Кіріспе

Латынша "бірінші көріністе" деген мағынаны білдіретін Сузи Миллердің пьесасы Prima facie (//ˈpraɪmə ˈfeɪʃi//, //ˈprɪmə ˈfiːʃi//) – "бірінші көріністе" немесе "алғашқы әсерге негізделген" деген мағынаны білдіретін латынша сөз. Сөзбе-сөз аудармасы – "бірінші бет" немесе "алғашқы көрініс", бұл primus ("бірінші") және facies ("бет") сөздерінің әйелдік түрінен алынған, екеуі де аблятив жағдайында. Қазіргі заманғы ағылшын тілінде оны "көрінетіндей" деп аударуға болады. Prima facie термині заманауи құқықтық ағылшын тілінде (азаматтық және қылмыстық құқық салаларында) қолданылады, бұл алғашқы тексеруде істі растайтын жеткілікті дәлелдердің бар екенін көрсетеді. Ортақ құқық жүйесінде prima facie дәлелдеріне сілтеме жасау – егер жоққа шығарылмаса, нақты бір ұйғарымды немесе фактіні дәлелдеуге жеткілікті болатын дәлелдерді білдіреді. Бұл термин академиялық философияда да ұқсас мағынада қолданылады. Prima facie бойынша сот ісі өздігінен тұрақтамауы немесе құлап қалуы мүмкін; егер қарсы тарап басқа дәлелдер ұсынса немесе қорғаныс позициясын білдірсе, оны толық сот отырысында ғана қарастыруға болады. Prima facie дәлелдерін ұсынуды бейресми түрде "іс қозғау" немесе "іс құру" деп атайды. Мысалы, қылмыстық сотта айыптау тарапы айыпталушыға тағылған қылмыстың әрбір элементі бойынша prima facie дәлелдерін ұсынуға міндетті. Қанды қылмыс ісінде бұл құрбанның шындығында қайтыс болғанын, айыпталушының әрекеті өлімге себеп болғанын және айыпталушының алдын ала ойластырылған ниетпен әрекет еткенін дәлелдеуді қамтиды. Егер тараптар жаңа дәлелдер ұсынбаса, іс тек қана prima facie дәлелдерінің немесе олардың болмауының негізінде шешіледі. Prima facie дәлелдерінің нақты немесе жоққа шығарылмайтын болуы міндетті емес: бұл кезеңде істі жоққа шығаратын дәлелдер қарастырылмайды, тек бір тараптың ісі толық сотқа беруге жеткілікті ме екені ғана қарастырылады. Ұлыбритания және АҚШ сияқты ортақ құқық жүйесінде қылмыстық сотта айыптау тарапы барлық дәлелдерді қорғанысқа ашып беруге міндетті. Бұл prima facie дәлелдерін де қамтиды. Prima facie қағидасының мақсаты – дауласушы тараптардың басқа тараптардың уақытын тек қана ысырап ететін негіссіз айыптаулармен жүргізбеуіне кедерес жасау.

Res ipsa loquitur (жауаптылық туралы)

Prima facie жиі res ipsa loquitur («өздігінен айқын болады», немесе сөзбе-сөз «өз нәрсесі өзі сөйлейді») деп шатастырылады, бұл ортақ құқық доктринасы. Бұл доктринаға сәйкес, фактілер бір тараптың немқұрайлылығына немесе басқа жауапкершілікке түсінікті түрде нұсқағанда, қосымша мәліметтер ұсыну қажет емес, себебі кез келген ақылды адам осы істің фактілерін дереу анықтай алады. Екеуінің арасындағы айырмашылық мынада: prima facie – жауап беруге жеткілікті дәлелдердің бар екенін білдіреді, ал res ipsa loquitur – фактілердің өте айқындығынан тараптың қосымша түсіндіру қажеттігін жоққа шығарады. Мысалы: «Айыпталушының жауапкершілігі бар екенін көрсететін prima facie негіз бар. Олар сорғыны басқарды. Сорғы іске қосылып, талапкердің үйін су басты. Талапкер үйден кетіп, оны айыпталушының қарауына қалдырған. Res ipsa loquitur». Канадалық зиян келтіру құқығында бұл доктрина жалпы немқұрайлылық заңнамасына енгізілген.

Академиялық философияда қолдану

Бұл сөз тіркесі академиялық философияда да қолданылады. Оның ең белгілі қолданылуларының бірі – 1930 жылы В. Д. Росс өзінің «The Right and the Good» кітабында алғаш ұсынған этика теориясы, көбінесе «Prima Facie міндеттерінің этикасы» деп аталады, сондай-ақ эпистемологияда, мысалы, Роберт Ауди қолданғандай. Ол әдетте міндеттеме туралы сөз кететін кезде қолданылады. «Мен уәдемді орындауға және досыммен кездесуге prima facie міндеттімін» дегеніміз, мен міндеттенемін, бірақ бұл одан да маңызды міндетке уступировать (жол беруі) мүмкін. Көбінесе қазіргі қолданыста «pro tanto міндеті» деген атау қолданылады: кейіннен басқа, маңыздырақ міндетпен күшін жойтуға болатын міндет; ол тек уақытша ғана болады.

Басқа қолданылулары мен сілтемелері

Prima facie тіркесі кейде нағыз латын сөзі деп қате жазылады; алайда, faciē – бұл бесінші жіктегі латын есімнің аблятивтік жайы. Саяси дебаттар теориясында prima facie оң жақтың талаптарының немесе кейбір сирек жағдайларда теріс жақтың қарсы жоспарының негізгі қағидаларын сипаттау үшін қолданылады. Теріс команда prima facie-ге сілтеме жасағанда, оң команданың бірінші оң құрылымдық сөйлеуінде баяндалғаннан кейін жоспарына қосымша ештеңе қосуға немесе өзгертуге құқығы жоқ екендігіне сілтеме жасайды. Бұл тіркестің кең таралған қолданысы – "prima facie жылдамдық шегі" түсінігі, ол Австралия мен АҚШ-та қолданылған. Prima facie жылдамдық шегі – егер басқа белгілі жылдамдық шегі болмаса қолданылатын стандартты жылдамдық шегі, оны жүргізуші асыруы мүмкін; алайда, егер жүргізуші анықталса және полиция оны шектен асырғаны үшін айыптап жатса, сол жағдайда айналадағы жағдайға сәйкес жылдамдықтың қауіпсіз екенін жүргізуші дәлелдеуге міндетті. Көптеген заңнамалық аумақтарда осы типтегі жылдамдық шегі абсолютті жылдамдық шегімен алмастырылған.