Кіріспе

1981 жылғы Филипп К. Дик романы

Валис (стильде ВАЛИС) – американдық жазушы Филипп К. Диктің 1981 жылғы ғылыми-фантастикалық романы, үш кітаптан тұратын серияның бірінші кітабы болуы жоспарланған. Атауы – "Кең көлемді белсенді өмірлік интеллект жүйесі" деген сөздердің бас әріптерінен құралған, Диктің Құдай туралы гностикалық көзқарасы. Кітап 1970-ші жылдарда Калифорнияда өтеді және көптеген автобиографиялық элементтерді қамтиды, сонымен қатар Диктің өткен он жылдағы түсіндіріле алмайтын діни тәжірибелерін зерттеуден шабыттанды. Бұл толық емескең ВАЛИС романдары трилогиясының бірінші кітабы, одан кейін "Құдайдың шабуылы" (1981) келеді. Үшінші роман, "Күндізгі соу", автордың қайтыс болуына дейін толыққанды пішін алмады. Диктің соңғы романы "Тимоти Арчердің көші-қоны" (1982) ұқсас тақырыптарды дамытады; Дик былай деп жазды: "үш кітап бірлесіп, негізгі тақырыпты біріктіретін трилогияны құрайды".

Қысқаша мазмұны

1974 жылдың наурыз айында Хорсловер Фэт (Филип К. Диктің басқа бір жағы) зебра деп атаған, біздің ғаламның шындығы туралы жасырын фактілерді ашатын құдайлық көрініс ретінде түсіндіретін қызғылт сәулелі шағылысты бастан кешіреді. Олардың бірі – Жер төңірегінде белгілі бір шетелдік ғарыш зонды айналып жүр, ол олардың ізденісіне көмектеседі; сондай-ақ ол Америка Құрама Штаттарына 1974 жылдың тамызында Уотергейт саясатын және Ричард Никсонның отставкасын жариялауға көмектесті. Кевин достарын «Валис» деген фильмге баулиды, онда Хорсловер Фэт бастан өткергендей аянды жағдайларға ұқсас анық сілтемелер бар, соның ішінде уақыттың бұзылуы да көзге түседі. Фильм – Никсонның (Феррис Ф. Фремонт) және оның құлауының балама ғаламдағы ойдан туған суреті. Фильмнің авторларын іздеу кезінде Кевин, Фил, Фэт және Дэвид – енді Рипидон қоғамы деп аталатын – танымал музыкант Эрик Лэмптон мен оның әйелі Линдаға тиесілі үйге бет алады. Олар өздерін жетелеген мақсат – екі жасар София Лэмптон, кейбір гностикалық христиандық бағыттары күткен Мәсіх немесе Киелі Даналықтың (Pistis Sophia) жаңа бейнесі екенін анықтайды. Филдің шизофрениялық екіұштылығын емдеуден басқа, ол олардың (Фат бұрын зебра деп атаған) және шындық туралы қорытындылары дұрыс екенін, ал ең бастысы – біз құдайларға емес, адамзатқа табынуымыз керек екенін айтады. Екі күннен кейін ол Брент Минидің лазер оқиғасынан қаза табады. Ешбір күмәнданбай, Фэт (қайта оянған) Софияның келесі жаңа бейнесін іздеу үшін бүкіл әлемге саяхатқа шығады. Дик өзінің аянды көрінісінің рационалистік түсіндірмесін береді, бұл шизофрения немесе есірткіге тәуелділіктің салдарынан туған көру және есту галлюцинациялары болуы мүмкін екенін мойындайды.

Кейіпкерлер

Фил (Филип К. Дик): Баяндаушы (бірінші жақ), ғылыми фантастика жазушысы, "Жоғары қамалдағы адам", "Андроидтар электр қойларын армандайды ма?" және "Үш стигма" кітаптарының авторы. Horselover Fat: Баяндаушы (үшінші жақ), Филдің өзінің шизофрениялық бір түрі. (Грек тілінде "Филип" сөзі "ат сүйгіш" мағынасын білдіреді, ал "дик" сөзі неміс тілінде "семіз" дегенді білдіреді.) Глория Кнудсон: Фаттың өзін-өзі өлтіруге бейім досы, оны Фат құтқара алмайды. Кевин: К. В. Джетердің кейіпкері негізінде жасалған, мысығы көшенің арғы жағына жүгіріп бара жатып өлгенін айтатын Фаттың циник досы. Шерри Солвиг: Фаттың шіркеуге баратын досы, ақырында лимфалық қатерлі ісіктен қайтыс болады. Дэйвид: Тим Пауэрске негізделген, Фаттың католик досы. Эрик Лэмптон: Рок-жұлдыз, сценарист, актер, сондай-ақ "Анақаз"; Дэвид Боуидің көркемделген нұсқасы. Аты рок-жұлдызы Эрик Клэптонның атынан алынған. Линда Лэмптон: Эрик Лэмптонның әйелі. Брент Мини: Электрондық композитор, Брайан Иноның көркемделген нұсқасы. София Лэмптон: Екі жасар бала (Гностицизмнің кейбір түрлеріндегі Киелі Даналықтың жекеленген бейнесі), Линда Лэмптонның қызы және "Бесінші Құтқарушы" деп есептеледі.

Рипидон қоғамы

Фил, Фат, Кевин және Дэвид өздерін Рипидон қоғамы деп атауға бейімдейді. Олардың ұраны: "Балықтар қару-жарақ көтере алмайды".

Жоспарланған трилогия

Radio Free Albemuth, VALIS-тің өлімнен кейін жарияланған, жазылған ертерек нұсқасы, VALIS трилогиясының құрамдас бөлігі ретінде қосылмаған. Дик "Құдайға шабуылдан" кейін тағы бір романды аяқтады – "Тимоти Арчердің көшіп кетуі" (1982), ол Диктің епископ Джеймс А. Пайкпен араласуына негізделген. Бұл роман VALIS-ке тікелей сілтеме жасамайды, бірақ тақырыптық тұрғыдан оған ұқсас. Диктің сөзіне сүйенсек, осы үш кітап "бір түйінді тақырыпты біріктіретін трилогияны құрайды".

Қабылдау

Грег Костикян "Арес" журналының 9-шы санында "Валис" кітабына шолу жасап, "Сюжеті шағын, кейіпкерлердің суреттелуі нашар, прозасы көңілге қоймайды; философия мен көңіл-күйді шебер басқару кітапты аяқтауға жеткіліксіз" деген пікір білдірді. Дейв Лэнгфорд "Ақ Жұлдыз" журналының 98-ші санында "Валис" кітабына шолу жазып, "Мұнда қатал Дик, Майдың ең керемет метафизикасын бірқатар ең қызық әңгімелер мен оқиғалар арқылы жұмсақ мазаққа тосады: ықтимал ақылсыздықтың үстінен slapstick биі, (Валис ішінде де, сыртында да) Дик күтпеген жеңімпаз болып шығатын шайтандармен күрес" деді. Томас М. Диш "кітаптың тартымдылығы, ең шебер және қызықты тұсы – Дик пен Май арасындағы шекараның ауысып, дүмпуі" деп мәлімдеді. Диш "роман ретінде, тұтас роман ретінде кейде бағытынан шығып кетеді. Бірақ алғашқы жартысы, қаншалықты біріктіруге болатынын ескерсек, керемет сақталған" деген қорытынды жасады. Умберто Росси романға қатысты академиялық алаңдаушылықтың бір бөлігі Дик оқиғаның фантастикалық аспектілеріне шынымен сенген-сенбегендігіне байланысты туындағанын айтады (бұл пікір кейін жазылған Экзегезиспен де қолдау тапты). Росси Дик екі көзқарасқа да басымдық беруді көздемегенін, бірақ олардың синтезі "Диктің өзінің тәжірибесіндегі тұрақты қайшылықтарды" тиімді бейнелейтінін қорытындылады. Ізденіспен айналысу автоматты түрде рухани жарыққа жеткізбейді, керісінше, жарықты іздеуді білдіреді; ізденушінің жағдайы сенімділік емес, күмәнділікпен сипатталады.

Диктің экзегезисі

V үлкен Ыт шоқжұлдызындағы Сириус жұлдызынан бастау алған жасанды спутниктік желінің бір түйіні ретінде сипатталған. Диктің сөзіне қарағанда, Жер серігі ақпаратты жіберу және Жерге голограммалар проекциялау, сондай-ақ сыртқы әлемнен келген түрлер мен адамзат арасында байланыс орнату үшін "қызғылт лазер сәулелерін" пайдаланған. Дик бұл түрлердің қарым-қатынас үшін "тежеусіздік стимулдарын" қолданғанын, амнезияны жоғалту арқылы ішкі білімді еске түсіретін символдарды пайдаланып, гнозиске қол жеткізгенін мәлімдеді. Дик өзінің "Экзегезис" еңбегінде Платонның ілімдері мен гностицизмнен тікелей үзінділер келтіріп былай деп жазды: "Біз компьютерлік ойлау жүйесіндегі естелік орамдарымыз (тәжірибеге қабілетті ДНК тасымалдаушыларымыз) сияқтымыз, мыңдаған жылдар бойы тәжірибелік ақпаратты дұрыс жазып, сақтап келгенімізге қарамастан, әрқайсымыздың басқа тіршілік формаларынан біршама өзгеше жинағы бар, естеліктерді қайтаруда бұзушылық – сәтсіздік бар". Бір кезде Дик өзінің нәресте ұлының белгісіз аурудан қаза табу қаупі бар екенін білгенде, "Энтузиазм" күйіне келгенін айтты. Баланың кез келген сынақтарында ешқандай проблема немесе ауру байқалмады, бірақ Дик ұлының денсаулығына көз жеткізу үшін жан-жақты тексерулер жүргізуді талап етті. Дәрігер көрінбейтін симптомдарға қарамастан, ақырында оның талабын орындады. Тексеру кезінде дәрігерлер балада жамбас жолындағы грыжаны анықтады, егер жедел операция жасалмаса, ол баланың өмірін қиюы мүмкін еді. Дик операцияның нәтижесінде ұлы аман қалғанын, бұл "араласудың" нәтижесі екенін айтты. Тағы бір оқиға – ксеноглоссияның болған эпизоды. Диктің әйелі оның сөйлегенін естіп, жазып алғанда, ол грек тілінде сөйлеп тұрғанын анықтады – бұл эллинистік кезеңде (б.з.д. 3-4 ғасырлар) қолданылған және қазіргі заманауи грек тілінің тікелей "атасы" болған грек диалектісі. Дик кейіннен білгендей, грек тілі бастапқыда Жаңа өсиет және Септуагинтті жазу үшін қолданылған. Алайда, бұл Диктің ксеноглоссияны алғаш рет мәлімдегені емес: он жыл бұрын Дик Сандоз LSD 25 әсерімен ағымды латын тілінде ойлай алатынын, сөйлей алатынын және оқи алатынын мәлімдеген. VALIS-тің Ұлыбританиядағы басылымына Диктің "Экзегезисінен" үзінділерді қамтитын "Космология және космогония" кітабы да қосылған.

Философиялық және мәдени сілтемелер

Теология мен философия, әсіресе метафизикалық философия, VALIS-те маңызды рөл атқарады, Диктің (немесе Horselover Fat-тің) осы тақырыптар бойынша көзқарастарын ғана емес, сонымен қатар өткенге қатысты көптеген діндер мен философияларды түсіндіруді ұсынады. Ең көп айтылатын діни сілтемелер – Валентин гностицизмі, Роза Крест бауырластығы, зороастризм және буддизм, сондай-ақ Даниял кітабы мен Жаңа өсиет хаттары сияқты Киелі кітаптар. Көптеген ежелгі грек философтары талқыланады, оның ішінде бірнеше Сократтан бұрынғы философтар (Пифагор, Ксенофан, Гераклит, Эмпедокл және Парменид), сондай-ақ Платон мен Аристотель. Жақындағы ойшылдардың ішінде философтар Паскаль мен Шопенгауэр, христиан мистикасы Якоб Бёме, алхимик Парацельс, Карл Юнг және Зигмунд Фрейд, румыниялық дін тарихшысы Мирча Элиаде, автор және психолог Роберт Антон Уилсон бар. Уилсонның автобиографиялық "Космикалық триггер" кітабында (Дик VALIS-те жұмыс бастағанға дейін жарық көрді) ол "Сириус байланысы" туралы ұқсас ойларды сипаттайды, яғни шетелдік тіршілік иелері бізді бағдарлай алатын ақпарат толқынын жібереді деген идеяны қарастырады. VALIS догон халқы туралы айтады, олар үш көзді, Икнатаннан тараған адамдарды кездестіргенін мәлімдейді. Сондай-ақ, көптеген құдайларға сілтеме жасалады, оның ішінде Юругу (оны Инмен байланыстырады) және Номмо (оны Янмен байланыстырады); сонымен қатар, Ялдабоат немесе Самаэль деп аталатын соқыр, ақылсыз жаратушы құдай туралы да айтылады. Романда 1945 жылы Наг-Хаммадиде жасалған қазбалар жиі еске алынады. VALIS әрекеттері сол заманғы американдық халық мәдениетіне тікелей байланысты, Grateful Dead, Frank Zappa және Linda Ronstadt, сондай-ақ Eric Lampton және Brent Mini (девид Боуи мен Брайан Иноның прототипі болуы мүмкін) сияқты ойдан шығарылған рок музыканттары туралы сілтемелер бар. Дегенмен, романда ақын Вон, Вордсворт және Гёте, классикалық композиторлар Гендель мен Вагнер сияқты жоғары мәдениетке қатысты да көптеген сілтемелер кездеседі. Әсіресе, романда Вагнердің метафизикалық операсы "Парсифал" туралы бірнеше кең талқылаулар бар.