Кіріспе

Оңтүстік Африканың мангуст түрлері сүтқоректілер. Сурикат (Suricata suricatta) немесе сурикат – Оңтүстік Африкада кездесетін кішкентай мангуст. Оның кең басы, үлкен көздері, сүйір мұрыны, ұзын аяқтары, жіңішке, ұшына қарай тартылатын құйрығы және жолақты түк пішіні бар. Басы мен денесінің ұзындығы шамамен 25-35 см, ал салмағы әдетте 700 граммнан 1 кг-ға дейін болады. Түгі ақшыл сұрдан сарғыш қоңырға дейін, арқасында нашар көрінетін ақ және қоңыр жолақтарымен келеді. Сурикаттардың қазғанға бейімделген алдыңғы тырнақтары бар және олар қатал, құрғақ ортада тіршілік ету үшін дене температурасын реттеу қабілетіне ие. Үш түршесі анықталған. Сурикаттар өте әлеуметтік жануарлар болып табылады және 2-ден 30 жеке тұлғаға дейін топтасып, шамамен 0,5-1 км² аумақты қамтитын мекенжайларда өмір сүреді. Топ ішінде әлеуметтік иерархия бар – әдетте, басым тұлғалар көбейіп, ұрпақ береді, ал көбеймейтін, бағынышты мүшелер балапандарға көмектеседі. Көбею жылына бір рет, көбінесе мол жауын-шашын кезінде болады. 60-70 күндік жүктіліктен кейін 3-тен 7-ге дейін балапандар туады. Олар тасты, көбінесе әктасты аймақтардағы жартастардың жарықтарында және жазық далалардағы үлкен қуыстарда қоныстанады. Қуыстар жүйесі, әдетте диаметрі 15-20 см және 15-тан астам тесігі бар, жер астындағы кең желілер болып табылады, олар 2-3 деңгейлі туннельдерден тұрады. Бұл туннельдер жоғары жағынан 30-40 см биіктікте және төменгі жағынан кеңірек, ал тереңдігі 3-5 метрге жетеді. Қуыстардың ішкі температурасы орташа деңгейде ұсталады және сурикаттарды ауа райының қиын жағдайлары мен экстремалды температурадан қорғайтын қолайлы микроклиматты қамтамасыз етеді. Сурикаттар күндіз белсенді болады, көбінесе таңертең және кешке, үнемі сақ болып, қауіп сезгенде қуыстарға тығылады. Олар бір-бірімен байланысу үшін әртүрлі мақсаттарда әртүрлі дыбыстарды қолданады, мысалы, жыртқыш жануарды көргенде ескерту беру үшін. Негізінен жәндіктермен қоректенеді, көбінесе қоңыздар мен көбелектер, буынтық аяқтылар, қосмекенділер, ұсақ құстар, бауырымен жорғалаушылар және өсімдіктерді жейді. Көбінесе құрғақ, ашық жерлерде, ағаш өсімдіктері аз болған жерлерде кездеседі, сурикаттар Ботсвананың оңтүстік-батысында, Намибияның батысында және оңтүстігінде, Оңтүстік Африканың солтүстік және батысында таралған; ареалдары оңтүстік-батыс Анголаға дейін созылады. Халыққа ешқандай қауіп төнбегендіктен, сурикат IUCN Қызыл тізімінде «Тәуекел астында емес» деп тіркелген. Сурикаттар теледидарда, кинода және басқа да бұқаралық ақпарат құралдарында жиі көрсетіледі.

Этимология

"Меркат" сөзі бір түрлі маймылдың голланд тіліндегі атауынан шыққан, ол өз кезегінде ежелгі жоғары неміс тіліндегі mericazza сөзінен туындаған, мүмкін "көл" деген мағынаны білдіретін meer және "мысық" деген мағынаны білдіретін kat сөздерінің қосылысынан пайда болған. Бұл санскрит тілінен шыққан ұқсас (маркат, яғни маймыл) сөзімен байланысты болуы мүмкін, алайда сөздің германдық түбірі Үндістанмен кез келген мәлім байланыстардан бұрын пайда болған. Бұл атау 1801 жылдан бастап Оңтүстік Африкада кішкентай сүтқоректілерді атау үшін қолданыла бастады, мүмкін голланд отаршылары осы атауды көптеген жерге кіретін жануарларға қатысты қолданғандықтан. Меркаттың тағы бір атауы – "сурикат", ол француз тіліндегі "surikate" сөзінен шыққан болуы мүмкін, ал ол өз кезегінде голланд тілінен шыққан болуы да мүмкін. Африкаанс тілінде меркатты граатжимееркат немесе стокстертмееркат деп атайды; "меркатте" немесе "мерикатте" термині меркат пен сары мангустқа қатысты болуы мүмкін. Африкаанс тілінде "mier" сөзі "көбелек" дегенді білдіреді, ал "kat" сөзі "мысық" дегенді білдіреді, сондықтан бұл атау, бау-бақшаларды бұзатын көбелектердің қоршауындағы меркаттың байланысына сілтеме жасайды.

Таксономия

1776 жылы Иоганн Кристиан Даниэль фон Шребер Жақсы Үміт мүйісінен сурикатты сипаттап, оған Viverra suricatta деген ғылыми атауын берді. 1804 жылы Ансельм Гаэтан Десмарест сурикатқа Suricata деген туыс атауын ұсынды және ол Жақсы Үміт мүйісінен алынған зоологиялық үлгіні де сипаттады. Қазіргі ғылыми атау Suricata suricatta алғаш рет 1905 жылы Олдфилд Томас және Гарольд Шванн қолданды, олар Ваккерстрұмда жиналған үлгіні сипаттағанда. Олар Мыс пен Дельфонтейн, Грэмстаун, Оранж-Ривер колониясы және Оңтүстік Трансвааль, сондай-ақ Клипфонтейнде төрт жергілікті сурикат тұқымын анықтады. 18-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасыр аралығында бірнеше зоологиялық үлгілер сипатталды, олардың үшеуі жарамды түршелер ретінде танылды: S. s. iona Оңтүстік-батыс Анголада кездеседі.

Филогенез және эволюция

Оңтүстік Африканың әртүрлі аймақтарында мерекен қазбалары табылды. 2009 жылғы Herpestidae тұқымдасының филогенетикалық зерттеуі, олардың ерте миоценде (25,4–18,2 млн жыл бұрын) екі тармаққа – әлеуметтік және жалғыз мангустарға – бөлінгенін көрсетті. Мерекен, Crossarchus (кузиманс), Helogale (карлик мангуст), Liberiictis (либериялық мангуст) және Mungos (жолақты мангуст) сияқты бірнеше басқа африкалық мангустармен бірге монофилетикалық әлеуметтік мангуст кладына жатады. Жалғыз мангуст тармағына екі клад кіреді, олардың ішінде Меллер мангусты (Rhynchogale melleri) және сары мангуст (Cynictis penicillata) сияқты түрлер бар. Мерекен генетикалық тұрғыдан 22,6–15,6 млн жыл бұрын кладтың қалған бөлігінен айырылды. Мерекеннің филогенетикалық байланыстары төмендегідей бейнеленген:

Сипаттамалары

Сурикат – жұқа денелі, шағын мангуст, кең басы, үлкен көздері, сүйір мұрны, ұзын аяқтары, жіңішке, ұшына қарай тартылатын құйрығы және жолақты түсімен сипатталады. Ол Гелогал (Helogale) және мүмкін Галерелла (Galerella) түрлерін қоспағанда, көптеген басқа мангустардан кішірек. Бұл түктері әдетте , бірақ қабырғаларында өлшенеді. Басы көбінесе ақ, ал ішкі жағы сирек қара-қызыл қоңыр түкпен жабылады, түгінің астындағы қара тері көрінеді. Бас сүйегі ұзындығының 20% астам бөлігін қамтитын көз ұяларында орналасқан көздер, екі көзбен қарау қабілетіне ие. Көптеген мангустардың қалың құйрықтарынан өзгеше, жіңішке, сары түсті құйрығының ұзындығы , және ұшы қара болып келеді. Ұрғашыларында алты сүт безі бар. Қара, ай тәрізді құлақтары қазған кезде кір мен қоқыстың ішке кірмеуі үшін жабыла алады. Құйрығы тік тұрғанда тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі.

Экология және мінез-құлық

Сурикат – әлеуметтік сүтқоректі жануар, әрқайсысы екіден 30-ға дейін жеке тұлғадан тұратын топтарды құрайды. Бұл топтарда әр жыныстың шамамен тең саны және жұптар мен олардың балаларынан құралған бірнеше отбасылық топтар болады. Топ мүшелері балаларға қарау және жыртқыштарды іздеу сияқты жұмыстарды кезекпен атқарады. Сурикаттар тасты жерлердегі жартастардың қуыстарында және жазық далалардағы үлкен қоршауларда өмір сүреді. Әдетте, бір топ үлкен аумақты мекендейді, орташа есеппен кең, бірақ кейде одан да үлкен болатын, көптеген қоршауларды қамтиды, олардың кейбіреулері пайдаланылмайды. Үй аумағының шетіндегі жерлер көбінесе үстем сурикаттармен иіспен белгіленеді, ал қоршауларға жақын үлкен, жалпы қолданыстағы дәретханалар орналасқан. Әйелдер, көбінесе ең ауырлары, қатал бәсекелестік немесе топ жетекшісінен билікті тартып алу сияқты түрлі жолдармен үстемдікке қол жеткізуге тырысады. Топқа үстемдік етуді көздейтін еркектер кеңінен иіс шығарып, мойынсұнбайды, көбінесе топтағы ересек еркектерді қуып шығып, өздері басқаруды қолға алады. Кейбір бағынышты сурикаттар өз балаларының жағдайын жақсарту үшін үстем мүшелерінің балаларын тіпті өлтіруге барады. Басқа топтарға кіру үшін көшіп келгендерге бірнеше күн қажет болуы мүмкін, және олар көбінесе топ мүшелерінің қарсылығына тап болады. Еркектер әдетте қолданыстағы топтарға қосылуға сәттілік танытады, олар басқа топтарды және олардың қоршауларын көбейту мүмкіндіктерін іздеу үшін тексеріп шығады. Көптеген сурикаттар екі айға дейін "коалиция" құрып, қияң жолдармен шамамен бір күндік сапарға шығады.

Ән айту

[[Файл:Мунгустың дауыстық түрлері (мееркат және жолақты мангуст). jpg|thumb|Мееркаттардың (жоғарыда) және жолақты мангустардың (төменде) дауыстары

Қысқа қашықтықтағы «жақын шақырулар» азық іздеу кезінде және айналасынан жыртқыштарды іздегеннен кейін шығарылады. «Жалдау шақырулары» жыланды көргенде мееркаттарды жинауға немесе жыртқыштардың немесе таныс емес мееркаттардың нәжісінің немесе шашының үлгілерін зерттеу үшін қолданылуы мүмкін. «Дабыл шақырулары» жыртқыштарды анықтағанда беріледі. Бұл шақырулардың барлығы акустикалық сипаттамаларымен ерекшеленеді және «қабылдаушыларда» (дауысты тыңдайтын мееркаттарда) әртүрлі реакцияларды тудыруы мүмкін; әдетте, шақыру берілген жағдайдың шұғылдығы қаншалықты жоғары болса, қабылдаушылардың реакциясы соншалықты күшті болады. Әртүрлі мангустардың шығаратын дауыстарының күрделілігі олардың әлеуметтік құрылымы мен экологиясына байланысты өзгереді. Мысалы, мееркаттар мен жолақты мангустар сияқты эусоциалды мангустар жалғызбасты жұқа мангустарға қарағанда көптеген жағдайларда дауысты қолданады. Сонымен қатар, мееркаттардың дауыс түрлері жолақты мангустарға қарағанда көбірек. Мееркаттардың дауысы сигнал беретін жеке тұлғаны немесе топты анықтау үшін ақпаратты камтиды, бірақ мееркаттар әртүрлі көздерден келетін дауыстарды ажырата алмайды. Жолақты мангустардың дауысы да шақырушыны анықтау үшін «дауыстық қолтаңбаны» камтиды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Сурикаттар қысқа шөп өсетін аймақтарды ұнатады. Сурикаттар Ботсвананың оңтүстік-батысында, Намибияның батыс және оңтүстік бөліктерінде, Оңтүстік Африканың солтүстік және батыс бөліктерінде таралған; ареалдары оңтүстік-батыс Анголаға дейін созылады. Халық тығыздығы әртүрлі жерлерде әртүрлі болады және жыртқыштар мен жауын-шашынның мөлшеріне байланысты өзгереді. Мысалы, Кгалагади трансшекаралық саябағындағы зерттеулерде жыртқыштардың көп болуына байланысты сурикаттардың тығыздығы, жыртқыштар аз болатын шаруашылыққа қарағанда төмендеген; бір жыл ішінде жауын-шашын 10%-ға азайғанда тығыздық та төмендеді. Ауа температурасының жоғарылауы жас сурикаттардың тірі қалу мүмкіндігін және дене салмағын азайтумен байланысты, бұл организмнен судың булануынан немесе тамақтағы судың азаюынан немесе ыстық күндері дене температурасын реттеуге жұмсалатын энергияның артуынан туындауы мүмкін.

Мәдениетте

Жалпы, сирикаттар - қолға үйретілген жануарлар. Оңтүстік Африкада сирикаттар шаруа қожалықтарындағы кеміргіштерді және егістіктердегі көбелектерді өлтіру үшін пайдаланылады. Сирикаттар адамдарға құтырма ауруын жұқтыруы мүмкін, бірақ сары мангустар осы аурудың көбірек таралған таратушылары болып саналады. Сирикаттар сары мангустарды олардың қоныстарынан қууы арқылы құтырма ауруының таралуын шектеуге қабілді деген болжам бар; сирикаттар егін қорғаудағы экономикалық маңыздылығына байланысты көбінесе қудаланбайды, бірақ сары мангустарды жою мақсатындағы құтырма ауруын бақылау шаралары кезінде олар өлтірілуі мүмкін. Сирикаттар кенелер арқылы таралатын ауруларды да таратуы мүмкін. "Сирикаттар үйі" (2005–2008) – "Animal Planet" телеарнасында көрсетілген, "Oxford Scientific Films" компаниясы түсірген телебағдарлама, Калахари шөліндегі "Калахари сирикаты" жобасында зерттеліп жатқан сирикаттар тобына арналған. 2012 жылғы "Пай өмірі" фильмінде сирикаттар қышқыл су бетінде қалықтап жүзетін аралға қоныстанған.