Көк Далия (Kók Dalia)

Кіріспе

1946 жылы Джордж Маршаллдың американдық қылмыс фильмі

"Көк Далия" – 1946 жылы түсірілген американдық қылмыс фильмі және нуар жанрындағы фильм. Оның сценарийін Реймонд Чандлер жазған, режиссері – Джордж Маршалл, ал басты рөлдерді Алан Лэдд, Вероника Лейк және Уильям Бендикс сомдаған. Бұл Чандлердің алғашқы түпнұсқа сценарийі болды.

Сюжет

Үш әскери-әскери-теңіз флотының демобилизацияланған ұшқыштары Джонни Моррисон, Базз Ванчек және Джордж Коупленд Голливудқа, Калифорнияға келеді. Үшеуі де Оңтүстік Тынық мұхиттағы Кваджалейн атоллінен бір ұшақ экипажымен бірге ұшып кетті. Базздың басында құлағының үстінде металл пластинасы бар. Джордж пен Баз бірге пәтерде тұрса, Джонни әйелі Хеленді өзінің қонақ үйіндегі бунгалосында таңғалдырады, онда ол көптеген мас адамдармен тосын той өткізеді. Джонни Хеленнің Сансет Стриптегі "Көк Далия" түнгі клубының иесі Эдди Харвудпен қарым-қатынаста екенін біледі. Жонни кетіп бара жатқанда, Эддиге ұрып-соғып, ашуланғаны үшін кешірім сұрайды. Той бітіп, бәрі кетеді. Елен мас күйінде Джонниге олардың ұлы Дики дифтериядан қайтыс болды деп ойлаған Джоннидің шын мәнінде мас күйінде көлік жүргізуден болған жол апатында қайтыс болғанын мойындайды. Джонни мен Хеленнің ұрысқаны қонақ үйдің детективi "Әке" Ньюэллдің куәлігімен болды. Джонни кетуге шешім қабылдайды. Ол Хеленге қаруды сілтеп, "Сен осыған лайықсың" дейді, бірақ қаруды орындыққа тастап, кетеді. Базз Джонниді қонақ үйдің үйінен іздеп шығады. Ол қонақ үйдің барында Хелен Моррисонмен кездеседі және оның кім екенін білмей, оның үйіне барып, миссис Моррисонды күтеді. Хелен Эддиге қоңырау шалады, ол онымен телефон арқылы ажырасады. Алайда, ол оны қайтадан көруге шантаж жасайды. Эдди Хеленге оның үйіне барады; бұл туралы қонақ үйдің детективтері куә болады. Джонниді жаңбыр астында жүріп жатқан Джойс Харвуд (Малибуға бара жатқан) алады. Ол Эддиден алыстаған. Екеуі де өз аттарын атамайды. Бір-біріне тартылғанымен, олар жолдарын бөліп, Джонни жағажайдағы қонақүйде түнеп жатыр. Келесі күні таңертең Джойс Джонниді таңертеңгі тамақта көреді және ол сол қонақ үйде болғанын айтады. Олар жағадан ай тастарын іздеп жүрді. Лос-Анджелеске автобус билеті сатып алған кезде, Джонни радиодан Хеленнің өлтірілгені және Джонниді күдікті деп жариялағанын естиді. Ол тез арада автобусқа отырады. Полиция Ньюэлл, Харвуд, Базз және Джорджты сұхбаттайды. Джонни Лос-Анджелестегі арзан қонақ үйге жалған есіммен кіреді. Corelli, қонақ үй менеджері, Джоннидің Дикимен бірге түсірген суретін тауып, оны шантажға тырысады. Джонни Корэллиді ұрып-соғып, кадрды талқандайды; ол фотосуреттің артында Хеленнің сақтандыру қағазында Эддидің шын мәнінде Нью-Джерсиде іздестіріліп жатқан кісі өлтіруші Бауэр екенін көрсеткенін біледі. Коррелли Джоннидің жеке басын Лео (Эддидің түнгі клубтағы серіктесі) деген гангстерге қайта тірілтіп, ақпарат береді, содан кейін Джонни Джордж пен Баззға барғанда оны ұрлап алады. Базз мен Джордж Эддиге "Көк Далияға" барады. Эддимен кездесуге келіскен Джойс өзін таныстырады. Джойс көк далия гүлін жинап жатқанда, түнгі клубтың музыкасы Базздың басында ауыр естуді бастайды. Ол қатты ұйқыға түсіп, көк далиямен ойнаған Хеленнің үйінде естіген жанды ауыртатын музыканы еске алады. Джонни Лео мен оның жақтағы соққысынан құтылып, екеуін де Эдди келгенге дейін нокаутқа ұшырады. Олар сөйлеседі және Эдди он бес жыл бұрын банктік хабаршыны атумен айналысқанын өкінішпен мойындайды. Лео келіп, Джонниді өлтірмекші болады, бірақ шайқас кезінде ол оның орнына Эддиді өлтіреді. Джонни Леоны атып өлтіреді және "Көк Далияға" қашады, онда полиция шатасқан Баззды Хеленді өлтіргенін мойындауға мәжбүрлеуге тырысады. Джонни кіріп, Джойске Баз жек көретін джаз музыкасын қосуды ұсынады. Басы қатты соққанда, Базз Хеленнің үйінде тірі қалдырғанын есіне алады. Ньюэлл Джорджға күдікті болуға тырысады, содан кейін полиция капитаны Хендрикссон Ньюеллге оның романтикасы туралы шантаж жасауға тырысқаны туралы айыптаумен кездескен кезде кетуге тырысады және ол оны орындаудан бас тартқан кезде өлтірді. Ньюэлл кеңседен қашып кетуге тырысады, бірақ Хендрикссон өз қаруын тартқанда оны өлтіреді. Кейіннен "Көк Далияның" сыртында Базз мен Джордж Джонни мен Джойсты бірге қалдырып, ішімдікке шығуға шешім қабылдайды.

Three demobilized United States Navy aviators, Johnny Morrison, Buzz Wanchek, and George Copeland, arrive in Hollywood, California. All three flew together in the same flight crew from Kwajalein Atoll in the South Pacific. Buzz has shell shock and a metal plate in his head above his ear. While George and Buzz get an apartment together, Johnny surprises his wife, Helen, at her hotel bungalow where she is hosting a riotous party with many drunken revellers. Johnny discovers that Helen is having an affair with Eddie Harwood, the owner of the Blue Dahlia nightclub on the Sunset Strip. Johnny punches Eddie as he leaves and then apologizes for losing his temper. The party ends and everybody leaves. Helen, drunk, confesses to Johnny that their son, Dickie, who Johnny believed died of diphtheria, actually died in a car crash that happened because she was driving while drunk. Johnny and Helen scuffle, which is witnessed by the hotel detective, "Dad" Newell. Johnny decides to leave. He pulls a gun on Helen, states 'that's what you deserve,' but drops the gun on a chair and leaves. Buzz goes out to find Johnny at his hotel bungalow. He meets Helen Morrison in the hotel bar and, unaware of her identity, goes to her bungalow for a drink to wait for Mrs Morrison. Helen rings Eddie who breaks up with her over the phone. However, she then blackmails him into seeing her again. Eddie visits Helen at her bungalow; this is witnessed by the hotel detective. Johnny is picked up by Joyce Harwood (who is driving to Malibu) while walking in the rain. She is estranged from Eddie. Neither reveals their names. Although attracted to each other, they part ways and Johnny spends the night in a beach side inn. The next morning, at the same inn, Joyce sees Johnny at breakfast and reveals that she stayed at the same inn. They decide to walk on the beach to look for moonstones. Whilst purchasing a bus ticket for Los Angeles, Johnny hears the radio announce that Helen has been murdered and that Johnny is suspected. He then quickly leaves to board a bus. The police interview Newell, Harwood, Buzz, and George. Johnny checks in to a cheap hotel in Los Angeles under an assumed name. Corelli, the hotel manager, finds Johnny's framed photo of himself with Dickie and tries to blackmail him. Johnny punches Corelli out, smashing the frame in the process; he discovers on the back of the photo that Helen has written an insurance note revealing that Eddie is really Bauer, a murderer who is wanted in New Jersey. Corelli revives and sells information on Johnny's identity to a gangster named Leo (the nightclub partner of Eddie), who then kidnaps Johnny when he visits George and Buzz. Buzz and George visit Eddie at the Blue Dahlia. Joyce, who has agreed to meet Eddie, introduces herself. As Joyce picks at a blue dahlia flower, the nightclub's music sets off a painful ring in Buzz's head. Lapsing into a fit, he remembers the agonizing music that he heard at Helen's bungalow, as she played with a blue dahlia. Johnny escapes Leo and his side kick, knocking them both out just before Eddie arrives. They talk and Eddie admits with regret that, fifteen years earlier, he was involved in the shooting of a bank messenger. Leo comes around and tries to shoot Johnny, but during a scuffle, he shoots Eddie instead. Johnny ends up shooting Leo and flees to the Blue Dahlia, where the police are trying to force a confused Buzz to admit that he killed Helen. Johnny enters and suggests that Joyce turn up the jazz music that Buzz hates. As his head pounds, Buzz remembers leaving Helen alive in her bungalow. Newell tries to shift suspicion towards George, then attempts to leave as Police Captain Hendrickson confronts Newell with the accusation that he tried to blackmail Helen about her affair, and that he killed her when she refused to comply. Newell then tries to escape from the office but is shot dead by Hendrickson when he pulls his own gun. Later, outside the Blue Dahlia, Buzz and George decide to go for a drink, leaving Johnny and Joyce together.

Даму

1945 жылы Алан Лэдд Paramount компаниясының ең танымал жұлдыздарының бірі болды. 1943 жылы ауруына байланысты ардақты түрде босатылғанға дейін он ай армияда қызмет еткен; алайда, ол жақында әскери шақыру үшін 1А санатына қайта жіктелді және оған армияға қайта оралуға тура келген болар еді. Paramount фильмдер түсіру үшін кейінге қалдыру туралы өтініш беріп отырды, бірақ Лэдд 1945 жылдың мамырында әскериге шақырылуы керек еді. Студия оны сол оқиғаға дейін түсіргісі келді, бірақ қолайлы сценарий табылған жоқ. Продюсер Джон Хаусман Реймонд Чандлермен Paramount-тың "The Unseen" фильмінде жұмыс істегеннен таныс болды, оны Хаусман продюсерлік етіп, Чандлер қайта жазған еді. Хаусманның айтуынша, Чандлер роман жазуға кіріскен, бірақ "тоқтап қалған" және оны киноға арналған сценарийге айналдыруды ойлап жүрген. Хаусман Чандлер жазған 120 бетті оқыды және 48 сағат ішінде Paramount-қа сатылды. Хаусман оны Жозеф Систромның жетекшілігімен шығарады. Бұл Чандлердің киноға жазған алғашқы түпнұсқа сценарийі болды. Ол сценарийдің бірінші жартысын алты аптадан кем уақытта жазып, Paramount-қа жіберді. Студия үш аптадан кейін түсірілімді бастауға келісті. Paramount фильмді 1945 жылдың ақпан айында жариялады, Лэдд, Лейк, Бендикс және Маршалл (режиссер) бастапқыда қатысты. Хаусман Джордж Маршаллдың түсірілім алаңында сценарийді көптеп қайта жазуға бейім екенін және оны сценарийге сәйкес келуіне көндіруге тура келгенін айтты. (Маршалл жазуға қатты таңғалғандықтан, оны қайта жазуға ниеттенбегенін мәлімдеді.) Хаусман Лэддтің Дорис Даулингтің әйелі ретінде таңдалуына наразы болғанын еске алды, өйткені ол одан жарты фут биік еді, бірақ бұл олардың бірге түскен көріністерінде жасырынды. Басты мәселе – финал болды. Бастапқыда Чандлер кісі өлтірушінің есінен айырылып, қылмыс жасағанын көрсетуді жоспарлаған. Алайда, Әскери-теңіз күштері әскери қызметкерді кісі өлтіруші ретінде көрсетуге қарсы болды және Paramount Чандлерге жаңа финал ойлап табу керектігін айтты. Чандлер бастапқыда жазушылық дағдарысқа тап болды. Paramount Чандлерге сценарийді аяқтау үшін 5000 доллар сыйақы ұсынды, бірақ Хаусменнің айтуынша, бұл жұмыс істемеді: "Бұл студия басшылығының есебі болды, менің ойымша, олар Чандлердің мұрнының алдына осы сәбізді асырып, керемет және айлакер маневр жасады. Олар өз адамын танымады. Олар оның мазасын үш түрлі жолмен келтірді: Біріншіден, оның өзіне сенімі құлдырады. Рейге менің алаңдауларымды бөліспеу арқылы, мен оны сценарийді уақытында аяқтауға қабілетті екеніне сендірдім. Бұл қауіпсіздік сезімі енді толығымен жойылды. Екіншіден, оны қорлағандар. Рей үшін сыйақы – парадан басқа ештеңе емес еді. Оған бұрыннан тапсырылған және орындауға ниеттенген жұмысты аяқтағаны үшін үлкен сомада ақша ұсыну – оның стандарты бойынша қорлау және арсыздық еді. Үшіншіден, олар менің артымнан барып, оны дос және мектептес адамын сатуға шақырды. Сұхбаттың өту тәсілі ('жасырын') Рейді қорлық пен ашуға толтырды." Чандлер мәжбүрлі финалға наразы болды, ол "әдеттегі идеядан әдеттегі детективті жасады" деді. Ол сондай-ақ Лейктің ойынын ұнатпады. "Ол жақсы ойнаған кезде ғана аузын жауып, құпиялы болып көрінеді", - деді ол досына. "Ол миы бар сияқты әрекет етуге тырысса, бірден жерге құлайды. Оның бұзғаны үшін кесіп тастаған көріністерді! Оның үш рет қатты алаңдап, мазасызданып, тамағымды қоршаудан сыртқа лақтырғым келеді." Чандлер түсірілім алаңында көп құрметке ие болды, бірақ Лейк онымен таныс болмағандықтан, оның туралы сұрағаннан кейін және "Ол – ең керемет детектив жазушысы" деп жауап бергеннен кейін, ол газет тілшілерін таң қалдыру үшін фильмнің жарнама директорының оның жұмысына жасаған талдауын мұқият тыңдады. Чандлер Лейкке қарсы ұнатпады және оны "Мороника Лейк" деп атады. Лейк кейінірек өзінің рөлі туралы: "Мен үлкен ынталандырушы емеспін, бірақ рөл жақсы" деді. 1945 жылдың мамыр айында үкімет 30 жастан асқан барлық еркектердің армияға қайта шақырылудан босатылатыны туралы шешім қабылдады. Лэддке қайтадан әскери қызметке түсудің қажеті болмады.

In 1945 Alan Ladd was one of Paramount's top stars. He had served for ten months in the army in 1943 before being honorably discharged due to illness; however, he had recently been reclassified 1 A for the military draft, and he might have had to go back into the Army. Paramount kept applying for deferments so he could make films but Ladd was due for induction in May 1945. The studio wanted to make a movie starring him before that happened, but had nothing suitable. Producer John Houseman knew Raymond Chandler from having collaborated on Paramount's The Unseen, which Houseman produced and Chandler rewrote. Houseman says Chandler had started a novel but was "stuck" and was considering turning it into a screenplay for the movies instead. Houseman read the 120 pages Chandler had written and, within 48 hours, it was sold to Paramount. Houseman would produce it under the supervision of Joseph Sistrom. It was the first original script for the screen that Chandler had ever written. He wrote the first half of the script in under six weeks and sent it to Paramount. Delighted, the studio arranged for filming to start in three weeks' time. Paramount announced the film in February 1945, with Ladd, Lake, Bendix and Marshall (the director) all attached from the beginning. Houseman said George Marshall had a reputation for rewriting extensively on the set and had to persuade him to stick to the script. (Marshall said he was so impressed with the writing he never had any intention of rewriting.) Houseman recalled that Ladd was unhappy with the casting of Doris Dowling as his wife because she was half a foot taller than he but this was disguised during their scenes together. The problem was the ending. Originally, Chandler intended the killer to be Buzz having a blackout. However, the Navy did not want a serviceman to be portrayed as a murderer, and Paramount told Chandler that he had to come up with a new ending. Chandler responded at first with writer's block. Paramount offered Chandler a $5,000 incentive to finish the script, which did not work, according to Houseman:<blockquote>It was the front office calculation, I suppose, that by dangling this fresh carrot before Chandler's nose they were executing a brilliant and cunning maneuver. They did not know their man. They succeeded, instead, in disturbing him in three distinct and separate ways: One, his faith in himself was destroyed. By never letting Ray share my apprehensions, I had convinced him of my confidence in his ability to finish the script on time. This sense of security was now hopelessly shattered. Two, he had been insulted. To Ray, the bonus was nothing but a bribe. To be offered a large additional sum of money for the completion of an assignment for which he had already contracted and which he had every intention of fulfilling was by his standards a degradation and a dishonor. Three, by going to him behind my back they had invited him to betray a friend and fellow Public School man. The way the interview had been conducted ('sneakily') filled Ray with humiliation and rage. Chandler was unhappy with the forced ending, saying it made "a routine whodunnit out of a fairly original idea." He also disliked the performance of Lake. "The only times she's good is when she keeps her mouth shut and looks mysterious", he told a friend. "The moment she tries to behave as if she had a brain she falls flat on her face. The scenes we had to cut out because she loused them up! And there are three godawful close shots of her looking perturbed that make me want to throw my lunch over the fence." Chandler received a lot of deference on the set, but Lake was not familiar with him so, upon asking about him and being told, "He's the greatest mystery writer around", she made a point of listening intently to an analysis of his work by the film's publicity director to impress newspaper reporters with her knowledge of a writer she had never read. Chandler developed an intense dislike for Lake and referred to her as "Moronica Lake". Lake later said about her role, "I'm not much of a motivating force, but the part is good." By May 1945, the government ruled that all men aged 30 or over would be released from the obligation to go back into the Army. Ladd did not have to re enlist after all.

Кассалық жинақ

"Көк Далия" 1946 жылы британдық прокатта ең көп танылған фильмдердің бірі болды.

Сыни жауап

"Нью-Йорк Таймс" газетінің заманауи шолуында сыншы Босли Кроутер фильмді "қатал романның тәттісі" деп атап, былай деп жазды: "Бұл қызықты оқиғаның үстінен құпиялықтың сезімі төгіледі, бұл оны қатыгездік пен ерекшелікті жақсы көретін көрермендер үшін одан да қызықты етеді. Джордж Маршалл мырза Чендлердің тапқыр сценарийін шеберлікпен бейнелеген. Мұның дұрыстығы күмәнді болуы мүмкін, бірақ ол қарқынды, қызықты шоу жасайды." Variety журналы былай деп жазды: "Тынық мұхитынан үйіне оралған, бұрынғы әскери ұшқыш Алан Лэдд әйелінің адалсыздығын біліп, кейін оның өлтірілгенін көреді және өзін күдікті ретінде жасыруға мәжбүр болады. Оның ойыны жылылық пен тартымдылыққа толы, ал нағыз қылмыскерді аяусыз іздеуде Лэддтің суық, болаттай қатал мінезі күшті әсер етеді. Түрлі төбелес сахналары шиеленісті, қатыгез және өте тиімді." Diabolique журналы оны "атмосфераға, интригаға, жарқын диалогтарға және сенсациялық актерлік шеберлікке толы керемет фильм-нуар деп сипаттады, ол бірден классика ретінде танылып, көп ақша тапты." Фильмнің атауы 1947 жылы қаза тапқан Элизабет Шортқа берілген "Қара Далия" лақап атының пайда болуына себеп болуы мүмкін. Rotten Tomatoes сайтында фильмге сыншылардың 100% оң баға бергені хабарланды, бұл 11 шолуға негізделген.

Марапаттар мен құрметтер

Чандлер "Ең үздік түпнұсқа сценарий" сыйлығына үміткер ретінде ұсынылды.

Бейімделулер

"Көк Далия" 1949 жылғы 21 сәуірде "The Screen Guild Theater" радиосында жарты сағаттық радиоспектакль ретінде қойылды, онда Лейк пен Лэдд түпнұсқа фильмдегі рөлдерін сомдады. Фильм 1989 жылы сахналық пьесаға да бейімделді. Хаусменнің фильмнің жасалу тарихын баяндайтын әңгімесі 2009 жылы Рей Коннолли тарапынан BBC радиосы үшін драматизацияланды.