Кіріспе
Буддистік ілім Орта жол (; ) және "Дхарманы ортадан үйрету" (маджхена дамма десети) – Дхарманың, яғни Будданың ілімінің екі маңызды тұжырымын атауға қолданылатын кең таралған буддистік терминдер. Бірінші тіркес ("патипада") – бұл экстремалды аскетизм мен сезімқұмарлыққа берілуден сақтайтын рухани тәжірибе. Бұл рухани жол Төрт негізгі нақылға негізделген сегіздік жол деп аталады, ол оянуға жетелейді. Екінші тұжырымдама Будданың Дхармасының (оқытуының) барлық нәрсенің мәнісі және жеке тұлғаның өзіндік ерекшелігі туралы мәселелерге қалай қарайтынын көрсетеді – ол мәңгілікке (немесе абсолютизмге) және жоққа шығаруға (нигилизмге) бой алмайды.
The Middle Way (; ) as well as "teaching the Dharma by the middle" (majjhena dhammaṃ deseti) are common Buddhist terms used to refer to two major aspects of the Dharma, that is, the teaching of the Buddha. The first phrasing (with "paṭipadā"), refers to a spiritual practice that steers clear of both extreme asceticism and sensual indulgence. This spiritual path is defined as the Noble Eightfold Path that leads to awakening. The second formulation refers to how the Buddha's Dharma (Teaching) approaches ontological issues of existence and personal identity by avoiding eternalism (or absolutism) and annihilationism (and nihilism).
Бұрынғы буддалық мәтіндер
Бұдданың ерте буддалық мәтіндерінде Ортаңғы жолдың екі жағы үйретілген. Ғалым Дэвид Калупахана оларды "философиялық" Ортаңғы жол және "практикалық" Ортаңғы жол деп сипаттайды. Ол оларды сәйкесінше Каччанаготта суттасы мен Дхаммачаккаппаваттана суттасындағы үйретімдермен байланыстырады.
Ортаңғы жол (маджхимапатипада)
Ерте Буддалық мәтіндерде «Орта жол» (Маджхимапатипада) термині Дхаммачаккаппаваттана суттасында (SN 56.11 және оның көптеген параллель мәтіндері) қолданылған, Буддалық дәстүр мұны Будданың оянуынан кейін айтқан алғашқы үйретімі деп есептейді. Самиутта Никая, 56:11. Осы суттада Будда сегіз жолды – сезімдік құштарлық пен өзін-өзі қиындыққа салудың екі шетінен аулақ болатын Орта жол деп сипаттайды. Ұқсас өткелдер басқа сутталарда да кездеседі, мысалы Аранавибхангасуттада (MN 139) (қытайша параллелі MA 169) және MN 3-де (қытайша параллельдері MA 88 және EA 18.3). Индолог Иоганнес Бронкхорст бұл жерде айтылған бірінші шектен шығу – «көзге жарасымды заттарға құштарлық» – нақты бір діни қозғалысқа немесе практикаға емес, қарапайым адамдардың іс-әрекеттеріне қатысты деген қорытындыға келді. Алайда, екінші шектен шығу діни мақсатқа жету үшін «өзін-өзі қиындыққа салуға берілген» аскеттерді болжайды. Буддалық мәтіндер джайни аскеттерін өзін-өзі қиындыққа салуды тәжірибелейтін (және сынға алатын) адамдар ретінде бейнелейді (Бронкхорст MN 14-ке сілтеме жасайды). Ерте Буддалық дереккөздер (мысалы, MN 36) Будданың оянудан бұрын осы аскетикалық тәжірибелерді орындағанын және олардың тиімді еместігіне көз жеткізіп, оларды қалай тастағанын көрсетеді. Осы шектен шығушы тәжірибелердің кейбіреулеріне «тыныссыз медитация» және дене әлсіреуіне әкелетін қатаң ораза, сондай-ақ тік тұрып, жатудан бас тарту арқылы дене қозғалысын толығымен тоқтату кіреді. Аңгуттара Никаядан (AN 3.156–162) бір сутта Орта жолмен қатар тағы екі «жол» – құмарлыққа берілу және өртетін жол туралы да сөз етеді. Құмарлыққа берілу – адам сезімдік ләззаттарда ешқандай жамандық жоқ деп ойлап, оларға толығымен берілген кезде болады. Ал өртетін жолға «денені қиындыққа салу мен азаптаудың көптеген жолдары» кіреді, оның ішінде жалаңаш жүру, әртүрлі тәсілдермен тамақ ішуді шектеу, әртүрлі дөңгелек киім кию, «шаштары мен сақалын жұлып алу», «үнемі тұрып, отырудан бас тарту», тізе бүгіп отыру және «құрақ төсеніште жату» жатады. Ал Орта жол – оянуға көмектесетін отыз жеті құралды тізімдеу арқылы сипатталған.
A similar passage occurs in other suttas such as Araṇavibhaṅgasutta (MN 139) with a Chinese parallel at MA 169 as well as in MN 3 (Chinese parallels at MA 88 and EA 18.3). Indologist Johannes Bronkhorst concludes that the first extreme mentioned here "indulgence in desirable sense objects" does not refer to a specific religious movement or practice, but to the actions of common people. However, the other extreme does presuppose ascetics who used "devotion to self mortification" to reach a religious goal. The Buddhist texts depict (and criticize) Jain ascetics as those who practice extreme self mortification (Bronkhorst cites MN 14). Early Buddhist sources (such as MN 36) also depict the Buddha practicing those ascetic practices before his awakening and how the Buddha abandoned them because they are not efficacious. Some of these extreme practices include a "meditation without breathing", and extreme fasting which leads to emaciation as well as the total suppression of bodily movement while standing and refusing to lie down. A sutta from the Anguttara Nikaya (AN 3.156–162) also discusses the middle path as well as two other "paths", the addicted practice and the scorching path, referring to the two extremes. The addicted path is described as when someone thinks that there is nothing wrong with sensual pleasures "so they throw themselves into sensual pleasures." Meanwhile, the scorching path includes numerous "ways of mortifying and tormenting the body" including going naked, restricting their food intake in various ways, wearing various kinds of rough clothing, "they tear out their hair and beard," "they constantly stand, refusing seats," they maintain the squatting posture, and "they lie on a mat of thorns". The middle path meanwhile is described by listing the thirty seven aids to awakening.
Ортаңғы тәлім (маджхена десана)
Качканаготта суттасы сияқты басқа ертедегі көздер де "Татхагата орта жолмен үйретеді" (маджхена татагато дхаммам десети) деп айтады, бұл көбінесе тәуелді пайда болу туралы ілімді мәңгілік пен жойылушылықтың екстремизмдері, сондай-ақ болу мен болмаудың екстремизмдері арасындағы көзқарас ретінде түсіндіріледі. Мәңгілік (сассатавада) – бұл "жеке немесе жалпы, жойылмас және мәңгілік өзіндік" бар деген көзқарас. Бұл сондай-ақ әлемді тұрақты зат немесе тұлға, Құдай немесе басқа да мәңгілік метафизикалық Абсолют сияқты ұстайды деген идеяны білдіре алады. Бұл көзқарастың басты мәселесі – ол бес жиынтыққа құмарлық тудырады, олар тұрақсыз және өзіндік жоқ. Жоюшылық (уччедавада) – адам өлімнен кейін толығымен жойылады және ештеңе сақталмайды деген идея. Бұл көзқарастың басты мәселесі – ол нигилизмге, әсіресе этикалық нигилизмге әкеледі. Бодхи айтуынша, осы екі екстремизмнен аулақ жүріп, тәуелді пайда болу "болудың метафизикалық өзіндігі жоқ, бірақ оны қолдаушы себептер әсерлі болғанша, туылғаннан туылғанға дейін жалғасатын шартты құбылыстардың ағынынан тұрады". Качкана, бұл әлем көбінесе болу мен болмаудың екіұшты түсінігіне негізделген. Бірақ, егер сіз әлемнің шығу тегін дұрыс түсінген болсаңыз, онда әлемге қатысты болмау туралы түсінік болмайды. Әлемнің тоқтауын дұрыс түсінген кезде, әлемге қатысты болу туралы түсінік болмайды. Әлемде адамдар көбінесе тартылыс, құмарлық және талаппен өмір сүреді. Бірақ, егер сіз осы тартылыс, құмарлық, ойға бекініп қалу, талап және жатқан бейімділік туралы ойланғанда, "мен" деген түсінікке тартылып, құмарланып, берілмесеңіз, сізде күмәнсіздік немесе белгісіздік болмайды, пайда болған нәрсе – азаптың пайда болуы, ал тоқтаған нәрсе – азаптың тоқтауы. Бұл туралы біліміңіз басқалардан тәуелсіз. Дұрыс көзқарас осылай анықталады. "Барлығы бар" – бұл бір екстремизм. "Барлығы жоқ" – бұл екінші екстремизм. Осы екі екстремизмнен аулақ жүріп, Ақиқатқа жеткендер орта жолды үйретеді: "Білімсіздік – таңдаудың шарты. Таңдау – сананың шарты. [басқа 12 элементтің тәуелділіктері жалғасады]". SN 12.47-де де ұқсас үзінді бар. Дэвид Калупахана айтуынша, "болу" (аттита) және "болмау" (наттита) терминдері екі абсолютистік теорияға (сол кездегі үнді философиясында кең таралған) қатысты: Упанишадтарда кездесетін тұрақты болу туралы ілім және материалистік Карвака мектебінің өлімде болмау туралы ілімі. "Бұл дұрыс сұрақ емес", – деп жауап берді. "Айтсаңыз, "Қандай қартаю мен өлім, кім үшін бұл қартаю мен өлім?" немесе "Қартаю мен өлім – бір нәрсе, ал қартаю мен өлімге ұшыраған адам – басқа нәрсе" десеңіз, екеуі де мәні жағынан бірдей; олар тек сөз тіркесімен ғана ерекшеленеді. Егер "жан мен дене бір-ақ нәрсе" деген көзқарас болса, онда қасиетті өмір сүру жоқ; ал егер "жан мен дене әртүрлі" деген көзқарас болса, онда қасиетті өмір сүру жоқ. Осы екстремизмдерге бой алмай, Татхагата Дхамманы орта жолмен үйретеді: "Туылу – қартаю мен өлімнің шарты". Тағы бір үзінді, орталық ілімге қатысты жеке сәйкестікті талқылайтын, Аньятарабрахманасуттада (SN 12.46, SA 300-де қытайша параллельмен) кездеседі. Бұл сутта жеке тұлға мен кармаға қатысты тағы екі екстремизм бар: "Кімде-кім іс жасаса, соның салдарын көреді – бұл бір екстремизм". "Бір адам іс-әрекет жасайды, ал екіншісі оның нәтижесін көреді – бұл екінші екстремизм". Тимбарукасутта да мінез-құлыққа қатысты екі екстремизмді сипаттайды: "Егер сезім мен оны сезінетін адам бір нәрсе деп ойласаңыз, онда өмірдің басынан бері қуаныш пен қайғы өзінен-өзі пайда болады. Мен олай демеймін. Егер сезім бір нәрсе болса, оны сезінетін адам басқа нәрсе болса, онда сезімге ұшыраған адамның қуанышы мен қайғысы басқа біреудің қуанышы мен қайғысына айналады. Мен олай демеймін. Осы екі екстремизмнен аулақ жүріп, Ақиқатқа жеткендер орта жолды үйретеді: "Білімсіздік – таңдаудың шарты". Содан кейін баяндамада Будда орта жолды үйретеді және тәуелді пайда болудың он екі элементін сипаттайды. Гетин ерте Буддизмде жеке сабақтастық сезімді құрайтын әртүрлі құбылыстардың себепті байланыста екендігі арқылы түсіндірілетінін айтады. Гетиннің айтуынша, бұл орталық ілім "тәуелді пайда болудың себепті байланысында өмір сүретін" тұлғаны көреді. Гетиннің соңғы ескертуі (290-б., 22-тармақ) SN 12.17-ге сілтеме жасайды. (Таниссаро 2005 қараңыз). Сондықтан, егер сіз адамда тұрақты және өзгермейтін нәрсе бар деп ойласаңыз, онда бұл мәңгілік, ал егер сіз бір адамның әртүрлі уақыттардағы арасында нақты байланыс жоқ деп ойласаңыз, онда бұл жоюшылық. Гетиннің айтуынша: "Егер біз оқиғалар арасында нақты байланыс жоқ деп есептесек, онда бұл жоюшылық, бірақ егер біз осы байланысты өзгермейтін өзіндік тұрғысынан түсінсек, онда бұл мәңгілік; орта жол – тек байланыс бар, тек тәуелді пайда болу бар".
A similar passage is also found in SN 12.47. According to David Kalupahana, the terms "existence" (atthitā) and "non existence" (natthitā) are referring to two absolutist theories (which were common in Indian philosophy at the time): the doctrine of permanent existence found in the Upanishads and the doctrine of non existence (at death) of the materialist Carvaka school. "Not a valid question," the Blessed One replied. "Bhikkhu, whether one says, 'What now is aging and death, and for whom is there this aging and death?' or whether one says, 'Aging and death is one thing, the one for whom there is this aging and death is another'—both these assertions are identical in meaning; they differ only in the phrasing. If there is the view, 'The soul and the body are the same,' there is no living of the holy life; and if there is the view, 'The soul is one thing, the body is another,' there is no living of the holy life. Without veering towards either of these extremes, the Tathagata teaches the Dhamma by the middle: 'With birth as condition, aging and death. '"Another passage which discusses personal identity with regard to the middle teaching is found in the Aññatarabrāhmaṇasutta (SN 12.46, with a Chinese parallel at SA 300). This sutta outlines two further extreme views with regards to personal identity and karma:
"'The person who does the deed experiences the result': this is one extreme." "'One person does the deed and another experiences the result': this is the second extreme. The Timbarukasutta outlines a similar set of two extremes regarding personality:"Suppose that the feeling and the one who feels it are the same thing. Then for one who has existed since the beginning, pleasure and pain is made by oneself. I don't say this. Suppose that the feeling is one thing and the one who feels it is another. Then for one stricken by feeling, pleasure and pain is made by another. I don't say this. Avoiding these two extremes, the Realized One teaches by the middle way: 'Ignorance is a condition for choices. The discourse then states that the Buddha teaches by the middle and outlines the twelve elements of dependent origination. Gethin states that for early Buddhism, personal continuity is explained through the particular way that the various phenomena which make up a sentient being are causally connected.143 According to Gethin, this middle teaching "sees a 'person' as subsisting in the causal connectedness of dependent arising". Gethin's endnote (p. 290, n. 22) then references SN 12.17. See Thanissaro 2005) Therefore, thinking that there is something unchanging and constant in a person is eternalistic, while thinking that there is no real connection between the same person at different points in time is annihilationist. As Gethin writes: <blockquote>
In other words, if we deny that there is a real connectedness between events this is annihilationism, but if we understand that connectedness in terms of an unchanging self this is eternalism; the middle way is that there is only the connectedness, there is only dependent arising.
Тхеравада буддизмі
Тхеравада буддалық дәстүрінде "Ортақ жол" термині 5 ғасырдағы пали тіліндегі түсіндірмелерде талқыланады. Самиутта Никаяның пали түсіндірмесінде былай делінген: Качканаготта суттасына қатысты, SN түсіндірмесі негізгі мәлімдемелерді былайша көрсетеді: Әлемнің пайда болуы: құрылымдар әлемінің пайда болуы. Әлемге қатысты жоқ болу туралы түсінік жоқ: осында пайда болуы мүмкін анигиляциялық көзқарас, құрылымдар әлемінде пайда болған және көрініс тапқан құбылыстарға қатысты, "Олар жоқ" деу арқылы туындамайды. Әлемнің тоқтауы: құрылымдардың ыдырауы (бханга). Дүниеге қатысты болмыс туралы түсінік жоқ: "Олар бар" деп, құрылымдар әлемінде пайда болған және көрініс тапқан құбылыстарға қатысты туындауы мүмкін мәңгілік көзқарас осында болмайды. Бұдан басқа, "әлемнің пайда болуы" – тікелей шарттылық (анулома паччаякара); "әлемнің тоқтауы" – кері шарттылық (патилома паччаякара). Палидің SN-ге арналған кіші түсіндірмесі былай дейді: Болмыс туралы түсінік – мәңгілік, өйткені ол бүкіл әлем (жеке өмір) мәңгілік деп санайды. Жоқ болу туралы түсінік – анигиляциялық, өйткені ол бүкіл әлем (мәңгілік) жоқ, бірақ тоқтатылған деп санайды. Ықпалды Тхеравадалық ілімдер жинағы Висуддхимаггада былай делінген: "Ортақ ілімнің" метафизикалық маңызы қазіргі Тхеравада буддистерімен әртүрлі түсіндіріледі. Бхикху Бодхи Качканаготта суттасына келесідей пікір айтады: Осы түсіндірмелерді ескере отырып, аттита мен наттита терминдерін "болу" және "болмау" деп аудару қателік болар еді, содан кейін Будда барлық онтологиялық ұғымдарды өздігінен жарамсыз деп қабылдамайды. Мысалы, Будданың SN 22:94-тегі сөздері, ол қажет болған кезде нақты онтологиялық мәнді мәлімдеме жасаудан тартынбағанын көрсетеді. Осы тармақта аттита мен наттита атти және натти етістіктерінен құрылған абстрактілік есімдер. Демек, олардағы метафизикалық болжамдар, бірақ олардың өзі емес, болмыс пен болмау туралы түсініктер қате. Аттита – абстрактіде болмыс ұғымы, бхава – үш әлемнің бірінде немесе басқасында нақты жеке өмір сүру. Бодхи сондай-ақ, асыл шәкірт өзінің жеке тұлғасын даналықпен ой жүгірту кезінде "бағлы құбылыстардың жай жиынтығы" болып табылады деп айтады. Качканаготта суттасы туралы Танисаро Бхиккху былай деп жазады: Бұл сутта сезімдер деректерінің пайда болуына немесе тоқталуына назар аудара отырып, адамның ақыл-ойының күйін сипаттайды. Мұндай күйдегі адам осы сезім деректеріне қатысты болмыс немесе жоқ болу туралы ойларды туғызатын қабылдау әдісінде ештеңе көрмейді. Алайда, адамдар әлемде пайда болатын немесе пайда болмайтын нәрселер туралы талқылауларда болғанда, Будда SN 22:94-те сипаттағандай, "болады" және "бола алмайды" деген терминдер оларға табиғи түрде келеді. Басқаша айтқанда, бұл сутта мен SN 22:94 әлемнің онтологиялық мәртебесі туралы әртүрлі мәлімдеме жасамайды. Олар жай ғана әлемге әр түрлі көзқараспен қараған кезде ойға келетін немесе келмейтін ұғымдардың түрлерін сипаттайды. Сол сияқты, Ажанс Амаро мен Пасанноның айтуынша, Качканаготта суттасы "философиялық ұстанымнан гөрі, медитация әдісін көбірек сипаттайды". Аджхандар одан әрі былай дейді: <blockquote>Соңғы үзіндіде берілген кеңес випассана (көрістік) медитация практикасына жақын: бұл, біріншіден, барлық тәжірибе үлгілерінің пайда болуын тыныш және мұқият бақылаудан тұрады. Екіншіден, ол барлық осындай үлгілерді аничча, дуккха, анатаның (тұрақсыздық, қанағаттанбаушылық және өзім емес) рефлексиялық линзасы арқылы көруді қамтиды. Соңында, үрдістің ең басты бөлігі – тәжірибеден бас тарту. Барлығы туындағанның толық қабылдануы және тәжірибелердің барлық үлгілері бірдей тәуелді, мәнсіз табиғаттың екендігі туралы ешқандай шатасу жоқ. Будданың "Даналық сутраларының кемелділігіне" негізделген мадхамика философиясын ұлы үндістандық ұстаз Нагарджуна айтқан. Кейіннен Арьядева, Буддапалита, Бхававивека және Чандракирти сияқты ұлы ұстаздар келді.
Regarding the Kaccānagotta sutta, the SN commentary glosses the key statements as follows: The origin of the world: the production of the world of formations. There is no notion of nonexistence in regard to the world: there does not occur in him the annihilationist view that might arise in regard to phenomena produced and made manifest in the world of formations, holding "They do not exist." The cessation of the world: the dissolution (bhanga) of formations. There is no notion of existence in regard to the world: There does not occur in him the eternalist view which might arise in regard to phenomena produced and made manifest in the world of formations, holding "They exist." Further, "the origin of the world" is direct order conditionality (anuloma paccayākāra); "the cessation of the world," reverse order conditionality (patiloma paccayākāra). The Pali sub commentary to the SN states:The notion of existence is eternalism because it maintains that the entire world (of personal existence) exists forever. The notion of nonexistence is annihilationism because it maintains that the entire world does not exist (forever) but is cut off. The influential Theravāda doctrinal compendium called the Visuddhimagga states:
The metaphysical import of the "middle teaching" is interpreted in different ways by modern Theravada Buddhists. Bhikkhu Bodhi comments on the Kaccānagotta sutta as follows: In view of these explanations it would be misleading to translate the two terms, atthita and natthita, simply as "existence" and "nonexistence" and then to maintain (as is sometimes done) that the Buddha rejects all ontological notions as inherently invalid. The Buddha's utterances at [SN] 22:94, for example, show that he did not hesitate to make pronouncements with a clear ontological import when they were called for. In the present passage atthita and natthita are abstract nouns formed from the verbs atthi and natthi. It is thus the metaphysical assumptions implicit in such abstractions that are at fault, not the ascriptions of existence and nonexistence themselves While atthita is the notion of existence in the abstract, bhava is concrete individual existence in one or another of the three realms. Bodhi also argues that what the noble disciple does see when reflecting on his personality with wisdom is "a mere assemblage of conditioned phenomena arising and passing away through the conditioning process governed by dependent origination." Regarding the Kaccānagotta sutta, Thanissaro Bhikkhu writes:this sutta is describing the state of mind of a person focusing on the origination or cessation of the data of the senses. A person in that state of mind would see nothing in that mode of perception that would give rise to thoughts of existence or non existence with regard to those sense data. However, when people are engaging in discussions about things that do or do not appear in the world—as the Buddha is describing in SN 22:94—then the terms "exist" and "do not exist" would naturally occur to them. In other words, this sutta and SN 22:94 are not making different claims about the ontological status of the world. They are simply describing the types of concepts that do or don't occur to the mind when regarding the world in different ways. Similarly, according to Ajahns Amaro and Pasanno, the Kaccānagotta sutta "more describes a method of meditation practice than merely another philosophical position". The Ajahns further state that:<blockquote>The advice given in the last passage closely matches the practice of vipassana (insight) meditation: this consists of, firstly, the calm and attentive observation of the arising of all patterns of experience. Secondly, it involves the seeing of all such patterns through the reflective lens of anicca dukkha anatta (impermanence, unsatisfactoriness, and not self). Lastly, in the culmination of the process, there is the remainderless relinquishment of all experience. There is a complete acceptance of all that arises and no confusion about the fact that all patterns of experience are of the same dependent, insubstantial nature. Madhyamika philosophy, based on the Buddha's Perfection of Wisdom Sutras, was set forth by the great Indian master Nagarjuna. He was later followed by great masters such as Aryadeva, Buddhapalita, Bhavaviveka and Chandrakirti.
Буддапалита
Буддхапалитаның Муламадхьямакавриттисі – Нагарджунаның Муламадхьямакакарикасына түсініктеме. Ол Нагарджунаның еңбегін қарсыласының тезисінің қажетті, бірақ қаланбаған салдарына назар аудару арқылы түсіндіреді, өзінің ешқандай тезисін жақтамайды. Бұл тәсіл кейіннен Прасангика Мадхьямака деп белгілі болды.
Бхавивека
Бхавивека Буддапалитаның Мадхьямакаға қатысты ұстанымын сынады. Буддистік логик Дигнаганың ықпалымен ол Мадхьямака көзқарасын дәлелдейтін силлогизмдерді келтіру қажет деп ойлады. Бұл кейін Сватхантрика Мадхьямака деп белгілі болды.
Чандракирти
Чандракирти Буддхаплитаның ұстанымын қорғады және Бхавивеканың көзқарасын сынады. Чандракиртидің "Мадхьямакаватарасының" алтыншы тарауы, "Орта жолға ену", Нагарджунаның еңбегінің мағынасын, әсіресе Прасангика Мадхьямика тұрғысынан түсіндіреді.
Йогачара
Йогачара мектебі бос екендігін өмір сүрудің үш негізгі тәсілі немесе «үш табиғат» (свабхава) туралы орталық тұжырымы арқылы зерттейді. Йогачарада, өмір туралы жасаған қате түсініктердің (өз-өзі туралы идеялар және т.б.) түпкі негізі – паратантра свабхава, яғни дхармалардың тәуелді түрде пайда болуы немесе нәрселердің жасалуының себептік процесі. Махаянасамграха (2:25) бойынша, бұл негіз соңғы нақты (парамарта) негіз саналады. Дегенмен, бұл негіз бос, себебі осы себептік ағындағы оқиғалар өздігінен жоқ және тәуелді құбылыстар болып табылады. Йогачарада бос екендігі негізінен дуалдықтың болмауы ретінде түсініледі, бұл соңғы шындық өзін және басқасын (немесе «физикалық» және «физикалық емес», ішкі және сыртқы сияқты кез келген басқа ұғымдар) сияқты барлық дуалдықтардан асып түседі. Барлық екілік – бұл нақты емес суперпозиция, себебі ақыр соңында тек өзара байланысты психикалық оқиғалардың себептік ағыны бар. Шындығында, Мадхьямака философтары Асанга сияқты йогачарлар тарапынан нигилизмге ұшыраған (және осылайша орта жолдан тайып кеткен) деп сынға алынды. Асанга айтқандай: «Егер ештеңе нақты болмаса, онда ешқандай идеялар (праджняпти) болуы мүмкін емес. Мұндай көзқарас ұстанатын адам – нигилист». Йогачара позициясы – бар нәрсе бар, тәуелді пайда болудың бос және таза сана (праджняпти матра) ағыны. Бодхисаттвабхуми тек бос нәрсе болса ғана бос екендігі туралы айтудың логикалық екендігін көрсетеді. Дже Цонкхапаның (1357–1419) Мадхьямакасы бос екендігін «мұқтаж жоққа шығару» (мед дгаг) деп санайды, яғни барлық нәрсе, соның ішінде Буддалық және бос екендігінің өзі, бос деп айтылады. Бұл жоққа шығарудың нысаны – ішкі болмыс немесе ішкі табиғат. Сондықтан, осы жүйеде әлемнің дәстүрлі болуы жоққа шығарылмайды, тек ішкі табиғаттың эссенциалистік суперпозициясы ғана жоққа шығарылады.
Тендай
Тендай мектебінде Орта жол – барлық нәрсенің бос екендігі туралы тезис пен барлық нәрсенің құбылыстық жайлылығы туралы антитезистің синтезін білдіреді.
Чан буддизмі
Чан буддизмінде Орта жол – кез келген қарама-қарсылықтың екі шетін объективті шындық деп қабылдайтын, бір жақты көзқарас шеңберінен босатылуды білдіреді. «Платформа сутрасының» он бірінші тарауында Хуиненг Дхарманы үйрету бойынша нұсқаулар береді. Хуиненг сананың 36 негізгі қарама-қарсылығын тізбектеп, Жолдың екі шеттен де қалай азат екенін түсіндіреді.