Кіріспе

Багауда (бакуда) – III ғасырдағы дағдарыс кезінде пайда болып, Батыс Рим империясының соңына дейін, әсіресе Галлия мен Испанияның Римдік мәдениетке толық сіңбеген аймақтарында болған, Батыс Рим империясының батыс бөлігіндегі шаруалар көтерілісшілерінің тобы. Олар Рим мемлекетінің соңғы кезеңіндегі зорлық-зомбылықтан, бай жер иелері мен дін қызметкерлерінің әрекеттерінен зардап шекті. Үшінші ғасырдың басып кірулері, әскери тәртіпсіздік және дүрбелеңі құлдырап бара жатқан империядағы аймақтық билік құрылымын үздіксіз бұзды. Дүрбелең кезінде багаудалар төменгі топ өкілдерінің және жергілікті билеуші элитаның бұрынғы мүшелерінің басшылығымен уақытша және шашыраңқы табыстарға қол жеткізді.

Этимология

Бұл атау галл тілінде "көшпенді жауынгерлер" дегенді білдіреді. К. Э. В. Никсон багудаларды Империяның ресми тұрғысынан "елді мекендерді тонап, қарақшылықпен айналысқан топтар" деп бағалайды. Ж. С. С. Леон ең толық жинақталған құжаттарды қарастырып, багудаларды кедейленген, еркін жергілікті шаруалар ретінде сипаттайды, олар қарақшылармен, қашқан құлдармен және легиондардан дезертир болғандармен күшейтілген. Олар Рим империясының соңғы протофеодалдық колонат жүйесіндегі қатал еңбекке қанауға, сондай-ақ империяның шеткері аймақтарындағы жазалау шаралары мен салықтарға қарсы тұруға тырысқан.

Басып шығару

Багаудае 284 жылы орталық биліктің назарына түскеннен кейін, орнаған әлеуметтік тәртіпті қайта жаңарту жылдам және қатал болды: 286 жылы шаруалардың көтерілісін император Максимиан және оның бағыныштысы Караузий, Augustus Diocletian қолдауымен жаншып тастады. Олардың басшылары Амандус және Элиан есімдерімен танымал, бірақ Э.М. Уайтман өзінің "Gallia Belgica" еңбегінде олардың екеуі де жергілікті Галло-римдік жер иелерінің қатарынан шығып, кейіннен "тирандарға" айналып, мемлекеттік агенттердің жерлерін, егіндерін және еңбек ресурстарын тонауына қарсы көтерілгендігін айтады (мысалы, frumentarii, publicani). 289 жылы жазылған және Клавдий Мамертинге жатқызылатын Максимианның мадақтауында Лугдунум (Лион) маңындағы аймақтарда 284–285 жылдардағы багаудае көтерілісі кезінде "қарапайым шаруалар әскери киімге құмарланды; егінші жаяу әскерге, малшы атты әскерге, ал өз егінін жинаған шаруа – варвар жауына еліктеді" делінген. Шындығында, олар германдық герулилермен бірнеше ортақ белгілерге ие болды. Мамертин оларды "екі түрлі монстрлар" (monstrorum biformium) деп атап, олардың техникалық тұрғыдан императорлық шаруалар мен азаматтар болғанымен, Империяның жауы болған қарақшыларға айналғанын баса көрсетті.

Қайталануы

Бұл құбылыс IV ғасырдың ортасында Констанций билігінде, алеманн шапқыншылығымен бірге қайталанды. Франк генералы Сильван империяны қайта орнатқанмен, оның сарайдағы бәсекелестерінің сатқындығы оны көтеріліс жасауға мәжбүр етті, ал ол атқарған жұмысы жойылды. Шамамен 360 жылы тарихшы Аурелий Виктор ірі қалалар мен қабырғалы қалалардың шеткері аймақтарында багудалардың шабуылдарын тіркеген жалғыз автор болды. V ғасырда Багаудалар Луара аңғары мен Бретаньде, шамамен 409–417 жылдары, соңғы тиімді Батыс Рим генералы Флавий Этий жіберген түрлі әскерлермен күрескендері алғаш рет белгілі болды. Этий Арморикада Бакаудилік көтерілісті басу үшін аландарды, олардың патшасы Гоар басшылығымен, федерация ретінде пайдаланды. Әулие Герман Багаудаларға кешірім жасады, бірақ олар кейін Тибатто атты көшбасшының жетекшілігімен қайтадан көтеріліс жасады. Олар сол шамада Македония провинциясында да еске алынады, бұл Шығыс Рим империясындағы жалғыз жағдай, және бұл Аркадий тұсындағы экономикалық қиындықтармен байланысты болуы мүмкін. V ғасырдың ортасына қарай олар Испанияда да пайда бола бастады, сондай-ақ Орталық Галлияның және Эбро аңғарының бір бөлігін бақылауда ұстағандары айтылады. Испанияда суэвтердің патшасы Рехиар (456 ж. қайтыс болды) жергілікті багудаларды одақтас ретінде қабылдап, қалған римдік муниципалитеттерін қиратты, бұл германдық билеуші мен көтерілісші шаруалар арасындағы бірегей одақ болды. Билеуші топтардың зұлсалы багудалардың көтерілісіне басты себепкер болғаны бесінші ғасырдың тарихи-саяси жазушысы Сальвианға жасырын болған жоқ; ол «De gubernatione Dei» трактатында Құдайдың тұрақты басшылығын дәлелдеу міндетін қойды. Ол үшінші кітабында Рим әлемінің азабы Құдайдың бұйрықтарын елемеуден және қоғамның барлық топтарының қорқынышты күнәларынан туындайтынын жариялайды. Бұл тек құлдар мен қызметшілердің ұрылар мен қашқындар, шарапқорлар мен тойымсыздыққа бой алғандар ғана емес, байлар одан да жаман (IV. 3); олардың қаталдығы мен ашкөздігі кедейлерді багудаларға қосылуға және варварлардың шапқыншылығынан паналау іздеуге итермелейді (V. 5 және 6-аяттар).

Беделі

Багаудалардың беделі, соңғы Рим империясы мен Орта ғасырлардағы тарихи әңгімелерде олардың бейнесі қалай қолданылғанына байланысты өзгеріп отырды. Олардың христиан көтерілісі болғаны туралы болжамдар бар, бірақ мәтіндердегі мәліметтердің жеткіліксіздігі оған көп сендіруге мүмкіндік бермейді, алайда олардың арасында көптеген христиандар болған болуы мүмкін. Жалпы алғанда, олар қарақшылар мен көтерілісшілердің шамамен тең бөлігін құраған секілді. 19 ғасырдың екінші жартысында багаудаларға деген қызығушылық қайта оянды, бұл замандағы әлеуметтік толқулармен үндесті. Француз тарихшысы Жан Тритхемие "Багаудалар" туралы ұлтшылдық көзқарасымен танымал болды, олардың Галлия шаруаларының ұлттық санасының көрінісі екенін, римдік үстемдікті құлатуға және бостандық, теңдік және бауырластық сияқты мәңгілік "француздық" құндылықтарды іске асыруға ұмтылғанын айтты. Е.А. Томпсонның "Өткен мен қазіргі" (1952) еңбегінде осы ауылдық наразылық марксистік кластық күрестің аясында бейнеленген.