Кіріспе

Джордж Генри Борроу (5 шілде 1803 – 26 шілде 1881) – ағылшын ойыншыл және саяхатшы, Еуропадағы жеке тәжірибелеріне негізделген романдар мен саяхаттар авторы. Оның саяхаттары оған Еуропадағы рома халқымен жақын байланыс орнатуға мүмкіндік берді, олар оның шығармаларында маңызды орын алады. Оның ең белгілі кітаптары – "Испаниядағы Киелі кітап", "Лавенгро" және "Ромдық жүгері" романдары, ол ағылшын романыштарымен (цыгандармен) өткізген уақытына арналған.

Ерте өмір

Бороу Норфолк графтығының Шығыс Дерехам қаласында, армияға рекруттер жинау офицері Томас Бороудың (1758–1824) және фермер қызы Энн Перфременттің (1772–1858) ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі, Батыс Норфолк ополчениесінің лейтенанты, 1811 жылдың шілдесінен 1813 жылдың сәуіріне дейін Норман Кростағы соғыс тұтқындары лагерінде орналасқан, ал Джордж тоғызыншы және оныншы жастарын сол жердегі казармаларда өткізді. Ол Эдинбург Корольдік жоғары мектебінде және Норвич грамматикалық мектебінде білім алды. Бороу құқық тағылымдады, бірақ тілдер мен әдебиет оның басты қызығушылығына айналды. 1825 жылы ол алғашқы үлкен еуропалық саяхатын бастады, Франция мен Германияда серуендеді. Келесі бірнеше жылда ол Ресейге, Португалияға, Испанияға және Мароккоға сапар шекті, барған елдердің халқымен және тілдерімен танысты. 1840 жылдың 23 сәуірінде үйленгеннен кейін,

Ерте мансап

Бороудың жастық шағындағы тілдік қабілеттері оны Норвич қаласында туған ғалым Уильям Тейлордың шәкірті етті, оны ол өзінің автобиографиялық романы «Лавенгро» (1851) да неміс романтикалық әдебиетінің жақтаушысы ретінде бейнеледі. Ол 30 жыл бұрынғы Норвичтегі жастығын еске түсіріп, қарт (Тейлор) пен жас (Бороу) кісілер неміс әдебиетінің, соның ішінде Иоганн Вольфганг фон Гётенің «Жас Вертердің қасіреті» шығармасының артықшылықтарын талқылап отырғанын суреттейді. Тейлор «Жас Вертердің қасіреті» мен оның авторына құмар емес екенін мойындады, бірақ: «Неміс болу – жақсы, себебі немістер әлемдегі ең философиялық халық», – деді. Тейлордың ынталандыруымен Бороу өзінің алғашқы аудармасын жасады – Фридрих Максимилиан Клингердің «Фауст» аңызын «Фауст, оның өмірі, өлімі және тозаққа түсуі» деп атап, 1791 жылы Санкт-Петербургте жариялады. Аудармасында Бороу бір қаланың атын өзгертті, соның салдарынан аңыздың бір бөлігі мынадай оқылды:

Олар сол жердің халқын соншалықты жаман үлгімен жасап, олардың келбеті мен сыртқы пішіні соншалықты нашар болғандықтан, шайтан оларға тең келгенін ешқашан көрмегенін айтты, тек жексенбілік киімдерін кигенде Норвич деп аталатын ағылшын қаласының тұрғындары ғана оларға ұқсас екенін мойындады. Норвич қоғамын осылай қынжырлағандықтан, Норвич қалалық кітапханасы оның алғашқы басылымын өртеді.

Ресейлік сапар

Жаңа тілдерді меңгеруге бейім лингвист ретінде Бороу Британдық және шетелдік Киелі кітап қоғамына: "Мен орыс тілін біраз жақсы білемін, орыс тіліндегі басылған кез келген кітапты көп қиындықсыз оқи аламын", - деп хабарлады. 1833 жылдың 13 тамызында ол Норичтен Санкт-Петербургке аттанды. Киелі кітап қоғамы Бороуға Маньчжу тіліне Киелі кітапты аударуды қадағалау жұмысын тапсырды. Саяхатшы ретінде ол Санкт-Петербургтің сұлулығына тәнті болды: "Бұрын орыс астанасының сұлулығы мен құндылығы туралы көп естігеніммен және оқығанмен, оның Еуропадағы ең әсем қала екеніне күмән жоқ, себебі ол әсем қоғамдық ғимараттарымен және көшелерінің ұзындығы мен реттелігімен ерекшеленеді". Ресейде өткен екі жылында Бороу жазушы Александр Пушкинге соғып, ол сол кезде әлеуметтік сапарда болды. Ол Пушкиннің әдеби шығармаларының екі аудармасын қалдырды, ал кейін Пушкин онымен кездеспегеніне өкініш білдірді. Бороу орыс халқын "дүниедегі ең жақсы мінезді, мейірімді халық" деп сипаттады. "Олар ағылшындар сияқты көп білмесе де, олардың зұлым, өшпенділікке толы мінезі жоқ, егер сіз олардың арасына барып, тілдерінде сөйлесеңіз, тіпті нашар сөйлесеңіз де, олар сізге жақсылық жасау үшін от пен судан өтеді". Бороу өмірі бойына рома (немесе цыган) сияқты көшпелі халықтарға, әсіресе рома музыкасына, биіне және салт-дәстүрлеріне құрметпен қарады. Ол рома тілін жақсы меңгеріп, оның сөздігін жариялады. 1835 жылдың жазында ол Мәскеудің шетінде орналасқан орыс ромаларының лагеріне барды. Оның әсерлері "Зинкали: немесе Испанияның цыгандары туралы есеп" (1841) кітабының бірінші тарауының бір бөлігін құрады. Маньчжу тіліне Киелі кітапты аударуды қадағалау миссиясын аяқтағаннан кейін, Бороу 1835 жылдың қыркүйегінде Норичке оралды. Киелі кітап қоғамына жолдаған есебінде ол былай деп жазды:
Мен сол елден кеттім және өкінішпен мойындауға мәжбүрмін. Мен сол елге, үкіметі мен халқына деген көңілім бұзылған күйде бардым; біріншісі күткеннен әлдеқайда жағымды; екіншісі осындай алып империя үшін ең қолайлы болып көрінеді; ал үшіншісі, тіпті ең төменгі топтары да, әдетте мейірімді, қонақжай және қайырымды.

Испанияның миссиясы

1835 жылы 11 қарашада ол тағы да Киелі кітап қоғамының өкілі ретінде Испанияға аттанды. Borrow Испанияда бес жылға жуық болғанын айтты. Испаниядағы естеліктері "Испаниядағы Киелі кітап" (1843) атты саяхатнамасының негізі болды. Ол былай деп жазды: "Мадридтің көп халқы, аздаған шетелдіктерден басқа, толығымен испандықтар, бірақ олардың көп бөлігі сол жердің түпкілікті тұрғындары емес. Мұнда Санкт-Петербургтағыдай неміс колониялары жоқ, Лиссабондағыдай ағылшын фабрикалары да жоқ; Гаванадағыдай, көшелерде мақтаншақтап жүріп, қалағанынша жерді өздеріне қаратуға дайын тұрған көптеген янкилер де жоқ. Бірақ, қаншалықты ерекше немесе жабайы болса да, түрлі элементтерден құралған бұл халық испандық және қала тұрғанша солай болып қалады." Borrow Лұқа ішіндегі Жақсы Жаңалықты рома және баск тілдеріне аударды. Бұл аудармалар 1838 жылы жарық көрді, бірақ жеке сатуға тыйым салынды, тек мемлекеттік кітапханаларға ғана көшірмелер ұсынылды.

Кейінгі өмірі

1840 жылы Бороудың Британдық және шетелдік Киелі кітап қоғамындағы қызметі аяқталып, ол Мэри Кларкқа, Генриетта есімді есейген қызы бар жесір әйелге үйленді. Олар Суффолк графтығындағы Оултон шағын мүлігінде, Лоустофт қаласының жанында қоныстанды. Бороу осы жерде кітап жазуға кірісті. "Зинкали" (1841) кітабы орташа сәттілікке жетті, ал "Испаниядағы Киелі кітап" (1843) үлкен жетістікке ие болды, Бороуды бір түндік жұлдызға айналдырды. Бірақ көптен күткен "Лавенгро" (1851) және "Ромалық сабан" (1857) көптеген оқырмандарды қызықтырмады, олардың ішінде қаншасы шындық, ал қаншасы ойдан туғандығын анықтау қиын болды – бұл мәселе бүгінгі күнге дейін талқыланып келеді. 1844 жылы Бороу Еуропа арқылы Стамбулға бір сапар жасады, ал қалған саяхаттарын Ұлыбританияда жасады: ол Шотландия, Уэльс, Ирландия, Корнуолл және Мэн аралында ұзақ жаяу серуендеді. Осы сапарлардың ішінде тек Уэльске жасаған сапары "Жабайы Уэльс" (1862) кітабына әкелді. Бороудың мазасыздығы, мүмкін, 1850 жылдары Норфолк графтығының Грейт Ярмут қаласында тұрған отбасының 1860 жылдары Лондонға көшуіне себеп болды. Бороу Уандсворт және Баттерсидегі рома халқының лагерьлеріне барып, "Романо Лаво Лил" атты тағы бір кітап жазды – бұл кітап ағылшын-рома тілінің сөздігі (1874). Мэри Бороу 1869 жылы қайтыс болды, ал 1874 жылы ол Лоустофтқа қайтып келді, сонда кейіннен оның келіні Генриетта және оның күйеуі қосылды, олар оны 1881 жылғы 26 шілдеде қайтыс болғанға дейін күткен. Ол әйелімен бірге Лондонның Бромптон зиратында жерленген. Бороудың ерекше келбеті мен терең түпнұсқа мінезі болған деседі. Өмірінде сыншылардың мақтауына ие болмаса да, қазіргі сыншылар оның эксцентрикалық және көңілді стильін жиі мақтайды – біреуі оны "соңғы екі жүз жылдағы ағылшын тілінде жазған ең ерекше адамдардың бірі" деп атады.

Мұражайлар мен ескерткіштер

1913 жылы Норвичтің Лорд-мэрі Уиллоу-Лейндегі Борроудың үйін сатып алды. Ол «Борроу үйі» деп аталды, Норвич қаласына сыйға тартылып, көп жыл бойы «Борроу мұражайы» ретінде жұртшылыққа ашық болды. 1994 жылы мұражай жабылып, үй сатылды, бірақ түскен қаражат Джордж Борроудың шығармаларын насихаттау мақсатындағы Джордж Борроу қоры құруға жұмсалды. Оның 22 Hereford Square, South Kensington, Fjaerland Hotel, Trafalgar Road, Great Yarmouth және Норвичтегі Уиллоу-Лейндегі бұрынғы мұражайдағы тұрған жерлерін көрсететін естелік көк тақталар орнатылған. 2011 жылдың желтоқсанында Мадридтегі Сантьяго көшесі, 16 нөмірлі үйінде ол 1836 жылдан 1840 жылға дейін тұрғандығын еске салатын тақта ашылды. Норвичтің батысындағы тұрғын үйлерден құралған Джордж Борроу жолы оның құрметіне аталған. Аберистуитке жақын Понтервайд қаласында Джордж Борроу атты қонақ үй бар. Дерехамдағы паб оның ең белгілі шығармаларының бірінің атымен «Ромни Рай» деп аталған. «FV Джордж Борроу» (LT956) атты кеш оның есімімен аталады. 1902 жылы салынған «Джордж Борроу» 1915 жылға дейін теңізде болды, содан кейін неміс U қайығы (SM UB 10) тарапынан қиратылды. «Джордж Борроудың» капитаны Томас Крисп болды, ол 1917 жылы қаза болғаннан кейін Виктория кресімен марапатталды.