Кіріспе
Алгонкиан тілі
Шайен тілі (Tsėhesenėstsestȯtse, ) (бейресми жазылуы Tsisinstsistots) – АҚШ-тағы қазіргі Монтана және Оклахома штаттарында негізінен таралған шайен халқының сөйлейтін ежелгі американ тілі. Ол алгонкиан тілдер отбасының бір бөлігі. Барлық алгонкиан тілдері сияқты, оның күрделі агглютинативті полисинтетикалық морфологиясы бар. Бұл тіл екі штаттың да әртүрлі деңгейде жоғалу қаупінде тұр.
Жіктеу
Шайен – алгонкиан тілдерінің бірі, ал ол алгин тілдерінің кіші тобы. Нақтырақ айтқанда, ол жазықтық алгонкиан тілі. Дегенмен, жазықтық алгонкиан тілдері (Арапахо және Блэкфут тілдерін де қамтиды) генетикалық емес, географиялық жағынан ұқсас тілдердің тобы болып табылады.
Географиялық таралуы
Шейен тілі Монтана және Оклахома штаттарындағы Солтүстік Шейен үнді резервациясында қолданылады. 2013 жылдың наурыз айында Солтүстік Шейен үнді резервациясында шамамен 10 050 тіркелген тайпа мүшесі болды, олардың шамамен 4 939-ы резервацияда тұрды; бес жасқа толған халықтың бесіден бірінен астам бөлігі ағылшын тілінен өзге тілде сөйлейді.
Ағымдағы жағдай
Шейен тілі ЮНЕСКО бойынша Монтана штатында "қатты қорқауға түскен" және Оклахома штатында "өте қатты қорқауға түскен" деп есептеледі. Монтанада 2012 жылы ЮНЕСКО мәліметтеріне сәйкес, шамамен 1700 адам сөйлеген. 2021 жылы бұл көрсеткіш шамамен 300 қарт адамға дейін төмендеді. 2021 жылы Оклахома штатында 20-дан кем қарт адам сөйлеген. АҚШ-тың басқа штаттарындағы Шейен тілінің жағдайы туралы қазіргі уақытта мәлімет жоқ. 2017 жылғы "Жауыздар" фильмінде Солтүстік Шейен тілінде кең көлемде диалогтар қолданылған. Фильмнің түзушілері тіл мен мәдениет саласындағы сарапшыларды шақырып, фильмнің шынайы болуын қамтамасыз етті.
Қайта жаңғырту және білім беру
1997 жылы Chief Dull Knife колледжінің Мәдени істер бөлімі Түпкілікті американдықтар әкімшілігіне шамамен 50 000 доллар көлемінде тілді сақтау жоспарын жасауға арналған грант беру үшін өтініш білдірді. Бұл бөлім бұл қаражатты Солтүстік Шайен резервациясында Шайен тілінің қолданылу деңгейін бағалау үшін пайдаланғысы келді. Содан кейін, бөлім жиналған мәліметтерді ұзақ мерзімді қоғамдық тілдік мақсаттарды белгілеу және Chief Dull Knife колледжін Шайен тілі орталығы мен оқу бағдарламасын іске асыруға дайындау үшін қолдануды жоспарлады. 2015 жылы Chief Dull Knife колледжі 18-ші жылдық Тілге батыру лагерін ұйымдастырды. Бұл шара екі апталық сессияға бөлінді, мақсаты – жас ұрпақты ата-баба тілімен таныстыру. Бірінші сессия 5–10 жастағы балаларды оқытуға, ал екінші сессия 11–18 жастағы жасөсперімдерді оқытуға бағытталды. Шайен тіліндегі білікті оқытушылар күн сайын сабақтар өткізді. Нәтижесінде, лагерь кедей резервациядағы тілді жетік білетін сөйлеушілерге шамамен он уақытша жұмыс орны ұсынды. Монтана штаты Монтана тайпаларының тілдерін сақтауын қолдайтын заң қабылдады. Шайен тілі сабақтары Монтана штатының Ламм-Дир қаласындағы Chief Dull Knife колледжінде, Оңтүстік-Батыс Оклахома мемлекеттік университетінде және Оклахома штатының Уатонга қаласындағы Уатонга орта мектебінде қолжетімді. Шайен халқы өз тілін жаңғырту үшін, оның өмірлік маңыздылығын сақтауға бағытталған кешенді тәсілдерді де қолданып келеді. Бұл, Шайен тілінің ойындармен, қолөнермен және рәсімдермен байланысты екенін мойындау арқылы жүзеге асырылады, олар жастар мен қоғамдық бағдарламаларға енгізілген. Көбінесе тіл үйлерде оқытылмайды, сондықтан тек грамматиканы оқытудың орнына, кешенді тәсілдер жаңа тіл үйренушілердің назарын аударады, жаңа буынды тәрбиелейді және тіл мен мәдениеттің жоғалуына қарсы тұрады.
Орфографиялық
14 әріптен тұратын шайен орфографиясы таза фонемиялық жүйе де емес, фонетикалық транскрипция да емес; лингвист Уэйн Леманның айтуынша, ол "айтылу орфографиясы". Яғни, бұл дұрыс айтылуға көмектесу үшін жасалған қолдануға ыңғайлы әріптер жиынтығы. Кейбір аллофондық варианттар, мысалы, үнсіз дауыстылар көрсетілген. дыбысын көрсетеді, ал дыбысын көрсетеді.
Дауысты
Шайен тілінде 13 дыбысқа сәйкес 14 орфографиялық әріп бар. «x» әрпі орфографиялық жазуда қолданылады, бірақ ол дыбыс емес. Бұл санауға дауысты әріптердің үстіне нүкте қойылып жазылатын аллофоникалық девойсинг нәтижелері кірмейді. Девойсинг сөздің немесе тіркестің соңғы дауысының соңғы әрпінде кездеседі, сонымен қатар сөздің алдынан екінші және үшінші әрпінде де болуы мүмкін. Жоғары емес дыбыстар және әдетте «h» әрпінен бұрын келіп, содан кейін келетін консонанттармен бірігіп девойсингке ұшырайды. Дыбыстық жағынан алғанда, дауыссыз дыбыс алдындағы дауыстыға сіңіріледі. Мысалдар төменде келтірілген.
Қосындыны бұру
"Ол ішіп жатыр" деген сөз. Дауыссыз дыбыс алдында дауыссызға айналады.
Биіктігі мен дыбыс реті
Шайен тілінде дыбыс биіктігін пайдалануды реттейтін бірнеше ереже бар. Дыбыс биіктігі ˊ = жоғары, белгісіз = төмен, ˉ = орташа және ˆ = көтеріңкі болуы мүмкін. Лингвист Уэйн Леманның сөзіне сәйкес, кейбір зерттеулер Шайен тілінде дыбыс биіктігінен тәуелсіз стресс жүйесі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Егер осылай болса, онда Шайен тілінің просодиясында стресс жүйесінің рөлі өте шала. Оның дыбыс биіктігінен айырмашылығы, грамматикалық немесе лексикалық функциясы болмайды.
Алгонкиан тілінің мұрыннан тыс рефлекстері
Тілші Пол Проулкстің зерттеулері шайен тілінде осы өзгерістердің қалай пайда болатынын түсіндіреді: "Біріншіден, *n және *h дыбыстары жоғалады, ал қалған барлық дауыссыз дыбыстар *k алдында глоттистік тоқтау (glottal catch) тудырады. *k дыбысы сөздің соңғы буыны болмаса, жоғалады. Содан кейін, глоттистік тоқтаудың алдында қалған *k дыбысына қосымша элемент қосылады: шайен тілінің негізгі диалектісінен шыққан сөздерде екіншілік h (e дыбысынан кейін š), ал Сутайо (Со'таа'е) диалектісінен шыққан сөздерде дауыс. Соңғы диалектте *k дыбысы сөздің соңғы буынында (кейбір соңғы буындар жоғалғаннан кейін) глоттистік тоқтауқа айналады, ал басқа жерлерде жоғалып, дауыс дыбысын қалдырады. Сутайо тіліндегі k дыбыстарының тізбектерінің барлығы глоттистік тоқтауға дейін қысқартылады."
Грамматика
Шайен – морфологиялық жағынан полисинтетикалық тіл, күрделі, агглютинациялық етістік жүйесімен және салыстырмалы түрде қарапайым есім құрылымымен ерекшеленеді. Көптеген шайен тіліндегі етістіктер сөйлемде жеке тұрып, толық ағылшын сөйлемдерімен аударылуы мүмкін. Етістік құрылымынан басқа, шайен тілі алгонкин тілдеріне тән бірнеше грамматикалық ерекшеліктерге ие, олардың ішінде жанды/жансыз есімдерді жіктеу жүйесі, үшінші жақтағы айқындалғандық және бірінші жақ көпше түріндегі қатысушылықтың ажыратылуы бар.
Тәртіп пен режим
Барлық алгонкин тілдері сияқты, шайен тілінде де жоғары дамыған модальдық парадигма кездеседі. Алгонкин тілдерін зерттеушілер дәстүрлі түрде осы тілдердегі етістіктердің өзгерісін үш "дәрежеге" бөліп сипаттайды, әр дәреже өз кезегінде "түрлер" сериясына бөлінеді, олардың әрқайсысы модальдық мағынаның белгілі бір аспектісін көрсетеді. Төмендегі кестелерде Leman (2011) және Mithun (1999) еңбектеріне сүйене отырып, әр түрдегі әр дәрежедегі етістік формаларының мысалдары келтірілген.
Жоқ ету
Етістіктер жіктеуші жұрнағынан кейін бірден sâa жұрнағын қосу арқылы жоққа шығарылады. Бұл морфема жіктеуші жұрнақ болмаған жағдайда, яғни бұйрық райда және кейбір болашақ шақ құрылымдарында, sáa-ға айналады.
Есімдіктер
Есімдер жандылық белгісіне қарай жіктеледі. Олар грамматикалық санға (жекеше және көпше) сәйкес өзгереді, бірақ тектік немесе анықтық белгісі бойынша ерекшеленбейді.
Аударма тарихы
Шайен тіліндегі алғашқы зерттеулерді 1916 жылдан бастап Монтана штатының Лам-Дир қаласындағы меннонит миссионері Родольф Чарльз Петтер жүргізді. Петтер 1915 жылы шайен тілінің үлкен сөздігін жариялады.
Қазіргі аудармалар
Қазіргі уақытта кез келген тілден шайен тіліне дереу аударма жасауға мүмкіндік беретін көптеген онлайн ресурстар бар. Онлайн сөздіктердің тізімі, айтылу бойынша нұсқаулықтар, сөздіктер және тағы да басқалары қол жетімді. Осы ресурстармен қатар, тілдің тарихына қатысты көптеген кітаптар жарық көрді, олар оның грамматикасын да түсіндіреді. Бұл ресурстарды интернеттен немесе осы басылған кітаптарды сақтайтын кітапханалардан табуға болады. Шайен тілінің онлайн сөздігінің ең соңғы нұсқасы cheyennelanguage.org сайтында қолжетімді.