Кіріспе

Британдық саясаткер (1801–1886)

Энтони Эшли Купер, Шафтсберидің 7-ші графы (28 сәуір 1801 – 1 қазан 1885)

Эшлидің ерте отбасылық өмірі сүйіспеншіліксіз болды, бұл британдық жоғарғы сыныптар арасында кең таралған жағдай. G. F. A. Бест өзінің «Шафтсбери» атты биографиясында: «Эшли ата-анасының махаббатын сезінбей өсті. Ол ата-анасымен азамат болды, ал олардың міндеттері немесе қажеттіліктері оларға оған назар аударуды талап еткенде, олар формалды және қорқынышты болды» деп жазады. Тіпті ересек болған соң да ол әкесін ұнатпады және анасын «шайтан» деп атады. Осы қиын балалық шағын Мария Миллис, үй шаруашылығын жүргізуші және оның қарындастары көрсеткен қамқорлықпен жұмсартты. Миллис Эшлиге христиандық махаббаттың үлгісін берді, ол оның кейінгі әлеуметтік белсенділігі мен қайырымдылық жұмысының негізін құрады. Бест түсіндіргендей: «Оны қозғаған нәрсе – оның шынайылығы және үйдің қарапайымдылығы, оның христиандығы бақытсыз балаға деген сүйіспеншілігін сезіндірді. Ол оған Киелі кітаптардан әңгімелер айтты, дұға оқыды». Осы күшті жеңілдікке қарамастан, мектеп жас Эшли үшін тағы бір қайғының көзіне айналды, оның 1808 жылдан 1813 жылға дейінгі Манор-хаустағы білімі «жағымсыз қорқыныштар» әкелді. Шафтсберидің өзі сол жылдарды еске алып, былай деді: «Ол жер жаман, зұлым, лас еді; ал күтім – аштық пен қатыгездік». Жасөспірім шағында Эшли берілген христиан болды және Харроуда оқығанда оның кейінгі өміріне әсер еткен екі оқиғаға тап болды. «Бірде, Харроу төбесінің етегінде, ол кедей адамның жерлену рәсіміне қорқынышпен куә болды. Мас шатырлар, қисық жасалған табынмен шатқылдап, әдепсіз әндерді айқайлап, оның балалық шақтағы қайғы-қасіреттерін дұрыс контекстке қойған беймұжықтықтың бүкіл империясын сезіндірді. Екінші оқиға – оның латын поэмасы үшін тақырыпты ерекше таңдауы. Мектеп ауласында «Қаз тобы» деп аталатын, жағымсыз шыбын-шіркейлер өсетін тоған болды. Ол оны таңдады, өйткені мектеп басшыларының бұл мәселені шешуіне қатты алаңдады және бұл олардың назарына жеткізудің ең оңай жолы болды. Біраз уақыттан кейін «Қаз тобы» тексеріліп, жабылды. Бұл шағын жеңіс оның өзіне сенімін арттырды, бірақ одан да маңыздысы – бұл оның адамдарды жалқаулыққа немесе жеке мүдделерге қарсы шешім қабылдауға итермелеудегі шеберлігінің көрінісі болды. Бұл оның Парламенттегі ең үлкен артықшылықтарының бірі болып шықты».

Саяси мансап

1826 жылы маусымда Эшли Вудсток (сол кезде Марлборо герцогы бақылаған шағын округ) үшін тори партиясынан парламент депутаты болып сайланды және Веллингтон герцогының жақтаушысы болды. Джордж Кэннинг Лорд Ливерпульді премьер-министр қызметінен алмастырғаннан кейін, Эшли парламентте бес ай ғана болса да, оған жаңа үкіметте орын ұсынды. Эшли әдептілікпен бас тартты, күнделігіне Кэннингтің басшылығында қызмет ету Веллингтон герцогына адалдықты сату болар деп жазды, сондай-ақ ол лауазымға лайық емес екенін сезінді. Палатада бір жылдың ішінде ол үш парламенттік комитетке тағайындалды және 1827 жылы маусымда төртінші рет Миддлсекс графтығындағы жасыраған және ақыл-есі дұрыс емес адамдар жөніндегі арнайы комитетке тағайындалды.

Ақылы ауру заңдарын реформалау

1827 жылы Эшли Купер Миддлсекс графтығындағы кедей-жағдайлылар мен ессіздер жөніндегі арнайы комитетке тағайындалғанда, Лондондағы ессіздердің көп бөлігі доктор Уорбертонға тиесілі ессіздер үйлерінде ұсталды. Комитет Беталь-Гриндегі «Ақ үй» деп аталатын оның бір үйіне қатысты көптеген куәгерлерді тексерді. Эшли комитет атынан осы үйге барды. Науқастарды тізбектеп байлап, жалаңаш күйінде сабан үстінде ұйықтатып, төсекке нәжіс шығаруға мәжбүр етті. Оларды сенбі күні түстен бастап дүйсенбі күні таңертеңге дейін тізбектеп байлап ұстады, содан кейін жиналған нәжістен тазартылды. Оларды мұздай сумен жуып, 160 адамға бір сүлгі берілді, ал сабын болған жоқ. Үй тығыз малға толы болды, ал ет «ит жей алмайтын қалың, қатты ет» еді. «Ақ үй» «емдеу орны емес, қайтыс болуға арналған орын» деп сипатталды. Комитет доктор МакМайклдан «Лондон маңындағы ессіздер үйлерінде кедей науқастарға қатысты емдеу процесі жүріп жатыр ма?» деп сұрағанда, ол: «Мүлде жоқ» деп жауап берді. Комитет «келесі сессияда мүмкіндігінше ертерек түзету шараларын енгізуді» және Ішкі хатшы тағайындаған, лицензия беру, тексеру және бақылау бойынша кең өкілеттіктерге ие Комиссия кеңесін құруды ұсынды. 1828 жылдың ақпанында Криклейдтен шыққан либералды депутат Роберт Гордон осы ұсыныстарды заңға айналдыратын заң жобасын ұсынғанда, Эшли оны қолдап, заң жобасын қолдап, өзінің алғашқы сөзін айтты. Ол күнделігіне былай деп жазды: «Сонымен, Құдайдың күшімен, менің алғашқы әрекетім адам бақытын арттыруға бағытталды. Сағат сайын жақсарай берейін! Қорқыныш мені есімнен шығарып жіберді, бірақ Құдайға шүкір, мен мақтанға толы ақымаққа айналмадым». Эшли сондай-ақ 1828 жылғы Каунти ессіздер үйлері (Англия) және 1828 жылғы Ессіздер үйлері заңдарын жасауға қатысты. Осы заңдар арқылы Лондон аймағына он бес комиссар тағайындалды және оларға лицензия беру мен тексеру бойынша кең өкілеттіктер берілді, комиссарлардың бірі – Эшли. 1845 жылдың шілдесінде Эшли екі «Ессіздер үйлерін реттеу» және «Англия мен Уэльстегі ессіздердің жақсы күтімі мен емдеуі» заңдарын демеуші болды. Бұл заңдар ол бір жыл бұрын Парламентке ұсынған «Ессіздер жөніндегі комиссарлардың есебінде» жарияланған. Бұл заңдар бұрынғы ессіздерге қатысты заңдарды біріктіріп, жақсартты, пациенттерді негізсіз қамаудан қорғау үшін жақсы жазбалар мен қатаң сертификаттау ережелерін қамтамасыз етті. Олар сондай-ақ, жай ғана рұқсат берудің орнына, елдегі ессіздер үйлерін салуды және Эшли төрағасы болатын Ессіздер жөніндегі комиссия құруды тапсырды. Бұл шараларды қолдап, Эшли 1828 жылдан бері жақсару болғанымен, әлі де көп нәрсені жасау керек деп мәлімдеді. Ол Уэльстегі Мэри Джонс есімді ессіз қыздың мысалын келтірді, ол он жылдан астам уақыт бойы бір ғана терезесі тақтаймен жабылған кішкентай шатыр бөлмесінде тұрған, ауасы аз және жарық жоқ. Бөлме өте лас және шыдамсыз иіспен толы болды. Ол бөлмеде тек иілген күйде ғана қимылдай алатын, бұл оның денесінің деформациялануына себеп болды. 1858 жылдың басында ақыл-есі дұрыс адамдар ессіздер үйлерінде ұсталғаны туралы алаңдаушылықтар бойынша арнайы комитет құрылды. Лорд Шафтсбери (Эшли 1851 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін) басты куә болды және ессіздікті растауды қиындатуға және ауруды емдеудің кез келген перспективасы болу үшін ессіздікті ерте емдеудің маңызды екендігі туралы ұсынысқа қарсы болды. Ол өз уақытында тек бір-екі адам ғана ессіздігімен айналысып, жеткілікті негізсіз ауруханаға қамалған және комиссарларға көбірек емес, аз билік берілуі керек деп мәлімдеді. Комитет баяндамасында Шафтсберидің барлық ұсыныстары бекітілді, бірақ біреуі: ессіздік куәлігіне соттың қолы қоюы міндетті болуы керек. Бұл заңға негізінен Шафтсберидің қарсылығына байланысты енгізілген жоқ. Сондай-ақ, Шафтсберимен келісіп, негізсіз қамауға алу «өте сирек» болды. 1877 жылдың шілдесінде Шафтсбери ақыл-есі дұрыс адамдарды панаханаларда ұстау тым оңай деген алаңдаушылықтан ақпан айында тағайындалған Ессіздік заңдары жөніндегі арнайы комитеттің алдында куәлік берді. Шафтсбери жасы ұлғайғандықтан куәлік беру кезінде ұмытып қалуы мүмкін деп қорықты және осыған дейінгі айларда қатты қысылды: «Елу жылдық еңбек, уайым мен дұға, керемет және күтпеген табыстармен тәжденген, ақырында маған қайғы мен қорлық әкеледі ме?» «Сот сағаты» келгенде Шафтсбери Ессіздік комиссиясын қорғады және ол 1828 жылы Ессіздік комиссиясы құрылғанға дейінгі ессіздерге күтім жағдайы туралы жеке білетін жалғыз адам екенін мәлімдеді. Бұл «ешкімнің сенуіне келмейтін жағдай» еді. Комитет баяндамасында комитет мүшелері Шафтсберидің куәлігімен барлық мәселелер бойынша келісті. 1884 жылы миссис Жоржина Велдонның күйеуі оны ессіздер үйіне қамауға тырысты, өйткені ол оның мопс итінің жаны бар деп сенді және оның қайтыс болған анасының рухы оның үй жануары – қоянға кірген деп ойлады. Ол Шафтсбери және басқа ессіздік комиссарларына қарсы сот шарасын бастады, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Мамыр айында Шафтсбери лордтар палатасында ессіздік заңдарының қанағаттандырмас екенін жариялайтын ұсынысқа қарсы сөйледі, бірақ ұсыныс Парламентте қабылданды. Лорд-канцлер Селборн Ессіздік заңын түзету туралы заң жобасын қолдады және Шафтсбери Лорд-канцлер қолдаған заң жобасына қарсы болуға міндетті екендігіне сенгендіктен Ессіздік комиссиясынан кеткісі келді. Алайда, Селборн оны кетпеуге шақырды, сондықтан Шафтсбери бас тартты. Алайда, заң жобасы енгізілгенде және оның ессіздік туралы куәлікті сот судьясы немесе судья қол қоюын міндетті ететін ереже болғанда, ол кетіп қалды. Үкімет құлап, заң жобасы алынып тасталды және Шафтсбери Ессіздік комиссиясының төрағалығына қайта оралды. Шафтсберидің ессіздерге күтімді жақсарту жөніндегі жұмысы оның ең маңызды, бірақ аз танымал жетістіктерінің бірі болып қалады. Ол былай деп жазды: «Менің комиссарларым мен менің барымдағы ессіздерден басқа, үлкен немесе кішкентай өмірде ешкімнің, тіпті менің қайырымдылық жұмыстарымдағы әріптестерімнің де, менің осы қайғылы және қорқынышты мәселеге арнаған жылдар бойғы еңбек пен қамқорлық туралы түсінігі жоқ».

Бала еңбегі

1833 жылғы наурыз айында Эшли парламентке (Commons) Он сағаттық заң жобасын енгізді, онда мақта және жүн өндірісінде жұмыс істейтін балалардың жасы тоғыз немесе одан жоғары болуы тиіс; он сегіз жасқа толмаған ешкім күніне он сағаттан артық немесе сенбі күні сегіз сағаттан артық жұмыс істемеуі керек; ал жиырма бес жасқа толмаған ешкім түнгі уақытта жұмыс істемеуі керек, олар міндетті түрде мектепке баруы керек еді, сондай-ақ заңды сақтау үшін инспекторлар тағайындалды. Алайда, виг үкіметі 145 дауыспен «он сегіз» дегенді «он үш» деп өзгертіп, түзету енгізді. Қабылданған заң бойынша он үш жасқа дейінгі балалар күніне тоғыз сағаттан артық жұмыс істемеуі керек болды. 1836 жылғы маусымда тағы бір Он сағаттық заң жобасы парламентке енгізілді. Эшли бұл заң жобасын уақтылы емес деп есептесе де, оны қолдады. Шілдеде заң жобасын қолдау үшін құрылған Ланкашир комитеттерінің бірі: «Егер Англияда фабрика жұмысшыларының мүддесіне басқалардан гөрі көбірек берілген адам болса, ол Лорд Эшли еді. Олар оған әрқашан дайын, бекем және адал дос ретінде сене алады» деп хат жазды. 1837 жылғы шілдеде ол үкіметті 1833 жылғы заңның бұзылуын елемегендігі үшін айыптады және палата балалардың жұмыс уақытын реттеу қанағаттанарлықсыз деп табылғанына өкініш білдірген резолюция ұсынды. Бұл дауыс беруде он бес дауыспен жеңіліске ұшырады. Уильям Додд – зауытта мүгедек болған адамның өмірі мен азаптары туралы баяндама Лорд Эшлиге жіберілді және оның қолдауымен 1840 жылы жарияланды. Эшли Уильям Доддты аптасына 45 шиллингпен жұмысқа алды және «Фабрика жүйесі: тоқыма өндірісінде жұмыс істейтін балалардың жағдайын суреттеу» атты еңбекті жазды. Бұл 1842 жылы жарық көрді. 1851 жылғы Еңбекші топтарына арналған тұрғын үйлер заңы «қалалық кеңестерге және жергілікті басқармаларға тұрғын үйлер салуға немесе бар тұрғын үйлерді сатып алуға және оларды басқаруға, сондай-ақ төлемдер, басқару және т.б. бойынша ережелер қабылдауға рұқсат берді. Мұндай тұрғын үйлер жергілікті денсаулық сақтау органдарының бақылауында болды».

Сионисттік қозғалыс

Шафтсбери – мыңжылдыққа дейінгі евангелистік англикан, ол Мәсіхтің екінші келуіне сенді. Оның сенімі дереу әрекет ету қажеттігін көрсетті. Ол Рим-католик шіркеуінің ритуализміне жоғары шіркеудің англикандары арасында қатты қарсы болды. Сондай-ақ Англия шіркеуіндегі Оксфорд қозғалысының католиктік ерекшеліктерін де мақұлдамады. Ол 1845 жылғы Майнут колледжі заңын айыптады, ол Ирландияда көптеген діни қызметкерлерді даярлайтын католик семинариясын қаржыландырды. Бірақ әкесінің пікіріне қарамастан, католиктердің эмансипациясын қолдады. Шафтсбери 19 ғасырдағы евангелистік англикандықтардың жетекші тұлғасы болды. Шафтсбери 1851 жылдан бастап 1885 жылы қайтыс болғанға дейін Британдық және шетелдік Киелі кітап қоғамының (БФБҚ) президенті болды. Ол былай деп жазды: «Барлық қоғамдардың ішінде осы қоғам жүрегіме ең жақын, өйткені үйімізде әрқашан «Киелі кітап қоғамы» туралы әңгіме болып тұратын». Ол сондай-ақ біраз уақыт Евангелистік Альянстың президенті болды. Шафтсбери Эдвард Бикерстеттің шәкірті болды және екеуі де Ұлыбританияда христиандық сионизмнің көрнекті жақтаушылары болды. Шафтсбери еврейлерді Киелі жерге қайтаруды ұстанып, еврейлерді Палестинаға қоныстандыру туралы алғашқы саясаткердің ұсынысын жасады. 1831 жылы Мысырдың Мұхаммед Әлисі Ұлы Сирияны басып алғаннан кейін Еуропаның Таяу Шығыстағы саясаты өзгерді. Осы өзгерістің нәтижесінде Шафтсбери сыртқы істер министрі Палмерстонды 1838 жылы Иерусалимге британдық консул Джеймс Финнді жіберуге көндіре алды. Шафтсбери, адал христиан және адал ағылшын, еврейлердің оралуын Британияның саяси және экономикалық артықшылықтары үшін және оның Құдайдың еркі деп сенгендіктен жақтады. 1839 жылдың қаңтарында Шафтсбери «Квартальный ревю» журналында мақала жариялады. Ол Лорд Линдсейдің 1838 жылғы «Египет, Едом және Киелі жер туралы хаттар» (1838) туралы мақаласына түсініктеме бергенімен, еврейлерді Палестинаға қоныстандыру туралы алғашқы саясаткердің ұсынысын жасады. 1848 жылы Шафтсбери еврейлер арасындағы христиандықты насихаттау жөніндегі Лондондық қоғамның президенті болды, оның мүшесі Финн болды. Қырым соғысына (1854) дейінгі кезең, Мұхаммед Әлидің екі он жыл бұрынғы әскери экспансионизмі сияқты, Таяу Шығыста жаңадан құруға мүмкіндік берді. 1853 жылдың шілдесінде Шафтсбери Премьер-министр Лорд Абердинге Ұлы Сирияның «ұлты жоқ ел» екенін және оған «ұлты жоқ елдің» қажет екенін жазды. Мұндай ел бар ма? Әрине, бар, жердің ежелгі және заңды иелері – еврейлер! Сол жылы ол күнделігінде «осы кең және құнарлы аймақтарда жақын арада билеуші болмайды, билік етуді талап ететін белгілі және мойындалған билік болмайды. Бұл аумақ біреуге немесе біреулерге берілуі керек. Халықсыз ел бар, ал Құдай өзінің даналығы мен мейірімімен бізді елсіз елге бағыттап отыр» деп жазды. Бұл сөз тіркесі «Халықсыз жер, жерсіз халық үшін» деген сөздің алғашқы қолданылуы ретінде жиі келтіріледі, бұл сөзбен Шафтсбери еврейлерді Палестинаға қайтарудың басқа бір британдық жақтаушысы доктор Александр Китті еске түсірді.

Опиум саудасын басу қоғамы

Шафтсбери опиум саудасын тоқтату үшін құрылған «Опиум саудасын басу қоғамының» алғашқы президенті болды. Бұл қоғамды 1874 жылы квакер дінін ұстанушы кәсіпкерлер құрды, ал Шафтсбери 1880 жылдан өмірінің соңына дейін президент қызметін атқарды. Қоғамның күш-жігері нәтижесінде опиум мәселесі бойынша зерттеу жүргізетін Корольдік комиссия құрылды.

Шафтсбери ескерткіш фонтаны

1893 жылы Лондонның Пикадилли Циркінде орнатылған Шафтсбери ескерткіш фонтаны оның қайырымдастық қызметтерін еске алу мақсатында салынған. Фонтанның үстінде Альфред Гилберттің алюминийден жасалған Антерос мүсіні тұр, ол қанатты, жалаңаш садақшы бейнесінде бейнеленген. Бұл мүсін ресми түрде «Христиандық қайырымдылық періштесі» деп аталады, бірақ халық арасында, қате болса да, «Эрос» деп танымал. Ол «Evening Standard» газетінің логотипінде бейнеленген.

Құрмет

Лорд Шафтсбери Кентербери қауымдастығының мүшесі болды, сондай-ақ Уилберфорстың Сэмюэл және Роберт атты екі ұлы да оның құрамында болды. Лорд Эшли 1848 жылдың 27 наурызында қосылды. Энтони Эшли Купер Англия шіркеуінде 1 қазанда еске алынады.