Кіріспе

Австралиялық генерал, генерал-лейтенант сэр Лесли Джеймс Морсхед (18 қыркүйек 1889 – 26 қыркүйек 1959) – австралиялық сарбаз, мұғалім, кәсіпкер және фермер, оның әскери мансабы екі дүниежүзілік соғысты қамтиды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Тобрукты қоршауда (1941) және Эль-Аламейннің екінші шайқасында Австралия және Ұлыбритания әскерлерін жетектеп, Эрвин Роммельдің Африка корпусына қарсы шешуші жеңіске жетті. Оның әскерлері оны "Минг – мейірімсіз" деп атады, кейіннен "Флэш Гордон" комиксіндегі жаман кейіпкердің атымен жай ғана "Минг" деп атады. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Морсхед мұғалімдік қызметінен және кадет корпусындағы шенін тастап, Сиднейге барып, Бірінші Австралия императорлық күшінің 2-ші жаяу әскер батальонына қарапайым сарбаз ретінде тіркелді. Қыркүйек айында ол лейтенант болып тағайындалды. 1915 жылдың 25 сәуірінде ол Галлиполидегі Анзак шығанағына қонды, және оның батальоны сол күні кез келген австралиялық бөлімнен ең алысқа жылды. Денсаулығына байланысты Австралияға қайтарылғаннан кейін, ол 33-ші жаяу әскер батальонының командирі болды және оны Батыс майданында Мессен, Пасшендейл, Виллер-Бретонне және Амиен шайқастарында жетектеді. Соғыстар арасында Морсхед Ориент Стимер Навигация компаниясында сәтті бизнес жасады және жартылай штатты милицияда белсенді болып, батальондар мен бригадаларға қолбасшылық етті. 1939 жылы ол Екінші Австралия императорлық күшінің 6-шы дивизиясының 18-ші жаяу әскер бригадасын басқаруға тағайындалды. 1941 жылы ол 9-шы дивизияның командирі болды және Тобрукты қоршауда және Эль-Аламейннің екінші шайқасында оған жетекшілік етті. 1943 жылы ол Австралияға оралды, онда Жаңа Гвинея кампаниясы кезінде басқарған II корпустың командирі болып тағайындалды. 1945 жылы ол Борнео кампаниясында I корпустың қолбасшысы болды.

Ерте өмір

Морсхед 1889 жылдың 18 қыркүйегінде Виктория штатының Балларат қаласында дүниеге келді. Ол Канада арқылы Корнуоллдан көшіп келген алтын кеншісі Уильям Морсхедтің жеті баласының алтыншысы және оның әйелі Мэри Элиза Морсхедтің, австралиялық туған қызы, бұрынғы Реннисонның қызы еді. Оның әкесі Уильям Морсхед Морсхед алты жасқа толғанда қайтыс болды. Ол Маунт-Плезант орта мектебінде білім алды, онда 1906 жылы кіші мұғалім болып тағайындалды. 1909 жылы ол Мельбурн мұғалімдер даярлау колледжіне оқуға түсіп, оқытушылық біліктілігін алды. 1910 жылдың желтоқсанында бітіргеннен кейін, ол Мельбурн университетінде білім беру дипломын алу үшін стипендия алды, бірақ Викториядағы мектептерде сабақ беру үшін бір жылға кейінге шегерді. Ол мектеп мұғалімі болды, алдымен Суон Хилл ауданындағы Трагуэллде, содан кейін Хоршам ауданындағы Файн Вью мемлекеттік мектебінде сабақ берді. 1911 жылы Мельбурн университетінің Тринити колледжіне қабылданды. Дедуктивті логикадан емтиханды сәтсіз тапсырғаннан кейін, ол мемлекеттік мектеп жүйесінен кетуге шешім қабылдады және 1912 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстің Жаңа Англия ауданындағы Армидейл мектебінде жұмысқа орналасты. 1914 жылы ол беделді Мельбурн грамматикалық мектебіне ауысты. Морсхед 1908 жылы Австралия армиясының кадеттеріне лейтенант болып кірген еді. Армидейлде ол мектеп кадет бөлімінің командирі болып тағайындалды және 1913 жылдың 10 ақпанында милицияда лейтенант болып кірді. Қыркүйек айында капитан болып жоғарылатылды. Мельбурн грамматика мектебінде ол мектептің үлкен кадет бөлімінің ротасына басшылық етті. Мельбурн грамматика мектебінде ол Виктория штатының Бақытты аңғарындағы мал өсірушінің қызы, Морсхедтің бір оқушысының әпкесі Мюртель Кэтрин Вудсайдке кездесті.

Галлиполи

Морсхедтің оқытушылық мансабы 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен үзілді. Ол оқытушылық лауазымынан және кадет корпусындағы шеннен қатар кетіп, Сиднейге барып, Бірінші Австралия императорлық күштерінің (АИФ) 2-ші жаяу әскер батальонына қарапайым жауынгер ретінде тіркелді, себебі оған подполковник Джордж Браунд басшылық етіп, Морсхед оны Армидейлде оқыту кезінде жақсы таныған еді. Морсхедтің қатардағы қызметі қысқа болды, өйткені ол 19 қыркүйекте АИФ-те лейтенант болып тағайындалды. 1914 жылдың 18 қазанында «Суффолк» көлігімен Мысырға аттанды. Батальон сол жерде жаттығудан өткен кезде, 1915 жылдың 8 қаңтарында капитандыққа көтерілді. 2-ші жаяу әскер батальоны 1915 жылдың 25 сәуірінде Анзак шығанағына қонды. Морсхедтің взводы «Дерфлингер» кемесінен эсминецке ауыстырылды, ол оларды жағалауға жақын алып келді. Содан кейін олар ағаш қайықтарға отырғызылып, жағалауға сүйретіліп, шамамен сағат 09:30-да жетті. Батальон сол күні Австралиялық барлық бөлімдердің арасында ең көп алға жылды, Baby 700 төбелеріне жетті, бірақ түстен кейін түрік әскерінің қарсы шабуылына ұшырады. Олар келесі үш күнде қарсы шабуылдарды тойтарып, ұстап тұрды. Морсхед 28 сәуірде C ротасының басқаруын өз қолына алды. Батальон 18 мамыр және 8 маусымда өз позицияларына жасалған түрік шабуылдарын жеңді. 8 маусымда майор болып тағайындалған Морсхед 6 тамызда Лоун Пайн шайқасында көзге түсті. Шайқас соншалықты қызыл болды, батальондағы 22 офицердің ішінде Морсхедтен басқа ешкім зардап шекпеді. Алайда, 16 қыркүйекте көптеген адамдар сияқты, ол дизентерия және паратиф қызбасына шалдықты. Ол Лемнос аралындағы 3-ші жалпы ауруханаға, содан кейін Англияға «Аквитания» ауруханалық кемесімен эвакуацияланды, онда ол Англияның Уандсворт қаласындағы 3-ші Лондондық жалпы ауруханасына жатқызылды. Галлиполидегі қызметі үшін ол хабарламаларда есімдері тізілді.

Тобрук

1941 жылдың ақпан айында 9-дивизия толығымен қайта ұйымдастырылды, оның 18-ші және 25-ші жаяу әскер бригадалары 7-дивизияға берілді. Қайта, дивизия 20-шы және 24-ші жаяу әскер бригадаларын алды, соңғысы Дарвинде гарнизондық міндетте болған бір батальонды қалдырды. 9-дивизия, ішінара даярланған және жабдықталған артиллериясымен бірге, Тобрук-Дерна аймағына көшірілуге бұйрық алды, онда ол 6-дивизияны алмастырып, Грекия шайқасына қатысатын болады. Жарымжан даярланған және жартылай жабдықталған 9-дивизия бірден шайқас ортасына түсті, жаңадан келген генерал Эрвин Роммельдің басқаруындағы неміс Африка корпусынан Қауымдастық күштерінің шегінуін тоқтатты және маңызды Тобрук портын басып алды. Морсхедке Тобрук гарнизонының басшылығы тапсырылды, ол шегіну жалғасқанда ("Бенгазидің қиындығы" деп австралиялықтар атаған), жаудың артында жүздеген шақырым қалып қойды. Генерал-лейтенант Джон Лаварак Тобрукты ұстап тұруға болатынын анықтады және Морсхедке оны қорғауға бұйрық берді. Ол сондай-ақ 18-ші жаяу әскер бригадасына гарнизонды күшейтуді бұйрық берді, осылайша оны төрт бригадаға жеткізіп, британдық артиллерия мен танк бөлімшелерін қолдау үшін жеткізді. Генерал сэр Арчибальд Уэвелл Морсхедке екі ай бойы бекіністі ұстап тұруды тапсырды, ал Уэвеллдің қалған күштері қайта ұйымдасып, көмек миссиясын жоспарлады. 9-дивизия, 18-ші жаяу әскер бригадасы және түрлі одақтас елдердің күштерімен Морсхедтің әскері Роммельдің күшті алғашқы шабуылдарын жеңіп, бекініске ие болды. Тобрукты қорғау жөніндегі оның стратегиясы әлі де әлемдегі офицерлік оқу орындарында жоғары қарулы күшке қарсы қорғанысты қалай ұйымдастыру және жүргізудің үлгісі ретінде талқыланады. Морсхедтің тактикасының маңызды бөлігі мүмкіндік болғанда шабуылдау операцияларын жүргізу болды. Оның көзқарасы "Тобрук бұған төтеп бере алады!" деген британдық үгіт-насихат мақаласына назар аударғанда айтқан сөзінде көрінді. Морсхед: "Біз оны алу үшін емес, оны беру үшін келдік", - деді. Снайперлерді, артиллерияны және қарсы шабуылдарды тиімді пайдалану маңызды сәттерде күтпеген эффектіні тудырып, Роммельдің күштерін теңгерімнен шығарды. Оқпан әскерлері австралиялық жаяу әскердің агрессивті патрульдеуінен қорқып, олар ешкімнің жерін бақылап, тыңдау, тұтқындарды алу, шабуылға дайындықты және миналау операцияларын бұзу үшін жаудың алдыңғы позицияларына үнемі шабуыл жасады, тіпті Тобрукта жетіспейтін жабдықты ұрлады. Әскерлерді жақсы орналастырылған артиллерия мен жылдам әрекет ететін резервтер қолдады. 9-дивизия Тобрукты сегіз апта емес, сегіз ай ұстады, бұл уақытта Мысырдағы одақтас күштердің үш жеке көмек науқаны сәтсіз аяқталды. Осістің үгітшілері Морсхедті "Әли Баба Морсхед және оның 20 000 ұрысы" деп атады және портты қорғаушыларды "Тобруктың егеуқырлары" деп атады, бұл атауды олар мақтанышпен қабылдады. Морсхедтің әскерлері оны әзілде "Минг аяусыз" деп, кейіннен "Флэш Гордон" комиксіндегі жаман кейіпкердің атымен "Минг" деп атады. 1941 жылдың шілдесіне қарай Морсхед әскерлерінің шаршағанына көз жеткізді. Олардың денсаулығы нашарлап, оның күш-жігеріне қарамастан, олардың моральдық және тәртіптік жағдайы төмендеді. Ол генералдар Бламей мен Очинлекке оларды алмастыру керектігін хабарлады. Очинлек 18-ші жаяу әскер бригадасын тамызда 7-ші дивизияға қосылуы үшін польшалық Карпат бригадасымен алмастырды, бірақ 9-шы дивизияны алмастырудан бас тартты. Бұл жерде саяси мәселелер орын алды. Австралиядағы жаңадан тағайындалған премьер-министр Джон Кертин Бламейдің кеңесі бойынша мәселені премьер-министр Уинстон Черчилльмен көтерді, ол алмастыру "Crusader" операциясын кейінге қалдыруға себеп болады деп наразылық білдірді. Бірақ операцияны кейінге қалдыруға тура келді. 1941 жылдың қазан айында Морсхед пен 9-дивизияның көп бөлігі британдық 6-дивизиямен алмастырылды. Бұл есепті "Narrow Escapes of World War 11" (2012) "Морсхед Тобрукты ұстап тұр" деректі фильмінде командирдің көзқарасына қайшы келеді, онда Морсхедтің әскерді кері қайтаруға қарсы болғаны туралы айтылады. Бұл ақпарат тек қана деректі фильмдегі басқаша есеп бар екенін хабарлау үшін берілген. Деректі фильм осы кезеңдегі қоршау туралы маңызды ақпаратты да қамтиды. Деректі фильмде, Осілік күштердің білместен аяқталған, көптеген түндер бойы теңіз арқылы жүргізілген ерекше алмастыру операциясының кадрлары көрсетілген. 9-дивизия Сирияға оккупациялық күш ретінде, сондай-ақ демалу, қайта жабдықталу және күштерді даярлау үшін көшті. Тобрук шайқасы неміс бронетехникасы үшін соғыстың осы кезеңінде сирек жеңіліске айналды. Осы шайқастағы үлесі үшін Морсхед 1942 жылдың 6 қаңтарында Британ империясының орденінің рыцарь-командоры атанды. Ол Польша үкіметінен Exile Virtuti Militari орденін де алды және 1941 жылдың 21 қарашасында Генерал брони Władysław Sikorski тарапынан марапатталды.

Ел-Аламейн

1941 жылдың желтоқсанында Жапониямен соғыс басталып, басылу қаупі күшейгенде, 1942 жылдың басында 6-шы және 7-ші дивизиялар алыс Шығысқа жіберілді. Наурыз айында Морсхед Жерорта теңізіндегі австралиялық күштердің барлығына басшылық етуге тағайындалды және генерал-лейтенант шеніне көтерілді, сонымен бірге 9-шы дивизияның командирі қызметін де атқаруын жалғастырды. 1942 жылдың қараша айында оған Бат орденінің кавалер-командоры атағы берілді.

Жаңа Гвинеялық науқан

Эль-Аламейннен кейін Морсхед пен 9-дивизия Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағына (SWPA) қайта шақырылды. Морсхед 1943 жылғы 19 ақпанда Фримантелге келді, онда оны соғыстар арасында Сиднейде дивизия командирі болған генерал-лейтенант Гордон Беннетт қарсы алды. Содан кейін Морсхед Мельбурнға ұшып барды, онда оны леди Морсхед, сэр Уинстон Дуган және сэр Томас Блэми күтіп алды, олар Морсхедке корпустың басқаруын қабылдайтынын хабарлады. 1943 жылғы наурыз айында Морсхед II корпустың қолбасшысы болды, 9-дивизияның басқаруын генерал-майор Джордж Вуттенге тапсырды. Дегенмен Морсхед пен 9-дивизия арасындағы байланыс толығымен үзілмеді, себебі ол 6-шы және 7-ші дивизиялармен бірге оның корпусының құрамына кірді, олардың барлығы Жаңа Гвинеядағы болашақ шайқастарға дайындық үшін Атертон таулы аймағында джунглидегі соғыс жаттығуларын өткізіп жатты. Блэмидің ниеті бойынша Морсхед II корпусы Жаңа Гвинеядағы генерал-лейтенант сэр Эдмунд Херрингтің I корпусын алмастырмас бұрын, джунглидегі соғыс өнерін үйрену үшін біраз уақыт жұмсауы керек еді. II корпустағы Морсхедтің штаб бастығы – Эль-Аламейндегі штаб бастығы болған бригадалық Генри Уэллс еді. 1943 жылғы қыркүйектің соңында Морсхед Жаңа Гвинея күштерінің қолбасшысы генерал-лейтенант сэр Ивен Маккей Геррингтің орнын алмастыру үшін Жаңа Гвинеяға шақырды, ол 1943 жылғы 7 қазанда осы міндетті атқарды. Морсхед қиын жағдайға тап болды. Жапондықтар Финшхафендегі австралиялық жағалауға қарап тұрған биік жерді ғана емес, өздерінің позицияларын тез нығайтып, ірі қарсы шабуылға дайындық жасап жатты. Морсхед 1-ші танк батальонының «Матильда» танктерімен қоса, маңызды күшейткіштерді талап етті және алды. Жапондықтардың қарсы шабуылы жойылды. Морсхед 24-ші жаяу әскер бригадасының командирлігінен бригадир Бернард Эвансты босатып, оның орнына Кокода жорығында бригадаға қолбасшылық еткен бригадир Селвин Портерді тағайындады. SWPA-дағы жоғары лауазымды офицерлерді алмастырудан өзгеше, бұл алмастыру сол кезде дау тудырғанмен, кейін көп назар аударған жоқ. Джунглидегі соғысқа бейімделу Морсхед пен оның әскері үшін қиындық тудырды. Гевин Лонг 1943 жылғы 7 қарашада Морсхедтің Маккей Үндістанға Австралияның жоғарғы комиссары болып кеткен кезде Жаңа Гвинея күштерінің және Екінші армияның міндетін атқарушы қолбасшысы болғанын еске алды. Бұл 1944 жылғы 20 қаңтарда бекітілді. Генерал-майор Франк Берриман II корпустың қолбасшысы болды. Берриман мен генерал-майор Джордж Алан Вазидің лауазымдық мәселесіне байланысты Блэми Вазидің 7-дивизиясын тікелей Морсхедтің басқаруына қойды. Вази көп ұзамай Морсхедтің басқаруына наразы болды, ол «жеке және ұжымдық тұрғыдан да көптеген сүйіктілері бар» деп есептеді, Эль-Аламейнде қызмет еткендерге артықшылық берілді. Морсхед Жаңа Гвинеядағы күштерді Сательберг, Живевенанг, Сио және Шагги Ридж шайқастарында басқарды. Оның табандылығы 1944 жылғы сәуірде Мадангты басып алумен сыйланды.

Борнеодағы науқан

Морсхед 1944 жылғы 6 мамырда Жаңа Гвинея күштерінің басшылығын генерал-лейтенант Стэнли Савиджге тапсырып, Австралияға оралды, онда ол Екінші армияның қолбасшысы қызметін атқара берді. Морсхедтің белсенді аймақта басшылық еткеніне қарамастан, үкіметтің кейбір сыншылары қарашада Морсхедтің Екінші армияға басшылық ететіні туралы жарияланғаннан кейін, оны «жақын жерге жіберді» деп айыптады. Керісінше, Блэй Кертинге Морсхедтің қабілетсіз болған жағдайда бас қолбасшылыққа тағайындалуын ұсынған. Дегенмен, Морсхед саясаткерлермен жұмыс істеуге құштар емес еді, және ол бұл мойынсойға қуанса да, мұндай жағдай болмайды деп үміттенді. Шындығында, Морсхедтің соғыс кезеңіндегі қызметі осымен аяқталған жоқ, ол тек қысқа үзіліс болды. 1944 жылдың шілдесінде Морсхед Атертон таулы аймағындағы I корпустың командирі болып тағайындалды. Бұл номиналды түрде кіші басшылық болғанымен, ол келесі операцияларда Австралия армиясының алғы шебі болар еді. Штабы Морсхедтің бұрынғы II корпусының штабы болды, себебі I және II корпустардың штабтары аттарын ауыстырған еді. 1945 жылдың ақпанында Морсхедтің мақсаты Борнео аралы екені туралы хабарлама келді. Генерал Дуглас Макартур операция үшін I корпусты тікелей өзіне бағындырды. Морсхед аралдың шығыс және солтүстік-батыс жағалауларында Таракан, Солтүстік Борнео және Баликпапанға бірнеше десант түсіруге мәжбүр болды. Бұл операциялар жоғары тиімділікпен жүзеге асырылып, азаттықтардың аз шығынымен мақсаттарына жетті. Британ үкіметі британдық генерал-лейтенант сэр Чарльз Кийтлиге «Корона» операциясы үшін Ұлттар Достастығы корпусының басшылығын беруді ұсынды, бұл Жапонияның бас аралдарының бірі – Хонсюға жоспарланған шабуыл еді. Бірақ Австралия үкіметі жапондықтармен күресте тәжірибесі жоқ офицерді тағайындауға келіспеді және оның орнына Морсхедтің кандидатурасын ұсынды. Соғыс бұл мәселені шешер алмай тұрып аяқталды.

Соғыстан кейінгі өмір

Соғыстан кейін Морсхед азаматтық өмірге оралып, 1947 жылдың 31 желтоқсанында «Ориент Стимер Навигациялық компаниясының» Австралиядағы бас менеджері болды. Ол әскери қызметі үшін марапаттауларын қабылдады, соның ішінде 1947 жылы тағы бір рет хабарламада есімдері тізілді және күміс пальмасы бар Американың Бостандық медалі. Ол «Нью-Саут Уэльс» банкінің президенті, «Дэвид Джонс» компаниясының төрағасы және бірнеше компанияның директоры болды. 1950 жылдан бастап Морсхед 1920 жылдардың ортасында қатысқан «Жаңа гвардия» қозғалысына ұқсас құпия ұйым – «Ассоциацияны» басқарды, ол коммунистік іріктеу әрекеттеріне қарсы тұруға дайын болды. 1952 жылы ұйым жасырын түрде таратылды. 1957 жылы ол қорғанысқа қатысты министрліктерді қараған комиссия төрағасы болып тағайындалды. Мензис үкіметі комиссияның «Жабдықтау және қорғаныс өндірісін» біріктіру туралы ұсынысын қабылдады, бірақ Қорғаныс министрлігінің Армия, Теңіз күштері және Әуе күштері министрліктерін қосатын негізгі ұсыныстан бас тартты. Бұл реформа 1975 жылы Уитлэм үкіметі тарапынан жүзеге асырылды. Морсхед 1959 жылдың 26 қыркүйегінде Сиднейдегі «Сент-Винсент» ауруханасында рактан қайтыс болды. Оған әскери салтанатты жерлеу рәсімі өткізілді, онда 9-шы дивизияның бұрынғы сарбаздары құрмет көрсетті, содан кейін денесі өртелді. Оның әйелі мен қызы марқұмның естелігін сақтайды, сондай-ақ соғыс жылдарындағы құжаттары да сақталған. Морсхедтің ескерткіш фонтаны «Жаңа Оңтүстік Уэльс» мемлекеттік кітапханасының қарама-қарсысында, Сиднейдің Корольдік ботаникалық бағының кіреберісінде орналасқан. Оны Роберт Вудвард жобалаған, ол сонымен қатар Кингс-Кростағы «Эль-Аламейн» фонтанының да авторы.