Кіріспе

Ежелгі қытай математикасы мәтіні

«Математикалық өнер туралы тоғыз тарау» – б.з.б. 10-шы – 2-ші ғасырлар аралығында бірнеше буын ғалымдар жазған қытай математикасы кітабы, оның соңғы кезеңі біздің заманымыздың 2-ші ғасырында аяқталған. Бұл кітап Қытайдан сақталған ең ерте математикалық мәтіндердің бірі, алғашқысы – «Суань шу шу» (б.з.б. 202 – б.з.б. 186 ж.) және «Чжоуби Суаньцзин» (Хань дәуірінде біздің заманымыздың 2-ші ғасырының соңына дейін жинақталған). Ол математикаға қатысты ең жалпылама проблемаларды шешу әдістерін табуға бағытталған тәсілді ұсынады, бұл ежелгі грек математиктерінің бастапқы аксиомалар жиынтығынан теоремаларды шығаруға бейімділігімен салыстыруға болады. Кітаптағы жазбалар әдетте проблеманың мәлімдемесімен, одан кейін оның шешімімен және шешімге әкелген процедураның түсіндірмесімен келеді. Бұл мәселелерді 3-ші ғасырда Лю Хуэй түсіндірген.

Бастапқы кітап

Математикалық өнер туралы тоғыз тараудың толық атауы біздің заманымыздың 179 жылы жазылған қола стандартты екі өлшемде кездеседі, бірақ осы кітаптың әртүрлі атаулармен бұрыннан болғандығы жөнінде де болжамдар бар. Атауы сондай-ақ Кейінгі Хан кітабының 24-томында Ма Сю (馬續) зерттеген кітаптардың бірі ретінде айтылады. Оның кіші інісі Ма Ронгтың (馬融) белгілі мерзіміне сүйене отырып, кітаптың жазылу мерзімі біздің заманымыздың 93 жылынан кешікпегендігі анықталады. Көптеген ғалымдар қытай математикасы мен ежелгі Жерорта теңізі аймағының математикасы Тоғыз тарау соңғы түріне жеткенге дейін көбінесе тәуелсіз дамығанын санайды. 7-тараудың әдісі 13 ғасырға дейін Еуропада табылған жоқ, ал 8-тараудың әдісі Карл Фридрих Гауссқа (1777–1855) дейін гаусс әдісін қолданады. Сонымен қатар, трактатта пифагор теоремасының математикалық дәлелі келтірілген. "Тоғыз тарау" кітабының ықпалы Корея және Жапония аймақтарындағы ежелгі математиканың дамуына зор көмек көрсетті. Оның математикалық ой-пікірге тигізген әсері Цинь әулеті дәуіріне дейін сақталды. 263 жылы Лю Хуэй егжей-тегжейлі түсіндірме жазды. Ол Тоғыз тараудың процедураларын қадам сайын талдап, оқырманға олардың сенімді екендігіне сенімділік беруге бағытталған, бірақ Евклидтік үлгідегі ресми дәлелдемелер беруге ұмтылмады. Людің түсіндірмесінің өзі де математикалық тұрғыдан қызығушылық тудырады. Лю бұрынғы математиктер Чжан Чанға (fl. 165 б.з.д. – 142 б.з.д.) және Гэн Шучанға (fl. 75 б.з.д. – 49 б.з.д.) (армилярлық сфераны қараңыз) кітапты орналастыру және түсіндіруде алғашқы үлес қосқанын айтады, бірақ Хан әулетінің жазбаларында ешқандай түсіндірме авторларының есімдері көрсетілмеген, олар тек 3 ғасырда ғана айтылады. Тоғыз тарау анонимді еңбек, оның шығу тегі белгісіз. Соңғы жылдарға дейін оған дейін жазылған математикалық еңбектердің айқын дәлелі болған жоқ, мысалы, Цзинь Фан (78–37 б.з.д.), Лю Синь (23 ж.ө.), Чжан Хен (78–139 ж.ө.) және 4 ғасырдың б.з.д. Моцзи еңбегінің геометриялық бөлімдері. Бірақ қазіргі кезде жағдай өзгерді. Suàn shù shū (算數書) немесе Есептеу туралы жазбалар – шамамен жеті мың таңбадан тұратын, 190 бамбук жолағына жазылған ежелгі қытай математикалық мәтін. Ол 1983 жылы археологтар Хубэй провинциясындағы бір мазарды ашқанда, басқа жазбалармен бірге табылған. Бұл мәтін "Жанцзяшан хан бамбук мәтіндері" деп аталатын мәтіндер жинағының құрамына кіреді. Құжаттық деректерге сүйенсек, бұл мазар Батыс Хан әулетінің басында, 186 жылы жабылған. Оның Тоғыз тараумен байланысы әлі де ғалымдар тарапынан талқыланып жатқанмен, оның мазмұнының бір бөлігі онда анық көрінеді. Алайда, Suàn shù shū мәтіні Тоғыз тарауға қарағанда әлдеқайда жүйелі емес; және бірнеше көздерден алынған, көбінесе тәуелсіз қысқа бөлімдерден тұрады. Математика және астрономия мәтіні болып табылатын Чжоуби Суанцзин де Хан дәуірінде құрастырылды, тіпті Цай Ён 180 жылы және шамамен математика мектебі ретінде атады.

Батыс аудармалары

Кітаптың атауы әртүрлі жолдармен аударылған. 1852 жылы Александр Уайли оны «Тоғыз бөлімнің арифметикалық ережелері» деп атады. Жапон математика тарихшысы Йосио Миками атауды сәл өзгерткен түрде «Тоғыз бөлімдегі арифметика» деп қысқартты. Дэвид Юджин Смит өзінің «Математика тарихы» (Смит 1923) еңбегінде Йосио Миками қолданған тәсілді ұстанды. Бірнеше жылдан кейін Джордж Сартон кітапқа назар аударды, бірақ тек шектеулі көңіл бөлді және оң және теріс сандарды белгілеу үшін қызыл және қара таяқшаларды қолдануды ғана атап өтті. 1959 жылы Джозеф Нидхам мен Ван Линг (тарихшы) «Жиу Чжан Суан Шуды» алғаш рет «Математикалық өнердің тоғыз тарауы» деп аударды. Кейін 1994 жылы Лам Лэй Ён кітапқа берген шолуында осы атауды пайдаланды, сондай-ақ Джон Н. Кроссли мен Энтони В. К. Лун Ли Ян мен Ду Ширанның «Қытай математикасы: Қысқаша тарих» (Ли және Ду 1987) аудармасында қолданды. 粟米 Суми – Тары және күріш. Әртүрлі бағамен тауарларды айырбастау; бірлік бағасы; пропорцияны шешу үшін Үштік ереже. 衰分 Цуйфен – Пропорционалды үлестіру. Тауарлар мен ақшаны пропорционалдық мөлшерде бөлу; арифметикалық және геометриялық қатарларды табу. 少廣 Шаогуан – Өлшемді кішірету. Көлемі немесе ауданы белгілі пішіннің диаметрін немесе қабырғасын табу. Аралас сандарға бөлу; квадраттық және кубтық түбірлерді шығару; шардың диаметрі, шеңбердің периметрі және диаметрі. 商功 Шангонг – Құрылыс есептері. Әртүрлі пішінді денелердің көлемі. 均輸 Цзюньшу – Тең салық салу. Пропорцияға қатысты, жұмыс, қашықтық және жылдамдық туралы күрделі есептер. 盈不足 Инбузу – Артық және жетіспеушілік. Батыста кейін «жалған позиция ережесі» деп аталған принципті қолдана отырып шешілетін екі белгісізді сызықтық есептер. 方程 Фанчэн – Екі жақты анықтама (яғни теңдеулер). Ауыл шаруашылығы өнімдері мен мал сатуға қатысты, сызықтық теңдеулер жүйесіне әкелетін есептер, Гаусс әдісінің қазіргі түрінен ешқандай айырмасы жоқ принциппен шешіледі. 勾股 Гоугу – Тікбұрыштың қабырғалары. Батыста Пифагор теоремасы деп белгілі принципке қатысты есептер.

Нақты сандар жүйесі

Математикалық өнердің тоғыз тарауы табиғи сандарды, яғни оң бүтін сандар мен олардың амалдарын талқыламайды, бірақ олар кеңінен қолданылады және табиғи сандар негізінде жазылады. Бұл кітап бөлшектер туралы емес болса да, бөлшектердің мағынасы, сипаты және төрт амалы толыққанды қарастырылады. Мысалы: біріктірілген бөлу (қосу), азайту (алу), көбейту (көбейту), кері бөлу (бөлу), салыстыру (өлшемді салыстыру), қысқарту (бөлшекті кезеңдеу) және орташа табу (екіге бөлу). Теріс сандар туралы түсінік те «Арифметиканың тоғыз тарауында» кездеседі. Теңдеулер алгоритмімен жұмыс істеу үшін оң және теріс сандарды қосу мен азайту ережелері берілген. Азайту – «бірдей атаумен бөліңіз, әр түрлі атаумен пайда алыңыз», ал қосу – «әр түрлі атаумен бөліңіз, бірдей атаумен бір-бірінен пайда алыңыз». Мұнда «бөлу» – азайту, «пайда» – қосу, ал «кірмеу» – қарсы шаманың жоқтығын білдіреді, бірақ көбейту мен бөлу жазылмайды. Осыған байланысты, қытай математикасының тарихын зерттеуші көптеген ғалымдар «Математикалық өнердің тоғыз тарауының» Шығыс математикалық дәстүрлерінің дамуындағы маңыздылығын Батыс математикалық дәстүрлері туралы Евклидтің «Элементтерімен» салыстырады. Дегенмен, «Тоғыз тараудың» математикалық өнерге әсері, Евклидтің «Элементтеріндегі» дедуктивті, аксиомалық дәстүрге қарсы, практикалық мәселелерге және индуктивті дәлелдеу әдістеріне бағытталғандықтан, қазіргі заманғы математиканың дамуына толыққанды жете алмайды. Алайда, «Математикалық өнердің тоғыз тарауының» қазіргі заманғы математикаға ешқандай әсері жоқ деу дұрыс емес. «Математикалық өнердің тоғыз тарауының» стилі мен құрылымын «мәселе, формула және есептеу» деп қорытындылауға болады. Қолданбалы математикалық мәселелерді шешудің осы процесі қазіргі таңда қолданбалы математика саласындағы стандартты тәсіл болып табылады.