Кіріспе

Буддистік ілім Орта жол (; ) және "Дхарманы ортадан үйрету" (маджхена дамма десети) – Дхарманың, яғни Будданың ілімінің екі маңызды тұжырымын атауға қолданылатын кең таралған буддистік терминдер. Бірінші тіркес ("патипада") – бұл экстремалды аскетизм мен сезімқұмарлыққа берілуден сақтайтын рухани тәжірибе. Бұл рухани жол Төрт негізгі нақылға негізделген сегіздік жол деп аталады, ол оянуға жетелейді. Екінші тұжырымдама Будданың Дхармасының (оқытуының) барлық нәрсенің мәнісі және жеке тұлғаның өзіндік ерекшелігі туралы мәселелерге қалай қарайтынын көрсетеді – ол мәңгілікке (немесе абсолютизмге) және жоққа шығаруға (нигилизмге) бой алмайды.

Бұрынғы буддалық мәтіндер

Бұдданың ерте буддалық мәтіндерінде Ортаңғы жолдың екі жағы үйретілген. Ғалым Дэвид Калупахана оларды "философиялық" Ортаңғы жол және "практикалық" Ортаңғы жол деп сипаттайды. Ол оларды сәйкесінше Каччанаготта суттасы мен Дхаммачаккаппаваттана суттасындағы үйретімдермен байланыстырады.

Ортаңғы жол (маджхимапатипада)

Ерте Буддалық мәтіндерде «Орта жол» (Маджхимапатипада) термині Дхаммачаккаппаваттана суттасында (SN 56.11 және оның көптеген параллель мәтіндері) қолданылған, Буддалық дәстүр мұны Будданың оянуынан кейін айтқан алғашқы үйретімі деп есептейді. Самиутта Никая, 56:11. Осы суттада Будда сегіз жолды – сезімдік құштарлық пен өзін-өзі қиындыққа салудың екі шетінен аулақ болатын Орта жол деп сипаттайды. Ұқсас өткелдер басқа сутталарда да кездеседі, мысалы Аранавибхангасуттада (MN 139) (қытайша параллелі MA 169) және MN 3-де (қытайша параллельдері MA 88 және EA 18.3). Индолог Иоганнес Бронкхорст бұл жерде айтылған бірінші шектен шығу – «көзге жарасымды заттарға құштарлық» – нақты бір діни қозғалысқа немесе практикаға емес, қарапайым адамдардың іс-әрекеттеріне қатысты деген қорытындыға келді. Алайда, екінші шектен шығу діни мақсатқа жету үшін «өзін-өзі қиындыққа салуға берілген» аскеттерді болжайды. Буддалық мәтіндер джайни аскеттерін өзін-өзі қиындыққа салуды тәжірибелейтін (және сынға алатын) адамдар ретінде бейнелейді (Бронкхорст MN 14-ке сілтеме жасайды). Ерте Буддалық дереккөздер (мысалы, MN 36) Будданың оянудан бұрын осы аскетикалық тәжірибелерді орындағанын және олардың тиімді еместігіне көз жеткізіп, оларды қалай тастағанын көрсетеді. Осы шектен шығушы тәжірибелердің кейбіреулеріне «тыныссыз медитация» және дене әлсіреуіне әкелетін қатаң ораза, сондай-ақ тік тұрып, жатудан бас тарту арқылы дене қозғалысын толығымен тоқтату кіреді. Аңгуттара Никаядан (AN 3.156–162) бір сутта Орта жолмен қатар тағы екі «жол» – құмарлыққа берілу және өртетін жол туралы да сөз етеді. Құмарлыққа берілу – адам сезімдік ләззаттарда ешқандай жамандық жоқ деп ойлап, оларға толығымен берілген кезде болады. Ал өртетін жолға «денені қиындыққа салу мен азаптаудың көптеген жолдары» кіреді, оның ішінде жалаңаш жүру, әртүрлі тәсілдермен тамақ ішуді шектеу, әртүрлі дөңгелек киім кию, «шаштары мен сақалын жұлып алу», «үнемі тұрып, отырудан бас тарту», тізе бүгіп отыру және «құрақ төсеніште жату» жатады. Ал Орта жол – оянуға көмектесетін отыз жеті құралды тізімдеу арқылы сипатталған.

Ортаңғы тәлім (маджхена десана)

Качканаготта суттасы сияқты басқа ертедегі көздер де "Татхагата орта жолмен үйретеді" (маджхена татагато дхаммам десети) деп айтады, бұл көбінесе тәуелді пайда болу туралы ілімді мәңгілік пен жойылушылықтың екстремизмдері, сондай-ақ болу мен болмаудың екстремизмдері арасындағы көзқарас ретінде түсіндіріледі. Мәңгілік (сассатавада) – бұл "жеке немесе жалпы, жойылмас және мәңгілік өзіндік" бар деген көзқарас. Бұл сондай-ақ әлемді тұрақты зат немесе тұлға, Құдай немесе басқа да мәңгілік метафизикалық Абсолют сияқты ұстайды деген идеяны білдіре алады. Бұл көзқарастың басты мәселесі – ол бес жиынтыққа құмарлық тудырады, олар тұрақсыз және өзіндік жоқ. Жоюшылық (уччедавада) – адам өлімнен кейін толығымен жойылады және ештеңе сақталмайды деген идея. Бұл көзқарастың басты мәселесі – ол нигилизмге, әсіресе этикалық нигилизмге әкеледі. Бодхи айтуынша, осы екі екстремизмнен аулақ жүріп, тәуелді пайда болу "болудың метафизикалық өзіндігі жоқ, бірақ оны қолдаушы себептер әсерлі болғанша, туылғаннан туылғанға дейін жалғасатын шартты құбылыстардың ағынынан тұрады". Качкана, бұл әлем көбінесе болу мен болмаудың екіұшты түсінігіне негізделген. Бірақ, егер сіз әлемнің шығу тегін дұрыс түсінген болсаңыз, онда әлемге қатысты болмау туралы түсінік болмайды. Әлемнің тоқтауын дұрыс түсінген кезде, әлемге қатысты болу туралы түсінік болмайды. Әлемде адамдар көбінесе тартылыс, құмарлық және талаппен өмір сүреді. Бірақ, егер сіз осы тартылыс, құмарлық, ойға бекініп қалу, талап және жатқан бейімділік туралы ойланғанда, "мен" деген түсінікке тартылып, құмарланып, берілмесеңіз, сізде күмәнсіздік немесе белгісіздік болмайды, пайда болған нәрсе – азаптың пайда болуы, ал тоқтаған нәрсе – азаптың тоқтауы. Бұл туралы біліміңіз басқалардан тәуелсіз. Дұрыс көзқарас осылай анықталады. "Барлығы бар" – бұл бір екстремизм. "Барлығы жоқ" – бұл екінші екстремизм. Осы екі екстремизмнен аулақ жүріп, Ақиқатқа жеткендер орта жолды үйретеді: "Білімсіздік – таңдаудың шарты. Таңдау – сананың шарты. [басқа 12 элементтің тәуелділіктері жалғасады]". SN 12.47-де де ұқсас үзінді бар. Дэвид Калупахана айтуынша, "болу" (аттита) және "болмау" (наттита) терминдері екі абсолютистік теорияға (сол кездегі үнді философиясында кең таралған) қатысты: Упанишадтарда кездесетін тұрақты болу туралы ілім және материалистік Карвака мектебінің өлімде болмау туралы ілімі. "Бұл дұрыс сұрақ емес", – деп жауап берді. "Айтсаңыз, "Қандай қартаю мен өлім, кім үшін бұл қартаю мен өлім?" немесе "Қартаю мен өлім – бір нәрсе, ал қартаю мен өлімге ұшыраған адам – басқа нәрсе" десеңіз, екеуі де мәні жағынан бірдей; олар тек сөз тіркесімен ғана ерекшеленеді. Егер "жан мен дене бір-ақ нәрсе" деген көзқарас болса, онда қасиетті өмір сүру жоқ; ал егер "жан мен дене әртүрлі" деген көзқарас болса, онда қасиетті өмір сүру жоқ. Осы екстремизмдерге бой алмай, Татхагата Дхамманы орта жолмен үйретеді: "Туылу – қартаю мен өлімнің шарты". Тағы бір үзінді, орталық ілімге қатысты жеке сәйкестікті талқылайтын, Аньятарабрахманасуттада (SN 12.46, SA 300-де қытайша параллельмен) кездеседі. Бұл сутта жеке тұлға мен кармаға қатысты тағы екі екстремизм бар: "Кімде-кім іс жасаса, соның салдарын көреді – бұл бір екстремизм". "Бір адам іс-әрекет жасайды, ал екіншісі оның нәтижесін көреді – бұл екінші екстремизм". Тимбарукасутта да мінез-құлыққа қатысты екі екстремизмді сипаттайды: "Егер сезім мен оны сезінетін адам бір нәрсе деп ойласаңыз, онда өмірдің басынан бері қуаныш пен қайғы өзінен-өзі пайда болады. Мен олай демеймін. Егер сезім бір нәрсе болса, оны сезінетін адам басқа нәрсе болса, онда сезімге ұшыраған адамның қуанышы мен қайғысы басқа біреудің қуанышы мен қайғысына айналады. Мен олай демеймін. Осы екі екстремизмнен аулақ жүріп, Ақиқатқа жеткендер орта жолды үйретеді: "Білімсіздік – таңдаудың шарты". Содан кейін баяндамада Будда орта жолды үйретеді және тәуелді пайда болудың он екі элементін сипаттайды. Гетин ерте Буддизмде жеке сабақтастық сезімді құрайтын әртүрлі құбылыстардың себепті байланыста екендігі арқылы түсіндірілетінін айтады. Гетиннің айтуынша, бұл орталық ілім "тәуелді пайда болудың себепті байланысында өмір сүретін" тұлғаны көреді. Гетиннің соңғы ескертуі (290-б., 22-тармақ) SN 12.17-ге сілтеме жасайды. (Таниссаро 2005 қараңыз). Сондықтан, егер сіз адамда тұрақты және өзгермейтін нәрсе бар деп ойласаңыз, онда бұл мәңгілік, ал егер сіз бір адамның әртүрлі уақыттардағы арасында нақты байланыс жоқ деп ойласаңыз, онда бұл жоюшылық. Гетиннің айтуынша: "Егер біз оқиғалар арасында нақты байланыс жоқ деп есептесек, онда бұл жоюшылық, бірақ егер біз осы байланысты өзгермейтін өзіндік тұрғысынан түсінсек, онда бұл мәңгілік; орта жол – тек байланыс бар, тек тәуелді пайда болу бар".

Тхеравада буддизмі

Тхеравада буддалық дәстүрінде "Ортақ жол" термині 5 ғасырдағы пали тіліндегі түсіндірмелерде талқыланады. Самиутта Никаяның пали түсіндірмесінде былай делінген: Качканаготта суттасына қатысты, SN түсіндірмесі негізгі мәлімдемелерді былайша көрсетеді: Әлемнің пайда болуы: құрылымдар әлемінің пайда болуы. Әлемге қатысты жоқ болу туралы түсінік жоқ: осында пайда болуы мүмкін анигиляциялық көзқарас, құрылымдар әлемінде пайда болған және көрініс тапқан құбылыстарға қатысты, "Олар жоқ" деу арқылы туындамайды. Әлемнің тоқтауы: құрылымдардың ыдырауы (бханга). Дүниеге қатысты болмыс туралы түсінік жоқ: "Олар бар" деп, құрылымдар әлемінде пайда болған және көрініс тапқан құбылыстарға қатысты туындауы мүмкін мәңгілік көзқарас осында болмайды. Бұдан басқа, "әлемнің пайда болуы" – тікелей шарттылық (анулома паччаякара); "әлемнің тоқтауы" – кері шарттылық (патилома паччаякара). Палидің SN-ге арналған кіші түсіндірмесі былай дейді: Болмыс туралы түсінік – мәңгілік, өйткені ол бүкіл әлем (жеке өмір) мәңгілік деп санайды. Жоқ болу туралы түсінік – анигиляциялық, өйткені ол бүкіл әлем (мәңгілік) жоқ, бірақ тоқтатылған деп санайды. Ықпалды Тхеравадалық ілімдер жинағы Висуддхимаггада былай делінген: "Ортақ ілімнің" метафизикалық маңызы қазіргі Тхеравада буддистерімен әртүрлі түсіндіріледі. Бхикху Бодхи Качканаготта суттасына келесідей пікір айтады: Осы түсіндірмелерді ескере отырып, аттита мен наттита терминдерін "болу" және "болмау" деп аудару қателік болар еді, содан кейін Будда барлық онтологиялық ұғымдарды өздігінен жарамсыз деп қабылдамайды. Мысалы, Будданың SN 22:94-тегі сөздері, ол қажет болған кезде нақты онтологиялық мәнді мәлімдеме жасаудан тартынбағанын көрсетеді. Осы тармақта аттита мен наттита атти және натти етістіктерінен құрылған абстрактілік есімдер. Демек, олардағы метафизикалық болжамдар, бірақ олардың өзі емес, болмыс пен болмау туралы түсініктер қате. Аттита – абстрактіде болмыс ұғымы, бхава – үш әлемнің бірінде немесе басқасында нақты жеке өмір сүру. Бодхи сондай-ақ, асыл шәкірт өзінің жеке тұлғасын даналықпен ой жүгірту кезінде "бағлы құбылыстардың жай жиынтығы" болып табылады деп айтады. Качканаготта суттасы туралы Танисаро Бхиккху былай деп жазады: Бұл сутта сезімдер деректерінің пайда болуына немесе тоқталуына назар аудара отырып, адамның ақыл-ойының күйін сипаттайды. Мұндай күйдегі адам осы сезім деректеріне қатысты болмыс немесе жоқ болу туралы ойларды туғызатын қабылдау әдісінде ештеңе көрмейді. Алайда, адамдар әлемде пайда болатын немесе пайда болмайтын нәрселер туралы талқылауларда болғанда, Будда SN 22:94-те сипаттағандай, "болады" және "бола алмайды" деген терминдер оларға табиғи түрде келеді. Басқаша айтқанда, бұл сутта мен SN 22:94 әлемнің онтологиялық мәртебесі туралы әртүрлі мәлімдеме жасамайды. Олар жай ғана әлемге әр түрлі көзқараспен қараған кезде ойға келетін немесе келмейтін ұғымдардың түрлерін сипаттайды. Сол сияқты, Ажанс Амаро мен Пасанноның айтуынша, Качканаготта суттасы "философиялық ұстанымнан гөрі, медитация әдісін көбірек сипаттайды". Аджхандар одан әрі былай дейді: <blockquote>Соңғы үзіндіде берілген кеңес випассана (көрістік) медитация практикасына жақын: бұл, біріншіден, барлық тәжірибе үлгілерінің пайда болуын тыныш және мұқият бақылаудан тұрады. Екіншіден, ол барлық осындай үлгілерді аничча, дуккха, анатаның (тұрақсыздық, қанағаттанбаушылық және өзім емес) рефлексиялық линзасы арқылы көруді қамтиды. Соңында, үрдістің ең басты бөлігі – тәжірибеден бас тарту. Барлығы туындағанның толық қабылдануы және тәжірибелердің барлық үлгілері бірдей тәуелді, мәнсіз табиғаттың екендігі туралы ешқандай шатасу жоқ. Будданың "Даналық сутраларының кемелділігіне" негізделген мадхамика философиясын ұлы үндістандық ұстаз Нагарджуна айтқан. Кейіннен Арьядева, Буддапалита, Бхававивека және Чандракирти сияқты ұлы ұстаздар келді.

Буддапалита

Буддхапалитаның Муламадхьямакавриттисі – Нагарджунаның Муламадхьямакакарикасына түсініктеме. Ол Нагарджунаның еңбегін қарсыласының тезисінің қажетті, бірақ қаланбаған салдарына назар аудару арқылы түсіндіреді, өзінің ешқандай тезисін жақтамайды. Бұл тәсіл кейіннен Прасангика Мадхьямака деп белгілі болды.

Бхавивека

Бхавивека Буддапалитаның Мадхьямакаға қатысты ұстанымын сынады. Буддистік логик Дигнаганың ықпалымен ол Мадхьямака көзқарасын дәлелдейтін силлогизмдерді келтіру қажет деп ойлады. Бұл кейін Сватхантрика Мадхьямака деп белгілі болды.

Чандракирти

Чандракирти Буддхаплитаның ұстанымын қорғады және Бхавивеканың көзқарасын сынады. Чандракиртидің "Мадхьямакаватарасының" алтыншы тарауы, "Орта жолға ену", Нагарджунаның еңбегінің мағынасын, әсіресе Прасангика Мадхьямика тұрғысынан түсіндіреді.

Йогачара

Йогачара мектебі бос екендігін өмір сүрудің үш негізгі тәсілі немесе «үш табиғат» (свабхава) туралы орталық тұжырымы арқылы зерттейді. Йогачарада, өмір туралы жасаған қате түсініктердің (өз-өзі туралы идеялар және т.б.) түпкі негізі – паратантра свабхава, яғни дхармалардың тәуелді түрде пайда болуы немесе нәрселердің жасалуының себептік процесі. Махаянасамграха (2:25) бойынша, бұл негіз соңғы нақты (парамарта) негіз саналады. Дегенмен, бұл негіз бос, себебі осы себептік ағындағы оқиғалар өздігінен жоқ және тәуелді құбылыстар болып табылады. Йогачарада бос екендігі негізінен дуалдықтың болмауы ретінде түсініледі, бұл соңғы шындық өзін және басқасын (немесе «физикалық» және «физикалық емес», ішкі және сыртқы сияқты кез келген басқа ұғымдар) сияқты барлық дуалдықтардан асып түседі. Барлық екілік – бұл нақты емес суперпозиция, себебі ақыр соңында тек өзара байланысты психикалық оқиғалардың себептік ағыны бар. Шындығында, Мадхьямака философтары Асанга сияқты йогачарлар тарапынан нигилизмге ұшыраған (және осылайша орта жолдан тайып кеткен) деп сынға алынды. Асанга айтқандай: «Егер ештеңе нақты болмаса, онда ешқандай идеялар (праджняпти) болуы мүмкін емес. Мұндай көзқарас ұстанатын адам – нигилист». Йогачара позициясы – бар нәрсе бар, тәуелді пайда болудың бос және таза сана (праджняпти матра) ағыны. Бодхисаттвабхуми тек бос нәрсе болса ғана бос екендігі туралы айтудың логикалық екендігін көрсетеді. Дже Цонкхапаның (1357–1419) Мадхьямакасы бос екендігін «мұқтаж жоққа шығару» (мед дгаг) деп санайды, яғни барлық нәрсе, соның ішінде Буддалық және бос екендігінің өзі, бос деп айтылады. Бұл жоққа шығарудың нысаны – ішкі болмыс немесе ішкі табиғат. Сондықтан, осы жүйеде әлемнің дәстүрлі болуы жоққа шығарылмайды, тек ішкі табиғаттың эссенциалистік суперпозициясы ғана жоққа шығарылады.

Тендай

Тендай мектебінде Орта жол – барлық нәрсенің бос екендігі туралы тезис пен барлық нәрсенің құбылыстық жайлылығы туралы антитезистің синтезін білдіреді.

Чан буддизмі

Чан буддизмінде Орта жол – кез келген қарама-қарсылықтың екі шетін объективті шындық деп қабылдайтын, бір жақты көзқарас шеңберінен босатылуды білдіреді. «Платформа сутрасының» он бірінші тарауында Хуиненг Дхарманы үйрету бойынша нұсқаулар береді. Хуиненг сананың 36 негізгі қарама-қарсылығын тізбектеп, Жолдың екі шеттен де қалай азат екенін түсіндіреді.