Кіріспе

Сот процедураларындағы заң нормаларының жиынтығы. Процессуалдық құқық, кейбір юрисдикцияларда әділет құқығы немесе сот ережелері деп аталатын, соттың азаматтық, сот, қылмыстық немесе әкімшілік іс жүргізудегі жағдайларды тыңдау және анықтау қағидаларын қамтиды. Бұл қағидалар сотқа түскен барлық істерде тең және дәйекті процессуалдық әділдікті (АҚШ-та) немесе негізгі әділдікті (басқа ортақ құқық елдерінде) қамтамасыз ету үшін жасалған. Процессуалдық құқық, нақты талап пен қорғанысқа қатысты, олардың жарамдылығы процессуалдық құқықтың рәсімдері арқылы тексерілетін болса, мазмұндық құқықтан өзгеше. Процессуалдық құқық аясында процессуалдық құқықтар ақпарат алуға, сотқа қол жеткізуге, қорғаушыға құқыққа, қоғамдық қатысуға және айыптаушымен бетпе-бет кездесуге, сондай-ақ күдіктің кінәсіздігіне қатысты негізгі презумпцияға (әртүрлі юрисдикцияларда ерекшеліктер болғанымен, айыптау тарапы дәлелдерді ұсыну міндеттемесін жүктеледі) құқықтарды қамтиды, бұл құқықтар жалпы азаматтық және саяси құқықтардың бір бөлігі болып табылады. Қоршаған ортаны қорғау саласында бұл процессуалдық құқықтар 1998 жылғы «Ақпаратқа қол жеткізу, шешім қабылдауға қатысу және қоршаған орта мәселелері бойынша сотқа қол жеткізу туралы» БҰҰ ЕЭК конвенциясында, «Архус конвенциясы» ретінде көрініс тапқан.

Құқықтық рәсім

Құқықтық дауларды шешу үшін әртүрлі құқықтық процестер қарастырылса да, олардың кейбір ортақ ерекшеліктері бар. Барлық құқықтық рәсімдер, мысалы, заңмен қорғалған процеске бағынады. Кез келген ерекше жағдайлар болмаса, сотқа қарсы шара қолданылғандығы туралы хабарлама алмаған, немесе өзін қорғауға және дәлелдер ұсынуға лайықты мүмкіндік берілмеген жеке тұлғаға азаматтық немесе қылмыстық жаза тағайындауға болмайды. Істерді қозғау, тараптарды хабардар ету, дәлелдер ұсыну және фактілерді анықтау тәсілдерін стандартизациялау кез келген сот процесінің әділдігін арттыруға бағытталған. Дегенмен, қатаң процедуралық ережелердің де кемшіліктері бар. Мысалы, олар тараптарға белгілі бір уақыт шектеулерін қояды, бұл сот процесін жеделдетуі немесе (көбінесе) баяулатуы мүмкін. Сонымен қатар, процедуралық ережелермен таныс емес тарап, істің мәніне қатысы жоқ талаптарды бұзуы мүмкін, бірақ осы талаптарды орындамау тараптың мүмкіндіктерін күрт нашарлатуы мүмкін. Процедуралық жүйелер үнемі судьялардың ережелердің қатаңдығын болдырмау үшін кең дискрециялық өкілеттіктерге ие болуы керек деген және судьялардың жеке пікірлеріне емес, заң мен фактілерге негізделген нәтижелерді болдырмау үшін шектеулі дискрециялық өкілеттіктерге ие болуы керек деген пікірлер арасында тартысқа түседі. Көп мағынада алғанда, құқықтық рәсімдер сот ресурстарын тиімді бөлуді де қамтамасыз етеді. Мысалы, АҚШ-тағы жалпы юрисдикция сотында қылмыстық істер азаматтық істерге қарағанда басымдыққа ие, өйткені қылмыстық күдіктілер бостандығынан айырылуы мүмкін және олардың ісін қарауға бірінші кезекте мүмкіндік беру керек.

Процессуалдық құқық және материалдық құқық әртүрлі тілдерде

"Процессуалдық құқық" "мазмұндық құқықтан" өзгеше, түрлі құқықтық жүйелер мен тілдерде қолданылатын ұғым. Ағылшын тіліндегі сөздерге ұқсас, испан тіліндегі derecho adjetivo және derecho material немесе derecho sustantivo, сондай-ақ португал тіліндегі оларға сәйкес келетін терминдер – direito adjetivo және direito substantivo. Немец тіліндегі formelles Recht (немесе Verfahrensrecht) және materielles Recht, француз тіліндегі droit formel/droit matériel, итальян тіліндегі diritto formale/diritto materiale және швед тіліндегі formell rätt/materiell rätt тұжырымдарының артында басқа да идеялар жатыр; олардың барлығы тікелей мағынасында "формальды" және "материалдық" құқық дегенді білдіреді. Осы қарама-қарсылықты ресейлік құқықтық терминологияда материалдық құқық үшін материальное право, ал процессуалдық құқық үшін процессуальное право деп аталады. Ресей тіліндегідей, болгар тілінде "материално право" материалдық құқықты, ал процессуално право процессуалдық құқықты білдіреді. Қытай тілінде "процессуалдық құқық" және "мазмұндық құқық" сөздері "程序法" және "实体法" әріптерімен бейнеленеді. Германияда формальды Recht және материальды Recht терминдері 19 ғасырда қалыптасты, себебі тек сол кезде ғана римдік акциосы процессуалдық және мазмұндық құрамдас бөліктерге бөлінді.

Процессуалдық құқық пен материалдық құқықтың Еуропадағы мәні

Еуропалық құқықтық жүйелерде рим заңы зор ықпал етті. Көне заманда римдік азаматтық сот өкіметі көптеген елдерде қолданылды. Процедураның негізгі мәселелерінің бірі – акцио (ағылшын тіліндегі "act" сөзіне ұқсас). Заңнамалық іс-әрекеттер процедурасында акцио процессуалдық және материалдық элементтердің екеуін де қамтыды. Өйткені осы процедура барысында претор акцио беру арқылы сот ісін рұқсат етті немесе бас тартты. Акцио берген арқылы претор соңында талаптарды жасады. Яғни, процессуалдық әрекет материалдық талаптардың пайда болуына себеп болды. Мұндай басымдық (процедура мазмұннан жоғары) қазіргі замандағы түсінігімізге қайшы келеді. Бірақ бұл тек басымдық және біреуі екіншісіне қызмет ететін мәселе ғана емес. Акцио процедура мен мазмұн элементтерінен құралғандықтан, екі бөлігін қайтадан ажырату қиын болды. Тіпті орта ғасырларда Италияның жаңа университеттерінде (әсіресе Болонья, Мантуя) дамыған заңның ғылыми зерделенуі де толық және нақты бөлінуге жетпеді. Орта ғасырлардағы ағылшын "writs" жүйесі римдік дәстүрдегі акциомен ұқсас мәселеге тап болды. Германияда акциодағы процедура мен мазмұнның біртінделігі 1900 жылдың 1 қаңтарында күшіне енген Bürgerliches Gesetzbuch (BGB) кодексімен аяқталды. BGB-нің 194-бабындағы "Anspruch" сөзі "талап" деген мағынаны білдіреді және ол процессуалдық элементтерден "тазартылды". Бұл формальды / материалдық құқық терминдерін қалыптастыру кезеңі болды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін формальды құқық түсінігі "бұзылған" деп танылды және оның орнына кең көлемде Prozessrecht (сот процесі құқығы) қойылды, оның мағынасы "сот процесі құқығына" дейін тарылды (осылайша, мысалы, басқа процедуралар құқығы және құзыреттер туралы заңдардан тыс қалды).