық шақтағы достары сияқты, одан кейін жер аударылмады. Гефестионның балалық шағы мен білімі туралы мәліметтер аз болғанымен, қалған мәліметтер оның кейінгі өмірі туралы білгенімізге сенім береді. Оның Александрмен достығы ұзаққа созылды, Пелла сарайындағы қызметі де сондай болды; ол тіпті болашақ Грекия және Азияның Ұлы патшасымен бірдей білім алды. Мұндай сәтті бастамамен, жасы мен тәжірибесі Гефестион Аминторосты Александрдың империясындағы ең қуатты екінші адамға, тек патшаның өзінен кейін ғана болатын адамға айналдыруға көмектесті.

Hephaestion's exact age is not known. No concise biography has ever been written about him, likely stemming from the fact that he died before Alexander and none of those among Alexander's companions who survived him would have had a need to promote someone other than themselves. Many scholars cite Hephaestion's age as being similar to Alexander's so it is fair to assume that he was born about 356 BC. He is said to have become a page in 343 BC, a role common to adolescent boys of the aristocratic class in Macedon. As a member of the court, he may have met Alexander around this time. The only surviving anecdote from Hephaestion's youth comes courtesy of the Alexander Romance. According to this tale, "one day when Alexander was 15 years old sailing with Hephaestion, his friend, he easily reached Pisa and he went off to stroll with Hephaestion." That Alexander's exact age is given provides another clue to Hephaestion's upbringing because at fifteen Alexander and his companions were at Mieza studying under Aristotle. Hephaestion has never been named among those who attended the lectures at Mieza, but his close friendship with Alexander at that age suggests strongly that he was numbered among them. More telling is Hephaestion's name being found in a catalogue of Aristotle's correspondences. The letters themselves no longer exist, but for them to have found their way into an official catalogue, their content must have been of some significance. It implies that Hephaestion received a good education and shows that Aristotle was impressed enough by his alleged pupil to send letters throughout Alexander's expanding empire to converse with him. A few years after the lectures at Mieza, Hephaestion's presence was notably absent when several of Alexander's close friends were exiled as a result of the Pixodarus affair. Among those exiled by Philip II after Alexander's failed attempt to offer himself as groom to the Carian princess were Ptolemy, Nearchus, Harpalus, Erigyius and Laomedon. The reason for Hephaestion's absence from this list could be the fact that all of the exiled men were older friends of Alexander, Erigyius himself roughly 24 years older than the prince. Hephaestion was a contemporary of Alexander and it is likely that his influence might have been seen as less of a threat than these more mature companions. Whatever Hephaestion's opinion had been on the whole affair, like many of Alexander's other childhood companions he was not exiled in its aftermath. While it is true that very little detail of Hephaestion's childhood and education can be found, that which remains gives credence to what is known about his later life. His friendship with Alexander was long lasting, as was his tenure in the court at Pella; he even shared the same education as the future Great King of Greece and Asia. With such a promising start, age and experience would have helped mould Hephaestion Amyntoros into the man who would one day be the second most powerful man in Alexander's empire, second only to the king himself.

Мансап

Ескендірдің тәрбиесімен бірге өскен Гефестион ерте жасынан-ақ жақсы жауынгерлік дағдыларға ие болып, атқа мінуді үйренген. Оның әскери қызметтегі алғашқы тәжірибесі, болжам бойынша, Александр регент болған кезде тракийлерге қарсы жорық, одан кейін Филипп II-нің Дунай жорығы (б.з.д. 342 ж.) және Хайронея шайқасы (б.з.д. 338 ж.) болған, ол он жеті жасқа толмаған кезде осы шайқастарға қатысқан. Александрдың Дунай жорығының (б.з.д. 335 ж.) бастапқы шайқастарында немесе Парсыға басып кірген кездегі жоғары шенді офицерлер тізімінде оның аты жоқ. Сонымен қатар, Александрдың басқа жақын достары мен құрбыларының есімдері де тізімде көрсетілмеген, бұл олардың мансаптық өсуі, егер оған қол жеткізсе, еңбектерінің арқасында болғанын көрсетеді.

Парсыдағы соғыс

Гефестионның мансабы ешқашан тек әскери болған емес. Бастапқыда ол арнайы тапсырмалармен айналысты, кейде дипломатиялық, кейде техникалық сипаттағы. Оның мансабы туралы алғашқы дерек – маңызды дипломатиялық миссияға қатысуы. Исс шайқасынан кейін (б.з.д. 333 ж.) Александр Финикия жағалауынан оңтүстікке қарай жылжып, Сидонның капитуляциясын қабылдағанда, Гефестионға «өз жоғары лауазымына лайық деп есептеген сидондықты таққа тағайындауға рұхсат берілді». Гефестион жергілікті кеңеспен ақылдасып, патшалық отбасымен алыс туыс, бірақ адалдығы үшін бағбан болып жұмыс істеген адамды таңдады. Ол – Абдолоним, патшалық мансабында табысқа жетті, Гефестионның таңдауының дұрыстығын толық дәлелдеді. Тирді қоршаудан кейін (б.з.д. 332 ж.) Александр флотын Гефестионға сеніп тапсырды, ол жағалау бойымен Газаға, келесі мақсатына қарай жүруге міндетті болды, ал Александр өзі әскерді құрлықпен жетектеді. Гефестионның міндеті оңай болған жоқ, өйткені бұл Александр бастаған және кейін таратылған афиналық флот емес, көптеген ұлттардан құралған, еріксіз одақтастардың әртүрлі тобы еді, оларды шыдамдылық пен күшпен бірге ұстау қажет болды. Сонымен қатар, Газаға жеткенде қоршау машиналарын түсіріп, қиын жерлер арқылы тасымалдап, қайта құрастыру қажет болды. Плутарх Александрдың хат алмасуы туралы жазғанда, Гефестион іс-сапарда болғанда Александр оған хат жазғанын айтады. Оқиға Египетте болған болуы мүмкін. Гефестион қандай мәселемен айналысқанын білмейміз, бірақ Эндрю Чэгг бұл флотқа басшылық етумен немесе афиналық дипломатиямен байланысты болғанын болжайды. Ол Гефестионға Афиналық Аристионның Александр мен Демосфенді татуластыру үшін үндегенін көрсететін деректер келтіреді және, әрине, Спарта патшасы Агистің көтерілісі кезінде Афинаның бейтараптығы осы пікірді қолдайтын сияқты. Чэггтің айтуынша, «Егер ол Александрды осы қиын кезде Демосфенмен келісімге келуге көндірген болса, жағдайлар көрсеткендей, онда ол Грекиядағы Македонияның жағдайын сақтап қалуға үлкен үлес қосты, Агистің көтерілісі Афина мен оның одақтастарына таралуына жол бермеді». Гефестионның шені алғаш рет Гаугамелада айтылды. Ол «жансақшылар (соматофилактар) командирі» деп аталды. Бұл – корольдік эскадрилья емес, корольдік сақшылардың міндеттеріне шайқаста патшаны қорғау да кіретін, сол кезде Клейт басқарған, ескі буынның адамы, бірақ патшамен бірге соғысуға арнайы тағайындалған жақын серіктердің шағын тобы еді. Гефестион Александрмен бірге шайқасқа қатысты, өйткені Арриан оның жарақат алғанын айтады, ал Курций оның қолына найза ұрғанын нақты көрсетеді. Гаугамеладан кейін Александрдың парсылармен татуласуға ниеттенгені және Гефестионның оны осы танымал емес саясатта қолдағаны туралы алғашқы мәлімет пайда болды. Бір күні кешке Вавилонда Александр билеуші әйелдің би билеп жатқанын байқады. Курций былай түсіндіреді: «Келесі күні ол (Александр) Гефестионға барлық тұтқындарды патшалық резиденцияға әкелуді бұйырды, онда ол әрқайсысының тегін тексерді». Александр ақсүйек отбасылардан шыққан адамдарға лайықты қарамайтынын түсінді және бұл мәселені шешуге тырысты. Ол Гефестионды көмекші етіп таңдағаны оның тактикалық қабілеті мен сезімталдығына сенгенін көрсетеді. Бірақ Александр Гефестионның бекемдігі мен шешімділігіне де сене алатын. Оның саясаты оның өміріне қастандық жасауға әкелгенде, жоғары лауазымды офицер Филоттың қатысуы болуы мүмкін деген ой алаңдау тудырды. Гефестион, Кратер және Коэн бірге әдеттегідей азаптауды талап етіп, оны жүзеге асырды. Филотты өлімге кескеннен кейін (б.з.д. 330 ж.) Гефестион Клитпен бірге Филоттың бұрынғы лауазымын – компаньондық атты әскердің бірлескен командирі болып тағайындалды. Бұл екі тағайындама армияда қатаюда болған екі түрлі пікірді қанағаттандыруға бағытталған: бірі, Гефестион сияқты, Александрдың интеграция саясатын қолдады, ал екіншісі, әсіресе Филиптің ескі ардагерлері, парсылық әдет-ғұрыптарға деген наразылықтарын Клейт жақсы білдірді. Осы басшылық астында атты әскер өркендеп, скиф көшпелілеріне қарсы жаңа тактикаларды үйренуге және 328 ж. көктемде қолданылғандай, көтеріліспен күресу шараларына қарсы тұруға қабілетті болды. Армия Балхтан бес колоннаға бөлініп, Окс және Танаис өзендері арасындағы аңғарларға таралып, Согдиананы тыныштандырды. Гефестион бір колоннаға басшылық етті, ал Маракандаға келгеннен кейін, ол аймақта қоныстар құруға қайта кірісті.

Hephaestion's career was never solely a military one. Right from the start he was also engaged in special missions, sometimes diplomatic, sometimes technical. The first mention of his career in the sources is a diplomatic mission of some importance. After the battle of Issus (333 BC) when Alexander was proceeding south down the Phoenician coast and had received the capitulation of Sidon, Hephaestion was "authorised to appoint to the throne the Sidonian he considered most deserving of that high office". Hephaestion took local advice and chose a man distantly related to the royal family, but whose honesty had reduced him to working as a gardener. The man, Abdalonymus, had a successful royal career, fully justifying Hephaestion's choice. After the siege of Tyre (332 BC) Alexander entrusted his fleet to Hephaestion, who had orders to skirt the coast and head for Gaza, their next objective, while Alexander himself led the army overland. Hephaestion's task was not an easy one for this was not the Athenian fleet with which Alexander had started and had earlier disbanded, but a motley collection of semi reluctant allies of many nationalities who would need holding together with patience and strength. Furthermore, on arrival at Gaza the cargo of siege engines had to be unloaded, transported across difficult terrain and reassembled. Plutarch, while writing about Alexander's correspondence, reveals an occasion when Hephaestion was away on business and Alexander wrote to him. The subject matter suggests that this took place while they were in Egypt. What business Hephaestion was attending to we do not know, but Andrew Chugg has suggested that it was concerned either with his command of the fleet or Athenian diplomacy. He quotes sources which suggest that Hephaestion had been approached by Aristion of Athens to effect a reconciliation between Alexander and Demosthenes and, certainly, Athens' inaction during the revolt of the Spartan king Agis would seem to support this idea. As Chugg says, "If he did persuade Alexander to reach an accommodation with Demosthenes at this critical juncture, as would seem likely from the circumstances, then he was significantly responsible for saving the situation for Macedon in Greece by preventing the revolt of Agis spreading to Athens and her allies." It is at Gaugamela that mention is first made of Hephaestion's rank. He is called the "commander of the bodyguards (somatophylakes)". This is not the Royal Squadron, whose duties also included guarding the king in battle and which was at that time commanded by Cleitus—a man of the older generation—but a small group of close companions specifically designated to fight alongside the king. Hephaestion was certainly in the thick of things with Alexander for Arrian tells us he was wounded and Curtius specifically mentions that it was a spear wound in the arm. After Gaugamela there is the first indication that Alexander intended reconciliation with the Persians and that Hephaestion supported him in this unpopular policy. One evening in Babylon Alexander noticed a high born woman obliged to dance as part of the entertainment. Curtius explains:
"The following day, he (Alexander) instructed Hephaestion to have all the prisoners brought to the royal quarters and there he verified the lineage of each of them." Alexander had realized that people from noble families were being treated with little dignity and wanted to do something about it. That he chose Hephaestion to help him shows that he could rely on Hephaestion's tact and sympathy. Yet Alexander could also rely on Hephaestion for firmness and resolve. When his policies had led to a plot against his life, the possible involvement of a senior officer, Philotas, caused much concern. It was Hephaestion, along with Craterus and Coenus, who insisted on, and actually carried out, the customary torture. After the execution of Philotas (330 BC), Hephaestion was appointed joint commander—with Cleitus—of the Companion cavalry, Philotas' former position. This dual appointment was a way of satisfying two divergent shades of opinion now hardening throughout the army: one, like Hephaestion, broadly supportive of Alexander's policy of integration, and the other, that of Philip's older veterans in particular, whose implacable resentment of Persian ways was well represented by Cleitus. The cavalry prospered under this command, showing itself equal to learning new tactics necessary against Scythian nomads and to counter insurgency measures such as those deployed in the spring of 328 BC. The army set out from Balkh in five columns to spread through the valleys between the Oxus and Tanais rivers to pacify Sogdiana. Hephaestion commanded one of the columns and, after arriving at Marakanda, he set out again to establish settlements in the region.

Үндістанға экспедиция

327 жылы көктемде әскер Үндістанға қарай жорыққа шықты, ал Александр күштерін бөліп жіберді. Ол өзінің бөлігін солтүстікке қарай Сват аңғарына бастап, ал Гефестион мен Пердиккас Хайбер асуы арқылы үлкен күштерді алып өтті. Гефестионға берілген бұйрық: “құшқындықпен немесе келісіммен жолдарындағы барлық жерді басып алу және Инд өзеніне жеткенде, кешіп өтуге тиісті дайындықтар жасау” еді. Олар бұрыннан белгісіз аймақта болды, ондағы саяси және географиялық жағдайлар оларға жат еді, сондықтан Гефестионға сол жерде шешімдер қабылдап, тиісінше әрекет ету қажет болды. Ол Инд өзеніне жеткенде, өзінің артындағы жерлерді, соның ішінде отыз күнге созылған Пеуцеолатистің сәтті қоршауын бағындырған еді, және кешіп өту үшін қайықтар құрылысын ұйымдастыруға кірісті. Александр жиі күштерін бөліп отыратын, және түрлі жағдайларда әртүрлі жоғары шенді офицерлерге басшылық тапсыратын. Мысалы, Гефестионның осы миссиясына бірнеше апта бұрын Кратер соңғы екі бактрийлік көтерілісшіні бағындыру үшін үлкен күшпен жіберілді. Гефестионды таңдау себебі мақсаттар әлі толық анықталмаған, және Александрға өзінің нұсқауысыз орындайтын сенімді командир қажет болды. Гефестион Гидасп өзені шайқасында (б.з.д. 326 ж.) маңызды атты шабуылға қатысты. Әскер үйге қайта оралғанда, оған тағы да армияның жартысын, соның ішінде элиталық әскерлер мен жүз елу филді тапсырды, олар Гидасп өзенінің жағалауымен оңтүстік-батысқа қарай сапарлады. Әскердің бір бөлігі, соның ішінде Александрдың өзі, жетекші сарай кеңесшілерінің демеушілігімен ұсынылған қайықтармен саяхаттады. Арриан Гефестионды осы “құрметті триерхтар” тізімінде бірінші болып көрсетіп, оның сол кездегі жетекші екенін білдіреді. Жау территориясына кіргенде Александр күштерін үшке бөліп жіберді. Гефестионның жасағы “бес күн бұрын, қарсыластың жылдам қозғалыстағы әскерін ұстап алу мақсатымен” жорыққа шықты. Тағы да Гефестионға бастамашылық қажет болды. Александр жау тайпасын бағындыру үшін жолдан ауытқып, ауыр жарақат алғаннан кейін, Гефестион армияның басым бөлігіне басшылық етіп, Инд өзенімен теңізге қарай сапарлады. Жағалауда ол Паттала қаласында бекініс пен кемежай құрылысын ұйымдастырды. Александр алға жылжуда, ал Гефестион Паттала қаласында басшылық етті. Ол Рамбакияға келгенде, онда да қала салды. Гефестион Александрмен бірге Гедрозия шөлін кесіп өтіп, сол саяхаттың қиындықтарын бөлісті, және армия қауіпсіз Сузаға оралғаннан кейін, ол батылдығы үшін марапатталды. Ол енді ешқандай шайқасқа қатыспады, өмір сүруіне санаулы айлар қалды. Бірақ, әскери мансабын Александрдың іс жүзіндегі оң қолы ретінде аяқтаған ол, саяси салада да оның оң қолы болды. Александр оны Хилиарх деп атады. Фотос Пердикканың “Гефестион бастапқыда билеген хилиархияны басқаруға” тағайындалғанын айтады.

In spring 327 BC the army headed into India and Alexander divided his forces. He led his section north into the Swat Valley, while Hephaestion and Perdiccas took a sizeable contingent through the Khyber Pass. Hephaestion's orders were to "take over either by force or agreement all places on their march and upon reaching the Indus to make suitable preparations for crossing". They were in unknown territory, whose political and geographical landscapes were unfamiliar, and Hephaestion would have had to make decisions on the spot and act accordingly. He reached the Indus with the land behind him conquered, including the successful siege of Peuceolatis, which took thirty days, and proceeded to organize the construction of boats for the crossing. Alexander often had to divide his forces and command was given to a variety of senior officers on different occasions. For example, a few weeks before this mission of Hephaestion's, Craterus had been sent with a large force to subdue the last two remaining Bactrian rebels. It seems that Hephaestion was chosen when the objectives were far from clear cut, and Alexander needed a commander on whom he could rely to do what he would have done himself without needing instructions. Hephaestion took part in a notable cavalry charge at the battle of the Hydaspes river (326 BC). Then when the army began its homeward journey he was again entrusted with half the army, including the elite troops and two hundred elephants, as they travelled south west along the banks of the Hydaspes. Some of the army, including Alexander himself, travelled in boats which had been provided by the sponsorship of leading courtiers. Arrian lists Hephaestion first among these "honorary trierarchs", indicating his leading position at this time. On entering hostile territory Alexander split his forces into three. Hephaestion's section marched "five days in advance, with the object of intercepting and capturing any native troops which might be rapidly moving forward". Again, Hephaestion was called upon when initiative was required. After Alexander had taken a detour to subdue a hostile tribe, in which he was seriously injured, Hephaestion took command of the greater part of the army as they travelled down the Indus to the sea. At the coast he organized the construction of a fortress and a harbour for the fleet at Pattala. Hephaestion was in command at Pattala while Alexander advanced. When he rejoined Alexander at Rhambacia he established a city there also. Hephaestion crossed the Gedrosian desert with Alexander, sharing the torments of that journey and, when the army was safely back in Susa, he was decorated for bravery. He was to take part in no further fighting; he had only months to live. But, having ended his military career as Alexander's de facto second in command, he was also his second in the political sphere. Alexander had made that official by naming him Chiliarch. Photius mentions Perdiccas being appointed "to command the chiliarchy which Hephaestion had originally held".

Александр

Ескендірмен жақын достығынан басқа, Гефестионның жеке қарым-қатынастары туралы көп мәлімет жоқ. Александр көпке танымал, харизматикалық адам болды, оның көптеген достары болғанмен, ең жақын досы және сенімді серігі – Гефестион еді. Олардың достығын осындай дескендерін Исс шайқасынан кейінгі таңертеңгі оқиғалар көрсетеді. Диодор, Ариан және Курцийдің бәрі Александр мен Гефестионның тұтқынға алынған парсы патшалық отбасына бірге барғандағы жағдайды – мүмкін, аңызды сипаттаған. Олардың үлкені, патшайым Сисигамбис, Гефестионға тізе бүгіп, олардың өмірі үшін жалбарыныш жасады, себебі ол Гефестионды Александр деп жаңылыстырды, өйткені ол биік болған, ал екеуі де ұқсас киім киген еді. Қателігін түсінгенде, қатты ұялған, бірақ Александр оны кешіріп: «Ана, сен қателеспедің; бұл кісі де Александр», – деді. Арианның айтуынша, Гефестионның өлімінен кейін Александр оны «өмірімдей құрметтеген досым» деп атады. Пауль Картледж олардың жақындығын былай сипаттайды: «Александр Гефестионды өзінің басқа бір жаны деп атаған сияқты». Олардың мықты жеке байланысынан өзге, олардың жұмыстық серіктестігі де болды, себебі Александр нені істесе де, Гефестион оның қасында болды. Гефестионның мансабын зерттегенде, Александрдың Гефестионға деген тұрақты сенімі мен оған деген сенімінің артуын байқауға болады. Үндістанға жорық жасаған кезде, ескі буынның аға генералдарының өлімінен кейін, өздерінің буынының жоғары лауазымды офицерлері арасында опасыздық, Александрдың парсыларды армияға одан әрі интеграциялау мақсаттарына наразылық және қарапайым қабілетсіздік туралы алаңдатарлық жағдайлар туды. Александр күштерін бөлуге қажеттілік туғанда, оның жартысын Гефестионға сеніп тапсырды, өйткені ол өзінің мақсатын түсінетін, оған көңіл бөлетін және, ең бастысы, жұмысты аяқтайтын адамы бар екенін білді. Гефестион Александрдың жоғары лауазымды офицерлермен жүргізетін кеңесіне толыққанды қатысты, бірақ Александр жеке түрде сөйлесіп, ойларын, үміттерін және жоспарларын бөлісетін серігі де осы еді. Курций Гефестионның барлық құпияларын білгенін айтады; ал Плутарх Александрдың даулы өзгерістер енгізгенін және Гефестионның онымен талқылап, өзгерістерді жүзеге асыруды ұйымдастырғанын айтады. Александрдың алғашқы үйлену тойының суретін салған Этионның суретіне сәйкес, Гефестион оның от жаққан адамы (көзқалаушысы) болды, бұл оның достығын ғана емес, сонымен қатар Александрдың саясатын қолдағанын көрсетті, өйткені Александрдың азиялық келінін таңдауы македониялықтар арасында танымал болған жоқ. Олар Персияға оралған кезде, Гефестион ресми түрде, атағы бойынша, Александрдың екінші қолбасшысы болды, өйткені ол бұрыннан бері солай болған, сонымен қатар оның қайын інісі болды (олардың әйелдері – әпкелер еді). Хаммонд олардың қоғамдық қарым-қатынасын былай түйіндейді: «Ескендірдің Гефестпен Ахиллдің Патроклмен болғандай тығыз байланыста болғаны таңқаларлық емес», және «Гефестион қайтыс болған кезде ол жолдас атты әскерін басқарды; және Дарийдың қол астында Набарзанның қол астында болған Чилиарх атағын иеленіп, Азия сотының иерархиясында Александрдан кейін бірнеше рет екінші болып тұрды. Осылайша Александр Гефестионды ең жақын досы және ең көрнекті фельдмаршалы ретінде құрметтеді». Кейбір қазіргі ғалымдар Александр мен Гефестионның жақын дос болумен қатар, ғашықтар да болған деп болжайды, бірақ «Александрдың ежелгі грек немесе римдік өмірбаяндары Гефестионды Александрдың досынан басқаша атамайды», бұл Гефестионның «Филалександрос» деген есімімен сәйкес келеді. Алайда, ежелгі грек тіліндегі «φίλος» (филос) сөзі «дос» деген мағынадан өзге, гомоэротикалық немесе жыныстық мағынада ғашықтарды да білдіретін. Сонымен қатар, Ариан мен Плутарх Александр мен Гефестионның өздерін Ахилл мен Патроклдың гомерлік бейнелерімен теңегенін сипаттайды. Азиядағы жорықтың басында Александр өзінің сүйікті «Илиада» шығармасының оқиғалары орын алған Трояға әскердің бір бөлігін бастап барды. Ол Ахиллдің қабірін гүл шоғырымен қоршады, ал Гефестион Патроклдың қабірін де солай қоршады, содан кейін олар өлген батырларын құрметтеу үшін жалаңаш жүгірді. Ариан мен Плутарх бұдан ешқандай қорытынды жасаған жоқ; алайда, Томас Р. Мартин мен Кристофер В. Блэкуэллдің айтуынша, Александр мен Гефестионды Ахилл мен Патроклмен теңестіру олардың гомосексуалды қарым-қатынаста болғанын білдірмейді, өйткені «Илиада» авторы Гомер Ахилл мен Патроклдың жыныстық қарым-қатынаста болғанын ескерткен емес. Мартин мен Блэкуэлл бұл тұжырымды белгісіз «кейінгі авторлар» ұсынғанын айтады, олардың арасында Александр мен Гефестионнан бұрын өмір сүрген Эсхил мен Платон сияқты көрнекті жазушылар да бар. Афиналық ритор Асхин, олармен бір замандас болған (бірақ сәл ересектеу), бұл мәселені былай қойды: «Гомер Патрокл мен Ахилл туралы жиі айтса да, махаббат туралы үнсіздік сақтайды және олардың достығына есім қоймайды; ол олардың әсерлі махаббатының өнерлі адамдарға анық екенін ойлайды». Осылайша, Робин Лейн Фокс Мартин мен Блэкуэллден өзгеше қорытынды шығарады: «Бұл ерекше құрмет болды, біреуге ғана көрсетілді және Гефестионның Александртың мансабындағы алғашқы айқасы болды. Олар бұрыннан жақын болды, Патрокл мен Ахилл олардың айналасындағыларға да көрінді; бұл теңеу олардың өмірінің соңына дейін сақталды және олардың махаббаттас екенін көрсетеді, өйткені Александрдың заманында Ахилл мен Патроклдың Гомер тікелей айтпаған қарым-қатынаста болғанына келісім болды». Томас Р. Мартин мен Кристофер В. Блэкуэлл Александр мен Гефестион заманында «гомосексуалды қарым-қатынастар» грек стандарттарының көпшілігі үшін «аномалды» саналғанын айтады. Эва Кантелланың пікірінше, ер адамдардың бисексуалдығы кеңінен рұхсат етілген және заңмен реттелген, сонымен қатар қоғам тарапынан осы шектеулер сақталғанда оған осылайша наразылық білдірілмеген. Гректер үшін «гомосексуалдық – эксклюзивті таңдау емес. Басқа ер адамды сүю – қалыпты емес, ерекше, қандай-да бір бұрмаланған нәрсе емес. Бұл өмірлік тәжірибеге жататын нәрсе еді; бұл өмір бойында ауысып, кейде бір уақытта әйелге деген сезіммен байланыстырылатын сезім немесе жыныстық құштарлық еді». Алайда, бір жынысты махаббаттың үлгісі әр қала-мемлекетте бірдей болған жоқ. Бұл пікір қазірге дейін сақталып келеді, оның жақтастары ретінде көркем әдебиет жазушылары Мэри Рено және кинорежиссер Оливер Стоун, сондай-ақ қазіргі тарихшылар, мысалы, Пауль Картледж бар, ол былай дейді: «Дүмпуі – және дүмпуі әдетте дұрыс болды – олар [Гефестион мен Александр] жақсы достан гөрі көп нәрсе болған». Картледж Александр мен Гефестионның қарым-қатынасынан «барлық іздерді немесе ластауды» жоюға бағытталған кез келген әрекеттің «өте жаңылысқандық» екенін де жазады. Алайда, Афинада болған жағдай Македонияда міндетті түрде осылай болмады. Робин Лейн Фокс айтқандай, «дорийлердің ұрпақтары ашық гомосексуалды болуы керек деп есептелді, әсіресе олардың басқарушы сыныбы арасында, ал македониялық патшалар ұзақ уақыттан бері өздерінің таза дорийлік тегін сақтауға талап етіп келді». Бұл сәнге құмарлық емес еді; бұл дорийлік болудің және, демек, македониялық болудың мәніне жататын нәрсе еді және бұл Афинадан гөрі Тебан қасиетті тобымен көбірек ортақ еді. Луциан, «Тілдің сырғанауы туралы» кітабында Гефестионның бір күні таңертеңгі әңгімесі Александрдың шатырында болғанын білдіргенін сипаттайды...

Little is known of Hephaestion's personal relationships beyond his close friendship with Alexander. Alexander was an outgoing, charismatic man who had many friends but his dearest and closest friend and confidant was Hephaestion. That they themselves considered their friendship to be of such a kind is shown by the stories of the morning after the Battle of Issus. Diodorus, Arrian and Curtius all describe the scene—perhaps a legend— when Alexander and Hephaestion went together to visit the captured Persian royal family. Its senior member, the queen Sisygambis, knelt to Hephaestion to plead for their lives, having mistaken him for Alexander because he was taller, and both young men were wearing similar clothes. When she realized her mistake she was acutely embarrassed, but Alexander pardoned her, saying "You were not mistaken, Mother; this man too is Alexander." Arrian says that Alexander, after Hephaestion's death, described him as "the friend I valued as my own life". Paul Cartledge describes their closeness when he says: "Alexander seems actually to have referred to Hephaestion as his alter ego." Aside from their strong personal bond, theirs was also a working partnership in that all that Alexander undertook, Hephaestion was at his side. It is possible to discern a pattern, when studying Hephaestion's career, of Alexander's constant trust in, and increasing reliance on, Hephaestion. By the time of the advance into India, after the deaths of senior generals from the older generation, there had been worrying instances among senior officers of their own generation of treachery, a lack of sympathy with Alexander's aims of further integration of Persians into the army, and of sheer incompetence. Time after time, when Alexander needed to divide his forces he entrusted half to Hephaestion, knowing that in him he had a man of unquestionable loyalty who understood and sympathized with his aims and, above all, who got the job done. Hephaestion played a full part in Alexander's regular consultations with senior officers, but he was the one to whom Alexander would also talk in private, sharing his thoughts, hopes, and plans. Curtius states that Hephaestion was the sharer of all his secrets; and Plutarch describes an occasion when Alexander had a controversial change to impose and implies that Hephaestion was the one with whom Alexander discussed it and who arranged for the change to be implemented. According to the painting done by Aetion of Alexander's first wedding, Hephaestion was his torch bearer (best man), showing by this not only his friendship, but also his support for Alexander's policies as Alexander's choice of an Asian bride had not been a popular one among the Macedonians. By the time they returned to Persia, Hephaestion was officially, by title, Alexander's second in command, as he had long been in practice, and also his brother in law (their wives were sisters). Hammond sums up their public relationship as follows: "It is not surprising that Alexander was as closely attached to Hephaestion as Achilles was to Patroclus", and "At the time of his death Hephaestion held the highest single command, that of the Companion Cavalry; and had been repeatedly second in command to Alexander in the hierarchy of the Asian court, holding the title of Chiliarch, which had been held by Nabarzanes under Darius. Thus Alexander honoured Hephaestion both as the closest of his friends and the most distinguished of his Field Marshals." It has been suggested by some modern scholars that as well as being close friends Alexander and Hephaestion were also lovers, though hardly any "of Alexander's extant ancient Greek or Roman biographers ever refers to Hephaestion as anything but Alexander's friend", conforming with Hephaestion's epithet "Philalexandros" which was given to him by Alexander himself. It has been observed, however, that the ancient Greek word "φίλος" (philos), besides meaning "friend", was also applied to lovers in the homo erotic or sexual sense. Furthermore, Arrian and Plutarch describe the occasion when Alexander and Hephaestion publicly identified themselves with the Homeric figures of Achilles and Patroclus. At the onset of the campaign in Asia, Alexander led a contingent of the army to visit Troy, scene of the events in his beloved Iliad. He encircled the tomb of Achilles with a garland and Hephaestion did the same with the tomb of Patroclus, and they ran a race, naked, to honour their dead heroes. Arrian and Plutarch draw no conclusions from this; however, according to Thomas R. Martin and Christopher W. Blackwell, by no means does the identification of Alexander and Hephaestion with Achilles and Patroclus equate to their being in a homosexual relationship as Homer, author of the Iliad, never suggested that Achilles and Patroclus had sexual relations. Martin and Blackwell further suggest this concept was theorized by unspecified "later authors", who include, however, such eminent writers as Aeschylus and Plato that had lived before Alexander and Hephaestion's time. Attic orator Aeschines, who was contemporary with them (albeit somewhat older), explicitly addressed the question in these terms: " Homer, though he often speaks of Patroclus and Achilles, is silent about love and gives no name to their friendship; he thinks that the remarkable strength of their affection is obvious to the cultivated among his audience." Thus, according to Robin Lane Fox quite different conclusions can be drawn from Martin and Blackwell's:

"It was a remarkable tribute, uniquely paid, and it is also Hephaestion's first mention in Alexander's career. Already the two were intimate, Patroclus and Achilles even to those around them; the comparison would remain to the end of their days and is proof of their life as lovers, for by Alexander's time, Achilles and Patroclus were agreed to have enjoyed the relationship which Homer himself had never directly mentioned." Thomas R. Martin and Christopher W. Blackwell claim "homosexual affairs" in the time of Alexander and Hephaestion were seen as "abnormal" by majority Greek standards of their time. show very different views. According to Eva Cantarella, male bisexuality was widely permitted and ruled by law, and generally not frowned upon by the public to the extent to which it remained within the preset limits. For the Greeks "homosexuality was not an exclusive choice. Loving another man was not an option out of the norm, different, somehow deviant. It was just a part of life experience; it was the show of an either sentimental or sexual drive that, over a lifetime, alternated and was associated (sometimes at the very same time) with love for a woman". The pattern that same sex love affairs followed, however, was not the same in every city state. The assumption has persisted to the present day, with writers of fiction such as Mary Renault and the film director Oliver Stone among its proponents, as well as modern historians such as Paul Cartledge, who says: "Rumour had it – and rumour was for once surely correct – that he [Hephaestion] and Alexander had once been more than just good friends." Cartledge further writes that any attempt to "expunge all trace, or taint, of homosexuality" from Alexander and Hephaestion's relationship are "seriously misguided." However, what was the case in Athens was not necessarily the case in Macedon. As Robin Lane Fox says, "descendants of the Dorians were considered and even expected to be openly homosexual, especially among their ruling class, and the Macedonian kings had long insisted on their pure Dorian ancestry". This was no fashionable affectation; this was something that belonged at the heart of what it was to be Dorian, and therefore Macedonian, and had more in common with the Theban Sacred Band than with Athens. Lucian, writing in his book On Slips of the Tongue, describes an occasion when Hephaestion's conversation one morning implied that he had been in Alexander's tent all night, and Plutarch describes the intimacy between them when he tells how Hephaestion was in the habit of reading Alexander's letters with him, and of a time when he showed that the contents of a letter were to be kept secret by touching his ring to Hephaestion's lips. There also exists a letter, spuriously attributed to Diogenes of Sinope, heavily hinting at Alexander's yielding to "Hephaestion's thighs". No other circumstance shows better the nature and length of their relationship than Alexander's overwhelming grief at Hephaestion's death. As Andrew Chugg says, "it is surely incredible that Alexander's reaction to Hephaestion's death could indicate anything other than the closest relationship imaginable". The many and varied ways, both spontaneous and planned, by which Alexander poured out his grief are detailed below. In the context of the nature of their relationship however, one stands out as remarkable. Arrian says that Alexander "flung himself on the body of his friend and lay there nearly all day long in tears, and refused to be parted from him until he was dragged away by force by his Companions".

Жерлеу рәсімі

Гефестионға ұлы қорған жасалды. Оның құны түрлі дереккөздерде 10 000 талант немесе 12 000 талант деп көрсетілген, яғни қазіргі заманғы ақшамен санағанда шамамен 200 000 000 доллар немесе 240 000 000 долларға тең. Александрдің өзі кейбір бөлігін Гефестионның досы Пердиккаға тапсырып, жаназалық көлікпен Бабылға дейін жол жүрді. Плутархтың айтуынша, Александр жаназа мен мазарға он мың талант жұмсауды жоспарлаған. Ол Гефестион үшін өте көрнекті, батылдығымен және сәнімен ерекшеленетін жаңашылдығымен танымал болған Стасикратты шақырып, қорғанның жобасын жасауды тапсырды. Қорғанның биіктігі 60 метр, пішіні шаршы, сатылы түрде салынған. Бірінші қабат екі жүз қырық кемемен әшекейленді, кемелердің мұрындары алтыннан жасалған, әрқайсысы қарулы тұлғалармен безендірілген, ал аралықтар қызыл тулармен толтырылған. Екінші қабатта негізінде жылан, ортасында және үстінде алтын гүл шоқтары бар, биігінде бүркіт орнатылған маштар тұрды. Үшінші қабатта аң аулау көрінісі, ал төртінші қабатта кентаврлардың шайқасы бейнеленген, бәрі алтынмен жалатылған. Бесінші қабатта арыстан мен бұқалар, ал алтыншы қабатта Македония және Парсының қару-жарақтары салынған. Жетінші және соңғы қабатта сиреналардың мүсіндері орналасқан, олар ішінде жоқтау айтатын хорды жасыру үшін ойылып жасалған. Мүмкін, қорғанды жақпаған, бірақ ол қабір немесе мәңгілік ескерткіш ретінде салынған болуы мүмкін; егер солай болса, ол аяқталмаған болуы мүмкін, өйткені Александрдың өліміне дейін қымбат, бірақ аяқталмаған жобалар туралы мәліметтер бар. Бір соңғы құрмет қалды, ол өзінің қарапайымдылығымен және Александрдың Гефестионды қаншалықты жоғары бағалағанын көрсететінімен таң қалдырады. Жаназа күні ол храмдағы қасиетті отты сөндіруге бұйрық берді. Әдетте, мұндай нәрсе тек Ұлы Патшаның қайтыс болуымен ғана жасалатын.

Амфиполистің қабірі

Солтүстік Грекиядағы Амфиполис қабірінен табылған монограммаға сүйене отырып, жетекші археолог Катерина Перистери бүкіл дөңгелек құрғанның Гефестионға арналған жерлеу ескерткіші болғанын, ол б.з. дейінгі 325-300 жылдар аралығында салынғанын мәлімдейді.

Қазіргі заманғы дереккөздер

Картледж, Пол (2004) Ұлы Александр: Жаңа өткенді іздеу. Лондон: Макмиллан. Чэгг, Эндрю Майкл (2006) Александрдың жақындары. Lightning Source UK Ltd. Хаммонд, Н. Г. Л. (1980, 2-басылым) Ұлы Александр: патша, қолбасшы және мемлекеттік қайраткер. Бристоль баспасы. Хаммонд, Н. Г. Л. (1997) Ұлы Александрдың генийі. Лондон: Дакуорт. Хеккель, Вальдемар (2006) Ұлы Александр дәуіріндегі кімдер. MA, АҚШ: Блэкуэлл. Лейн Фокс, Робин (1973) Ұлы Александр. Лондон: Аллен Лейн. Мартин, Томас Р., Блэкуэлл, Кристофер В. (2012). Ұлы Александр: ежелгі өмірдің очеркі. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. Рено, Мэри (1975) Александрдың мінезі. Лондон: Аллен Лейн.