Кіріспе

Шотланд метафизигі (1788–1856)

Сэр Уильям Гамильтон, 9-шы баронет FRSE (8 наурыз 1788 – 6 мамыр 1856) – шотланд метафизигі. Ол көбінесе анасы Элизабет Стерлингтің құрметіне Уильям Стерлинг Гамильтон Престон деп аталады.

Ерте өмір

Ол Глазго университетінің жатақ бөлмелерінде дүниеге келді және 1807 жылы Снелл стипендиясы бойынша Оксфордтың Баллиол колледжіне барып оқыды. Ол "literis humanioribus" пәні бойынша үздік баға алды және 1811 жылы бакалавр (MA 1814) атағын алды. Оның медицина саласында жұмыс істеуі жоспарланған, бірақ Оксфордты бітіргеннен кейін ол бұл ойдан бас тартып, 1813 жылы Шотландия адвокаттық алқасының құрамына қабілетті адвокат ретінде қабылданды. Гамильтон өмірін студенттік өмірмен жалғастырды, сонымен қатар философиялық жүйесін қалыптастырып жатты. Зерттеулер оған Престон аймағындағы Гамильтон әулетінің мұрагері екенін дәлелдеуге мүмкіндік берді және 1816 жылы ол 1650-1701 жылдары қайтыс болған сэр Роберт Гамильтоннан бері тоқтап тұрған барондық атағын қабылдады.

Философ ретінде алғашқы жылдары

1817 және 1820 жылдары Германияға екі сапар жасауы Уильямды неміс тілін оқуға, ал кейін қазіргі заманғы неміс философиясын зерттеуге итермеледі, бұл британдық университеттерде көбінесе назарсыз қалды. 1820 жылы ол Эдинбург университетінің моральдық философия кафедрасына үміткер болды, бұл кафедра Дугальд Стюарттың әріптесі Томас Браунның қайтыс болуынан бос қалған еді, алайда Стюарттың келуінен кейін саяси себептермен Джон Уилсонға (1785–1854), «Блэкууд журналының» «Кристофер Норт»-ына жеңіліп қалды. 1821 жылы ол азаматтық тарих профессоры болып тағайындалды және қазіргі Еуропа тарихы және әдебиет тарихы бойынша бірнеше дәріс оқыды. Жалақысы жылына 100 фунтты құрады, ол жергілікті сыра салығынан түсті және кейіннен тоқтатылды. Студенттер міндетті түрде қатысуға мәжбүр болған жоқ, сыныптар саны азайды, ал Гамильтон жалақы тоқтағанда оқуды доғарды. 1827 жылдың қаңтар айында оған өте жақын болған анасы қайтыс болды. 1828 жылдың наурыз айында ол туысы Джанет Маршаллға үйленді. Осы шамада ол Эдинбургтің батыс бөлігіндегі, 11 Manor Place мекенжайындағы жаңадан салынған қалалық үйге көшіп өтті.

Жарияланымдар

1829 жылы оның авторлық мансабы "Бешерттің философиясы" (Виктор Кузеннің "Cours de philosophie" сын-талқысы) туралы танымал очерк жарық көргенмен басталды. Бұл, оның "Эдинбургтік шолу" журналына жазған мақалалар сериясының алғашқысы болды. 1836 жылы Эдинбург университетінің логика және метафизика кафедрасына сайланды, содан бастап келесі 20 жыл бойы Шотландияның жас буынының ой-өрісіне ықпал етті. Осы кезеңде Томас Ридтің еңбектерінің түсіндірмелі басылымын дайындауға кірісіп, оған бірнеше диссертация қосуды жоспарлады. Бірақ бұл жоба аяқталмас бұрын, 1844 жылы оң жағының сал болуынан дене күші нашарлап, бірақ ақыл-ойы бұзылмады. Ридтің басылымы 1846 жылы жарық көрді, алайда жоспарланған диссертациялардың тек жетісі, соның ішінде біреуі аяқталмаған күйде жарыққа шықты. Қайтыс болған кезде жұмысын толықтыра алмады, талқылауға арналған тақырыптар туралы жазбалары қолжазбаларының арасында табылған. Ол одан бұрын-ақ логика теориясын қалыптастырған, оның негізгі принциптері "Рейдтің" басылымына қосымша ретінде берілген "логикалық формалардың жаңа аналитикасы туралы эссе" проспектісінде көрсетілген. Алайда, жобаның толық және қолданбалы түрде әзірленуі келесі бірнеше жыл бойы оның бос уақытының көп бөлігін алды. Осыдан Август Де Морганмен қатысты пікір алмасу туды. Эссе жарық көрмеді, бірақ оның нәтижелері "Логика бойынша лекциялар" қосымшасында қамтылған. Гамильтон сондай-ақ, заңдарды агенттік тілінде түсіндіруде Вильгельм Эссердің еңбектерін де пайдаланды. Мысалы, ол "қажеттілік" ұғымының мағынасын немесе "сапасын" түсіндіру үшін Эссердің әмбебап заңның анықтамасын келтірді. Гамильтон Мартин Лютердің өмірбаяны, ықпалы және көзқарастары туралы жарияланымға да көп материал жинады. Ол жұмыстың құрылымын жоспарлап, ішінара жүзеге асырды, бірақ одан әрі дамытылмады және әлі де қолжазба күйінде сақтаулы. 1852–1853 жылдары оның "Философия, әдебиет және білім берудегі талқылаулар" атты еңбегінің бірінші және екінші басылымдары жарық көрді, бұл "Эдинбургтік шолуға" жазған мақалаларының кеңейтілген қайта басылымы болды. Одан кейін денсаулығы нашарлай бастады. Әйелінің жан-жақты қолдауымен, әдеби еңбекке табандылық танытты және 1854–1855 жылдары Стюарттың еңбектерінің тоғыз томдық жаңа басылымын шығарды. Қалған бір том Стюарттың өмірбаянын қамтуға тиіс болған, бірақ оны жазуға өмірі жетпеді. 1855 жылы Гамильтон Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. 1855–1856 жылдары қысқы семестрде соңғы рет сабақ берді. Оқу жылы аяқталғаннан кейін қысқа уақыттан соң ауырып, Эдинбургте қайтыс болды.

Өлім

Ол 1856 жылдың 6 мамырында қайтыс болды және Эдинбургтегі Принц-стриттің шығыс басындағы Сент-Джон епископтық шіркеуінің қорымдағы жеріне жерленді. Тас бастапқы орнында тұрған жоқ және шіркеудің шығыс жағындағы қоршаудың жиегін жасау үшін қолданылады. Ол Хьюберт Маршаллдың қызы Джанетке үйленді, ал оның орнын британдық армиядағы генерал, 10-шы баронет атанған ұлы сэр Уильям Стерлинг Гамильтон иеленді.

Ойдағы орын

1840 жылы Лейден университеті оған құрметті діни ғылым докторы (DD) дәрежесін берді, бұл дін қызметкерлері емес адамдар үшін сирек кездесетін жағдай. Гамильтонның ой-пікірдің дамуына оң үлесі салыстырмалы түрде шамалы, бірақ ол шәкірттерінде психологияның маңыздылығын, ескі метафизикалық әдіске қарсы сынды дамытуға және әсіресе Иммануил Кант философиясын мойындауға ынталандырды. Оның ең маңызды еңбегі – «Шартсыздық философиясы», ол адам ақылы үшін шексізді білу мүмкін емес деген қағиданы дамытты. Оның дәлелінің негізі – «Ойлау – шарттау» тезисі. Канттың субъект пен объект, білуші мен белгілі арасындағы қарама-қайшылығына қатты әсерленген Гамильтон әрбір объект басқа объектілермен қарым-қатынасы арқылы ғана танылатындығын айтты. Осыдан уақыт, кеңістік, күш және т.б. шексіз ұғымдар туындамайды. Бірақ, барлық ой шексіз немесе абсолютті идеяны талап етеді, бұл сенім үшін сала береді, сондықтан теологияның ерекше қабілеті болып табылады. Адам ақылының әлсіздігі – ол бастамасы жоқ кез келген құбылысты түсіне алмайды, сондықтан себеп-салдар қатынасы пайда болады, онда әрбір құбылыстың себебі алдыңғы құбылыстарда, ал әсері кейінгі құбылыстарда болады. Сондықтан себептік ұғым – бұл біз көргендей, салыстырмалы нәрсеге шектелген сананың қарапайым қажетті формаларының бірі ғана. Объективтіліктің мәселесіне қатысты Гамильтон жай ғана объектінің жеке екендігін сананың дәлелі ретінде қабылдайды: «Біздің табиғатымыздың түбірі өтірік болмайды». Осы болжамға сүйене отырып, Гамильтонның философиясы «табиғи реализм» болады. Шын мәнінде, оның тұтас ұстанымы Кант пен Ридтің ерекше қоспасы. Оның негізгі практикалық салдары – философияның абсолютті білімге жету әдісі ретінде жоққа шығарылуы және оны ақыл-ойды дамытудың академиялық саласына жатқызу. Философиядан теологияға, яғни сенім саласына өтуді Гамильтон ақыл мен дене арасындағы ұқсас қатынаспен түсіндіреді. Ақыл денеге қатысты болғандай, шартты емес Абсолют немесе Құдай шартты әлемге де солай қатысты. Сезімнің өзі – шартты құбылыс, ол материалдық құбылыстардан бұрын немесе кейін пайда болған нәрседен туындауы керек немесе оған тәуелді болуы керек. Бірақ, таңқаларлығы, Гамильтон Құдайдың, аналогия бойынша, шартты ақылға қатысты болғандай, шартты емес болуының қалай мүмкін екенін түсіндірмейді. Құдай тек санамен байланысты деп қарастырылуы мүмкін, сондықтан ол абсолютті немесе шартты емес. Осылайша, Гамильтонның философиясының принциптері оның теологиялық аргументінде бұзылған сияқты көрінеді. Гамильтон логиканы таза формальды ғылым деп қарастырды; ол білімнің формальды және материалдық шарттарын бір ғылымның бөлігі ретінде қарастыруды гетерогенді элементтердің ғылыми емес араласуы деп санайды. Ол осы тұрғыда логиканы тіпті ең жалпы фактілерді анықтау немесе кепілдік беру құралы ретінде қолдануға болмайтынын мойындады және ол объективті жарамдылықпен емес, тек пікірлердің өзара қатынастарымен байланысты екенін нақты айтты. Ол индукция мен дедукция формальды логиканың өзара байланысты процестері екенін, әрқайсысы ойлаудың қажеттіліктеріне негізделгенін және олардан бірнеше заңдарды алатынын айтты. Ол тек үш логикалық заңды таныды: олар – бірлік, қарама-қайшылықсыздық және ортаңғыдан тыс заңдары, оларды ол өмір сүру мүмкіндігінің және, сондықтан, ойлаудың жалпы жағдайының бірнеше фазалары деп қарастырды. Ол ақыл-ойы мен соңынан туындайтын заңды ерекшелік ретінде емес, тек метафизикалық тұрғыдан осылардың логикалық тұрғыдан білдіретінін білдіретін деп қарастырды. Ол өз теориясында маңызды болып табылатын постулат ретінде «логиканың ығыстырып ойланған нәрсені ашық айтуға рұқсат етілуін» қосты. Логикада Гамильтон «предикатты сандық анықтау» ілімінің негізін қалаушы ретінде танымал, яғни «Барлық А – бұл В» деген пікір шын мәнінде «Барлық А – бұл Б», ал кәдімгі жалпы пікір «Барлық А – кейбір В» деп айтылуы керек. Стенли Джевонс қолдаған бұл көзқарас негізінен қате, өйткені ол предикат кеңейтуінде ойланатынын білдіреді; шын мәнінде, мысалы, адамдар туралы, олар өлі («Барлық адамдар өлі») айтқанда, сапаны жатқызу ниеті бар (яғни предикат коннотацияда қолданылады). Басқаша айтқанда, біз «адамдар өлуге тиіс әртүрлі нәрселердің арасында қандай?» («Барлық адамдар – кейбір өлімге ұшырайтын») емес, «адамдар туралы факті қандай?» деген сұраққа жауап беруге тырыспаймыз. Біз жай ғана сәйкестікті айтпаймыз (толығырақ қараңыз, мысалы, Г.В.Б. Джозеф, Логикаға кіріспе, 1906, 198 және келесі беттер). Гамильтоннен бұрын бірінші кезекте Аристотельге адал болған философ. Оның еңбектері оның терең және тұрақты зерттеулерінің нысаны болды және шын мәнінде оның бүкіл философиясы құйылған қалыпты құрады. Аристотель еңбектеріне түсіндірме жазушылармен, ежелгі, орта ғасырлық және заманауи, ол да таныс болды; және орта ғасырлық философияны ол өз елінде осы салаға көңіл бөлмеген кезде де зейінмен және бағамен зерттеді. Оның кең оқуы оған көптеген доктриналарды ұмытылған ойшылдардың еңбектеріне іздеуге мүмкіндік берді; және оларды қараңғылықтан шығарып, тіпті егер ол өзі ойлап тапқан көзқарас немесе аргументтің бұрыннан бар екенін білсе де, лайықты құрмет көрсетуден оған үлкен қуаныш келді. Ол заманауи неміс философиясын да жақсы білді, бірақ әрқашан оған симпатиямен қарады деуге болады. Оның ойлауы Канттың философиясымен қаншалықта өзгергені оның болжамдарынан көрінеді; және бұл оның негізгі мәселелерде кеңейген қорытындыларға келгеніне қарамастан, осылай болды. Гамильтон тек философ ғана емес; оның білімі мен қызығушылықтары адам ақылымен байланысты барлық салаларды қамтыды. Ол анатомия мен физиологияны зерттеді. Ол сондай-ақ ежелгі және заманауи әдебиетті жақсы білді, әсіресе 16 және 17 ғасырларға қызығушылық танытты. Оның әдеби жобаларының арасында Джордж Бьюкенен және Юлий Цезарь Скалигердің еңбектерінің басылымдары бар. Оның жалпы білімі оның кітапханасында көрінді, ол Глазго университетінің кітапханасының бір бөлігіне айналды. Ол сондай-ақ Джон Стюарт Милдің сынауының шабыты болған болуы мүмкін, нәтижесінде материя туралы идея ең айқын түрде айтылды, яғни материя – сезімнің тұрақты мүмкіндігі.

Білім

Оның басты практикалық қызығушылығы білім беру саласында болды, ол бұл қызығушылығын ұстаздық қызметін атқару арқылы да, жазушы ретінде де көрсетті. Сондай-ақ, ол осы саланың теориялық және тарихи аспектілерін оқыған, тіпті ұстаз немесе жазушы болмастан бұрын. Осыдан кейін ол білім берудің мақсаттары мен әдістеріне қатысты белгілі бір көзқарастарды қабылдады, оларды кейін іске асырғанда немесе қолдағанда кеңінен мойындалды. Алайда, ол бір мақаласында математиканы сананы дамыту үшін жаттығу ретінде қарастыруға қарсы пікір білдірді, бұл көптеген қарсылықтарды тудырды, бірақ ол бұл пікірін өзгертуге ешқандай себеп таппады. Ұстаз ретінде ол ынталы және табысты болды, ал университеттерді ұйымдастыру және реформалау туралы жазбалары олар жарық көрген кезде маңызды практикалық нәтижелерге жеткізді және олардың мазмұны бүгінгі күнге дейін құндылығын жойған жоқ.

Соңғы еңбектері

Оның өлімнен кейінгі еңбектері – «Метафизика және логика» дәрістері (1860), 4 томдық, Х. Л. Мансел (Оксфорд) және Джон Вейч (Метафизика; Логика) редакциясымен; сондай-ақ сэр У. Гамильтонның қолжазбаларынан Ридтің еңбектеріне қосымша жазбалар, Х. Л. Манселдің (Д. Д.) редакциясымен (1862). Вейчтың сэр У. Гамильтон туралы естеліктері 1869 жылы жарық көрді.