Кіріспе

Қылмыстық іс бойынша талапқа жауап. Заң бойынша, мойындау – айыпталушының қылмыстық айыпқа берген жауабы. Айыпталушы өзін кінәлі деп мойындауы немесе кінәсіз деп мойындауы мүмкін. Әділеттік жүйесіне байланысты, қосымша мойындау түрлері болуы мүмкін, соның ішінде nolo contendere (қарсылық білдірмеу), жауап беруге негіздің болмауы (Ұлыбританияда) немесе Алфорд мойындауы (АҚШ-та). Ортақ құқық жүйелерінде, егер сот мойындаса, кінәсін мойындаған айыпталушы кінәлі деп танылады. Содан кейін сот жазаны белгілеп, үкім шығарады. Айыптау бойынша келіссөздер прокурор мен айыпталушы арасындағы, жеңіл жаза алу үшін кінәлі деп мойындауға келісуге бағытталған талқылауларды қамтиды. Азаматтық құқық жүйелерінде айыпталушының мойындауы басқа кез келген дәлел ретінде қарастырылады. Толық мойындау толық сот процесін тоқтатуға немесе прокурорды сотқа іс ұсынудан босатпайды.

Өтініштің түрлері

Ең көп таралған өтініш түрлері – «күнәлі» және «күнәсіз» болып табылады. Кінәсін мойындау әдетте айыпталушыға жеңілдетілген жаза қолданылуына әкеледі; осылайша, ол жазаны жеңілдететін фактордың бір түрі болып табылады. Айыпталушы айыптау органымен немесе сотпен келісімге келіп, жазаны жеңілдету үшін кінәлі деп мойындауына, немесе оған тағылған айыптардың алынып тасталуына келісе алады. «Келісімсіз мойындау» – бұл ешқандай келісім болмаған жағдайда жасалған кінәлі деп мойындау. Мұндай келісімдер әсіресе АҚШ-та кең таралған. Басқа елдерде айыпты мойындау бойынша келіссөздердің шектеулі түрлері қолданылады. Ұлыбритания мен Германиядағы нұсқаулықтарда жазаны жеңілдетуге тек кінәлі деп мойындау уақыты ғана әсер ететіні, ертерек мойындау жазаны одан да жеңілдетуге мүмкіндік беретіні көрсетілген. АҚШ-та "nolo contendere" (қарсылық білдірмеймін) деген жауап – бұл айыпталушының қылмысты мойындамауы немесе жоққа шығармауы. Бұл жауап кінәлі деп мойындаумен бірдей салдарға ие, себебі сот айыпталушының кінәсін анықтау қажеттігін жояды.

Жалпы құқық

Айыпталушы айыптамаға жауап беруден бас тартқан жағдайда, бұл "үнсіздік таныту" деп аталады, ал осы үнсіздіктің себебі – қасақаналық па, әлде психикалық бұзылулар ма, деген мәселені шешу қазылар алқасына жүктеледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, сотта айыпталушы кінәлі екенін немесе кінәлі емес екенін білдіретін болса, кінәлі емес деп мәлімдегеннен кейін одан қалай сотталуы тиіс екені сұралатын, ал ол "Құдайға және еліме серт етемін" деп жауап беруі күтілген. Егер адамның санасы сау болса, мұндай талапқа бағынбағаны үшін түрлі жазалар қарастырылған. Қарақшылық немесе аса ауыр қылмыс істерінде айыпталушы жауап беруге мәжбүрленгенше қысым көрсету арқылы азапталған; Эдвард Кок Джеймс I патшаның тұсында болған кісі өлтіру ісі кезінде осындай жағдайларды сипаттаған. 1692 жылы Жаңа Англияда колдовствомен айыпталған Джайлс Кори, кінәлі емес екенін мәлімдегеннен кейін "Құдайға және еліме серт етемін" деп жауап беруден бас тартқаны үшін өлгенше қысымға ұшырады. Азаптау арқылы жауап алу 1772 жылы заңмен тыйым салынды.

АҚШ қылмыстық іс жүргізу

Сотталушы кінәсін мойындаудан бас тартса, әдетте ол кінәсіз деп есептеледі; мысалы, АҚШ Федералдық қылмыстық іс жүргізу ережелерінде: "Егер сотталушы кінәсін мойындаудан бас тартса немесе сотталушы ұйым сотқа келмесе, сот кінәсіз деп шешім қабылдауы тиіс" делінген. Сол сияқты, егер сотталушы бейәдеттік жасайтын ("шығармашылық өтініш") өтініш беруге тырысса, бұл әдетте кінәсіз деп түсіндіріледі. Мысалы, ядролық электр стансасына қарсы наразылық кезінде қылмыс жасады деген айып тағылған сотталушы "Мен бізді қоршаған сұлулық үшін шақырамын" деп мәлімдеме жасаған.

"Ерікті және ақылды"

Айыпкер кінәсін мойындаса, 1938 жылғы АҚШ Жоғарғы Сотының «Джонсон Зербстке қарсы» ісінде айқындалғандай, ол мұны «біліп, ерікті және саналы түрде» жасауы тиіс. Барлық құқықтан бас тарту сотталушының құқықтарын сақтау талаптарына сәйкес келеді дегенді дәлелдеу міндеті прокуратурада жатыр. Осыған сәйкес, аса маңызды емес қылмыстардан басқа барлық істерде, сот немесе айыптау органы (жергілікті дәстүрге және төрағалық етуші судьяның пікіріне байланысты) айыпталушының құқықтарын білуі және өтініштің еріктілігі туралы бірқатар ресми сұрақтар қоятын айыптауды талқылау рәсімін өткізеді. Әдетте, кінәлі деп мойындау туралы тыңдауды сот хатшысы жазады, ал транскрипт кейінірек шағымданудан қорғау үшін істің тұрақты тізіміне қосылады. «Саналы» термині «айыпталушы өзінің құқықтарын, оған тағылған айыптың мәнісін және өтінішінің салдарынан хабардар екенін білдіретін қиын түсінік» деп сипатталған. «Ерікті» термині де «пара беру немесе физикалық зорлық-зомбылық сияқты «жарамсыз» ынталандырулармен тудырылмаған, бірақ айыптау және жаза келісімдерімен байланысты әдеттегі ынталандыруларды (прокурорлардың «шартсыз айыптауларын» қоспағанда) қамтымайтын қиын түсінік» ретінде сипатталған. Эмпирикалық зерттеулер сотқа дейінгі қамауда заң бойынша кінәсіз адамдарға жасалған зорлық-зомбылық жағдайлары кінәлі деп мойындауға ықпал ететінін көрсеткен, бірақ қазіргі Жоғарғы Сот шешіміне сәйкес бұл сотталушының конституциялық құқығын бұзбаған. Көптеген юрисдикцияларда қорғаушы адвокаттың айыпталушылармен кінәлі деп мойындаудың қосымша салдары туралы, мысалы, күтімімен жазалау немесе ажал жазасы ісінде ауырлататын жағдай ретінде қарастыру туралы талқылауы міндетті емес. Алайда Жоғарғы Сот «Падилья Кентуккиге қарсы» (2010) ісінде маңызды ерекшелікті мойындады, онда қорғаушы адвокаттың айыпталушыларды кінәлі деп мойындаудың иммиграциялық салдары туралы хабардар етуге міндетті екені белгіленді. Осылайша, иммиграциялық салдары туралы ескерілмеген айыпталушы адвокаттың тиімсіз көмегі туралы шағымдануға құқылы болуы мүмкін. АҚШ федералдық жүйесінде сот кінәлі деп мойындауға нақты негіз бар екеніне көз жеткізуі керек.

Арнайы негіздер

Қылмыстық істерде қолданылатын басқа арнайы шағымдарға айыпталушының психикалық қабілетсіздігіне қатысты шағымдану, соттың айыпталушы тұлғасына қатысты құзыретіне шағымдану, айыптауды жоққа шығару, айыптау құралының "бетінде" немесе басқа да айыптау құжаттарында көрінбейтін процедуралық қателіктерді түзету үшін қолданылатын шағым кіреді. Федералдық қылмыстық істердегі арнайы шағымдар жойылды, ал бұрын арнайы шағымдармен көтерілген қорғаныс шаралары енді істі қараудан шығару туралы өтініш арқылы көтеріледі. Шартты шағым – бұл айыпталушының қылмысты мойындауымен бірге, айыптаудың белгілі бір аспектілеріне (мысалы, дәлелдер заңсыз алынған) шағымдану құқығын сақтап қалуы. АҚШ-тың Биньонға қарсы ісінде, біліктілік сақталу бағалауы кезінде ауруды жалғандау немесе елестету әділетке кедергі келтіру болып танылды және жазаның күшеюіне әкелді. Айыпталушы кінәсін мойындағанына қарамастан, оған жазаны жеңілдету туралы шешім қабылданбады, себебі жалған ауру оның өзінің заңсыз әрекеттері үшін жауапкершілікті қабылдамайтынын көрсетеді деп есептелді.

"біржақты дәлел"

Айыпталушы кінәсін мойындағанда, оны толыққанды және күмәндіксіз білдіруі керек. "Толық емес, аяқталмаған немесе түсініксіз" кінәлі деп мойындау заңды күшіне енбейді, және егер сот мұндай мойындау негізінде үкім шығаруға тырысса, істі қайта қарауға немесе сот шешімін жоюға негіздер туындайды. R v Atkinson ісінде апелляциялық сот, егер айыпталушы "Кінәлімін, бірақ өзімді қорғағым келді" деп мойындаса, судья осы мойындауды қабылдау алдында кез келген түсініксіздікті жойған жағдайда, бұл мойындау толыққанды деп есептелуі мүмкін деген шешім қабылдады.